2025
Ngaahi Koloa Fufuú
Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú ʻEpeleli 2025


Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29–40

Ngaahi Koloa Fufuú

Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni ʻo e meʻa te ke lava ʻo maʻu ʻi he taimi ʻokú ke fekumi lahi ai ʻi he folofolá.

Siosefa Sāmita

ʻOku fakalaumālie ʻa e ngaahi fekau kotoa pē?!

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29

Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí ki he Palōfita ko Siosefá: “ʻOku fakalaumālie kiate au ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē, pea ʻoku teʻeki ʻi ai ha taimi te u ʻoatu ai kiate kimoutolu ha fono ʻa ia ʻoku fakamatelie” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:34).

ʻOku ʻuhinga ʻa e fakatuʻasinó ki he fekauʻaki mo e māmani fakamatelié ni. ʻIkai nai ko ha fono “fakatuʻasino” ʻa e Lea ʻo e Potó?

Naʻa mo e ngaahi fono “fakatuʻasino” ko iá ʻoku fakalaumālie foki, ʻi ha ʻuhinga ʻe ua:

  1. ʻI he taimi ʻokú ke talangofua ai ki ha faʻahinga fekau pē, ʻokú ke ofi ange ai ki he Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOkú ke ongoʻi lahi ange ʻa e ʻOtuá mo ʻEne ʻofá. Ko hono moʻoní, ko ha ngaahi tāpuaki fakalaumālie ia!

  2. Naʻa mo e ngaahi fono “fakatuʻasino” angé ʻoku ʻi ai honau ngaahi tāpuaki fakalaumālie pau. Hangē ko ʻení, ʻoku talaʻofa mai ʻe he Lea ʻo e Potó ha moʻui lelei fakaesino (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:18, 20), ka ʻokú ne toe talaʻofa mai foki te ke “maʻu ʻa e potó mo e ngaahi fuʻu koloa mahuʻinga ʻo e ʻiló, ʻio [ko ha] ngaahi koloa mahuʻinga fufū” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 89:19).

ʻOku ʻikai mahino kakato kiate kitautolu ʻa e ngaahi founga kotoa ʻe lava ke liliu ai ʻe he moʻui lelei fakalaumālié ʻa e moʻui lelei fakatuʻasinó—pea mo hono fulihi fakafokí. Ko hono aofangatukú, ʻoku fakalaumālie ʻa e ngaahi fekau kotoa pē ʻo ʻikai koeʻuhí pē he ʻoku fakalaumālie ʻa e ʻOtuá ka koeʻuhí ʻoku tau fakalaumālie.

Naʻe mei fēfē nai haʻo tali ki ha uiuiʻi ngāue fakafaifekau ʻi he 1830?

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 30–33

Kapau te ke ngāue fakafaifekau he ʻahó ni, ʻe ʻi ai maʻu pē haʻo hoa mo ha feituʻu ke ke nofo ai. Ko e fē pē ha feituʻu ʻoku ui koe ki ai, ʻe ʻosi ʻi ai pē ʻa e Siasí ia. Te ke tomuʻa ʻiloʻi ʻa e fuoloa ʻoku fiemaʻu ke ke ngāue aí.

Naʻe ʻikai pehē ia ki he fuofua kau faifekau ʻo e ongoongolelei kuo fakafoki maí!

Naʻe faʻa fononga toko taha pē ʻa e kau tangata naʻa nau tali ha ngaahi uiuiʻi ʻi he konga kimuʻa ʻo e 1830 tupú pea ʻikai ha tokoni fakatuʻasino ʻi heʻenau ʻave ʻa e ongoongolelei ne toki fakafoki maí ki ha feituʻu ne teʻeki fanongo ai ha taha. Ko hono moʻoní, naʻe ʻikai ha vahaʻa-taimi pau honau uiuiʻí, “ʻAlu atu ʻo talaki e ongoongoleleí kae ʻoua kuo ʻoatu ha toe tuʻutuʻuni.”

Pea naʻe toki fokotuʻu pē ʻa e Siasí ʻi he 1830—ko e faifekau kotoa pē ko ha papi ului foʻou foki!

ʻOku kei ʻi ai pē ha ngaahi faingataʻa ʻi he ngāue fakafaifekaú. Hangē ko ʻení, naʻe ʻikai teitei hohaʻa ʻa Paʻale P. Pālati ki he ngaahi fakahohaʻa ʻi he ʻinitanetí. Ka ʻoku toe lelei ange, malu ange, mo maau ange he taimí ni ʻa e founga ngāué. ʻOku totonu ke tau houngaʻia ʻi he kau fuofua faifekau naʻa nau fakatoka ʻa e fakavaʻé mo fakafaingofuaʻi ange ʻetau ʻave ʻa e ongoongoleleí ki he puleʻanga kotoa pē.

ʻI hoʻo kole ki he ʻEikí ha faleʻí, mateuteu ke tali ia!

Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 39–40

ʻOku lahi ha ngaahi talanoa mei he folofolá ko ha ngaahi sīpinga lelei. ʻOku nau fakahā mai ʻa e meʻa ke faí. Ka ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he folofolá, ko ha ngaahi meʻa ia te tau ui ko ha “ngaahi talanoa fakatokanga”—ko ha ngaahi sīpinga ʻo e meʻa ke ʻoua ʻe faí.

ʻOku kau ai e talanoa fakamamahi ʻo Semisi Kovilí, ko ha faifekau naʻe fakafeʻiloaki ki he ongoongoleleí peá ne pehē te ne talangofua ki ha faʻahinga fekau pē naʻe ʻoange ʻe he ʻEikí kiate ia ʻo fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá.

Ko e vahe 39 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ʻa e meʻa tofu pē naʻá ne kolé: ko ha fakahā fakataautaha kiate ia ke fakahā ange ʻa e meʻa naʻe finangalo ʻa e ʻEikí ke ne faí pea mo e ngaahi tāpuaki te ne maʻu ʻi hono fai iá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 39:10–13).

Ko e vahe 40 ʻa e aofangatuku fakamamahí: naʻe ʻikai ke ne fai ia. “[Naʻá] ne tali ʻa e leá ʻi he loto-fiefia, ka naʻe ʻahiʻahiʻi leva ia ʻe Sētane; pea ko e manavahē ki he fakatangá pea mo e tokanga ki he māmaní naʻe fakatupu ʻa ʻene fakafīsinga ʻa e leá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 40:2).

Naʻe maumauʻi ʻe Misa Kovili ʻa e fuakava naʻá ne faí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 40:3). Mahalo te tau fakaʻofaʻia ʻiate ia—ʻi hono kole ange ke ne fai ʻa e fili mātuʻaki faingataʻa ko ia ke mavahe mei ha siasi naʻá ne hoko ai ko ha faifekau ʻi ha taʻu ʻe 40! Ka te tau lava foki ʻo ako mei heʻene fehalaākí.