Ngaahi peesi fakalotofonuá
ʻOku Fakafiefiaʻi ʻe he Kāingalotú ʻa e Taʻu 50 ʻo e Siasí ʻi Kilipati
ʻOku fakaʻilongaʻi ʻe he taʻu 2025 ʻa e taʻu ʻe 50 ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi he fonua ko Kilipati ʻi he ʻOtu Motu Pasifikí. Naʻe fakafiefiaʻi ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e meʻa fakahisitōliá ni ʻi ha ʻaho ʻe hiva, ʻo kau ai ha ngaahi fakafiefia fakafonua mo ha fakataha lotu fakafonua.
Naʻe hoko fakataha ʻa e fakaʻosinga uike ʻo e fakamanatuá mo hono fokotuʻu ʻo e siteiki hono fā ʻi Kilipatí (ko ha tānaki fakataha ʻo ha ngaahi haʻofanga lotu ʻa e Siasí ʻi ha ʻēlia fakasiokālafi).
ʻOku tupu vave ʻa e Siasí ʻi Kilipati, ʻo meimei ko e toko 1 ʻi he toko 5 kotoa pē ko ha mēmipa. Naʻe kau ha lauiafe ʻi he ngaahi polokalama fakafiefia ne fokotuʻutuʻu ʻe he Fitungofulu Fakaʻēlia ko ʻEletā ʻIotua Tuné mo ha kāingalotu fakalotofonua kehe ʻo e Siasí.
Naʻe tokangaʻi ʻe ʻEletā Selemī R. Iaki ʻo e Kau Fitungofulú mo ha mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī Fakaʻēlia ʻo e Pasifikí ʻa e konifelenisí mo e ngaahi polokalama ʻi he fakaʻosinga ʻo e uiké.
Naʻe fakahoko ʻa e fakafiefia fakafonuá ʻi he ʻaho Tokonaki, 18 ʻo ʻOkatopá, ʻi he Akoʻanga Maʻolunga Molonaí, ko ha ako ʻa e Siasí. Naʻe kau mai ki he fakafiefiá ʻa Taneti Maamau, ko e Palesiteni ʻo Kilipatí, mo e kau minisitā tokolahi mei he puleʻanga Kilipatí. Fakafuofua ki ha kau faiva nai ʻe toko 1,000 mei he Siteiki Petio, Hihifo mo Hahake mo e Vahefonua Tokelaú ne nau fai ha faiva fakafonua ʻe 12, ʻa ia naʻe fakahikihikiʻi ia ʻe Palesiteni Maamau.
ʻI he ʻaho Sāpate, 19 ʻo ʻOkatopá, naʻe fokotuʻu ai ʻa e siteiki hono fā ʻi Kilipatí — ko e Siteiki Tarawa Kiribati North. ʻOku kau ʻi he siteiki foʻoú ha ngaahi uooti ʻe nima, kau ai ha ongo uooti ne toki fokotuʻu foʻou, mo ha kolo ʻe fā. Naʻe fiemaʻu ki he ngaahi ʻiuniti foʻoú ke uiuiʻi ha kau palesitenisī fakasiteiki foʻou mo ha kau pīsope foʻou ʻe toko nima.
Lolotonga ʻa e konifelenisí, naʻe pehē ai ʻe ʻEletā Tune, “ʻE tāpuakiʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ʻi he taimí ni ʻi heʻetau ngāue fakataha ke langa ha kakai ʻo Saione, ʻoku loto taha mo fakakaukau taha, ʻi he teuteu ki he temipalé.”
Naʻe fanongonongo ha temipale maʻa Talauā, Kilipati, ʻi he taʻu 2021 pea ʻoku lolotonga fakahoko ʻa e langá.
Naʻe fakahoko foki ʻi he ʻaho 19 ʻo ʻOkatopá, ha fakataha lotu fakafonua ke fakafiefiaʻi ʻa e taʻu ʻe 50 ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe hivaʻi ʻe ha kuaea ʻa e fānaú ʻa e Ana Tataro te Tei (Lotu ʻa ha Kiʻi Tamasiʻi). Naʻe hivaʻi ha ngaahi hiva kehe ʻe ha kuaea ʻa e toʻu tupú mei he Ako Maʻolunga Molonaí.
Naʻe lea ʻa ʻEletā Tune fekauʻaki mo e tupuʻanga ʻo e Siasí ʻi Kilipatí pea mo e founga naʻe teuteuʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa e kakai kei talavoú ʻo fakafou ʻi he akó mo e ngāue fakafaifekaú ke tataki ʻa e Siasí ʻi aí.
Naʻe pehē ʻe ʻEletā Tune, “Naʻe tokolahi ha kakai naʻe fili ʻe he Tamai Hēvaní ke tataki ʻa e Siasí ʻi Kilipati. Naʻe tokolahi hotau kakai naʻa nau ō ki Tonga ke teuteuʻi ai.”
Naʻe hoko ʻa Siaosi (George) Mōleni ko ha faifekau ʻi he Akoʻanga Maʻolunga Molonaí mei he taʻu 1977-1979. Naʻá ne folau mai mei Tonga ke talanoa fekauʻaki mo ʻene ngāue fakafaifekaú pea mo ʻene fiefia ke foki mai ki Kilipati mo vakai ki he kakai ʻo Kilipatí ʻenau fiefia mo ʻofa ʻi honau siasí mo honau motú.
Naʻe lea foki mo Palesiteni Maamau ʻi he fakataha lotú. Naʻe hoʻata mei heʻene leá ʻene houngaʻia ki he Siasí mo e ako ʻoku nau foaki ki he ki he fānau ako ʻi he Akoʻanga Maʻolunga Molonaí. Naʻá ne fakahikihikiʻi ʻa e Siasí ʻi hono fakatupulaki ha kau taki ʻoku ngāue ʻi he koló, ʻo kau ai ʻa e puleʻangá.
Naʻá ne pehē, “ʻE tupulaki ʻa e Siasí ʻi Kilipati pea ʻe mālohi mo fiefia ʻa e kakaí.”
Naʻe fakamālōʻia ʻe ʻEletā Iaki ʻa e vā fetuʻutaki lelei ʻa e Siasí mo e puleʻanga Kilipatí. Naʻá ne talanoa ki he hisitōlia ʻo e Siasí ʻi Kilipatí, ʻo fakalāngilangiʻi ʻa e kau paioniá mo vahevahe e ʻū tā mei he ngaahi meʻa fakahisitōlia ne hokó.
Naʻá ne lea ki he toʻu tupú, ʻo fakaafeʻi ke nau ngāue fakafaifekau pea hokohoko atu ʻenau akó. Naʻá ne fai foki mo e fakaafe ke “ʻai e ʻaho kotoa pē ko ha ʻaho fakafiefia.” Naʻá ne fakaʻosi ʻaki ʻene fakaafeʻi e kāingalotu ʻo e Siasí mo kinautolu kotoa ne kau maí ke fakamālohia ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí pea teuteu ki he temipale ʻoku ʻamanaki fokotuʻú.