Liahona
Vakai, Ko Au ʻEni
Liahona Māʻasi 2026


Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au

Sēnesi 22:1–18

Vakai, Ko Au ʻEni

ʻOfa ke tau muimui maʻu pē ki he ʻEikí ʻo hangē ko ia naʻe fai ʻe ʻĒpalahamé.

tā fakatātaaʻi ʻo ʻĒpalahame ʻi heʻene fāʻofua kia ʻAisaké

ʻŪ tā fakatātā ʻa Julie Rogers

Naʻe fakahā ʻe Siosefa Sāmita ʻi ha meʻa ʻe taha, “Ko e taimi ʻoku fekau mai ai e ʻEikí, fai ia.” ʻOku ʻomai ʻe he fakahaaʻi ko ʻeni ʻo e tuí mo ha ngaahi meʻa kehe, ʻa e ngaahi aʻusia meimei tatau ki heʻeku fakakaukaú.

Hangē ko ʻení, ko e taimi naʻe fehuʻi ai kia ʻĀtama pe ko e hā naʻá ne fai ai e ngaahi feilaulaú, ko ʻene talí, naʻe ʻikai ke ne ʻilo ka naʻá ne ʻiloʻi pē ʻa e tokotaha naʻá ne fekauʻi iá (vakai, Mōsese 5:6). ʻOku toe fakamanatu mai ai foki kiate au e loto-fiemālie ʻa Līhai ke tukuange hono ʻapí mo e koloá kae muimui ki he ngaahi fakahinohino ʻa e ʻEikí (vakai, 1 Nīfai 2:2–4) pe ko e tui ʻa Nīfaí ʻi heʻene loto-fiemālie ke foki ʻo ʻomi ʻa e ʻū lauʻi peletí (vakai, 1 Nīfai 3–4).

Te u lava ʻo lau atu ha ngaahi sīpinga kehekehe ʻoku mahino ʻi he folofolá ʻoku nau fakahaaʻi ʻa e laumālie ʻo e talangofuá, ka ʻoku ou fakaʻamu ke nofo-taha ʻi he aʻusia ʻa ʻĒpalahamé.

Ko e Talangofua ʻa ʻĒpalahamé

Naʻe talaʻofa ʻe he ʻEikí ha hako lahi kia ʻĒpalahame mo Sela. Naʻe taimi lōloa ʻa e tāpuaki ko iá pea toki hoko, pe, naʻe toki hoko ia ʻi he taimi ʻa e ʻEikí. Neongo ia, ka naʻe siviʻi ʻe he ʻEikí e tui ʻa ʻĒpalahamé ʻi he taimi naʻá Ne kole ange ai ke feilaulauʻi hono foha ko ʻAisaké, ʻa ia ko ha tāpuaki naʻá na lotua mo tatali fuoloa ki ai. Mahalo kuo tuʻo lahi ʻetau lau e fakamatala fakafolofola ko ʻení, ka kuo tuʻo fiha nai haʻatau fokotuʻu kitautolu ʻi he tuʻunga ʻo ʻĒpalahamé?

ʻOku faingataʻa ke fakakaukau atu ki he ngaahi ongo ʻa ha tamai ʻofa kimuʻa ʻi ha faʻahinga ngāue pehē. Neongo ia, ka ʻoku ʻikai ke u teitei ʻohovale ʻi he loto-moʻoni ʻa ʻĒpalahame ke talangofuá, ʻi heʻene teuteu ke fononga ki ha moʻunga ʻi Mōlia ʻo fakahoko ʻa e feilaulau naʻe fiemaʻú. ʻI hano fakahaaʻi ʻene loto-fiemālie mo e tukulolo ki he finangalo ʻo e Tamai Hēvaní, naʻe kei tuʻu maʻu pē ʻene tali ʻo pehē, “Vakai, ko au ʻeni.” (Vakai, Sēnesi 22:1–2.)

Ko e fetongi ʻo ʻene talangofuá, naʻe tāpuakiʻi ia ʻaki hano fakahaofi e moʻui ʻa ʻAisaké, pea pehē ki ha ngaahi tāpuaki fakaʻofoʻofa mo taʻe-fakangatangata kiate ia mo Sela, mo hona hakó (vakai, Sēnesi 22:15–18).

tā fakatātā ʻo ha kiʻi lami

Ko e Tukulolo ʻa e Fakamoʻuí

ʻOku ʻikai ha veiveiua, ko e sīpinga taupotu ʻo e talangofua mo e tukulolo ki he Tamai Hēvaní ʻoku fakatefito ia ʻi he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. Naʻá Ne fakahaaʻi ʻEne finangalo lelei ke talangofuá ʻaki ʻEne hifo mai ki māmaní; ʻaki hono papitaiso Iá, fakamaʻa mo fakahaohaoaʻí; pea mo hono foaki ʻEne moʻuí ko e feilaulaú mo ʻEne toʻo kiate Ia ʻa e ngaahi mamahi, ngaahi faingataʻa, ngaahi angahala, mo e mate ʻa Hono kakaí, koeʻuhí ke Ne ʻafioʻi ʻa e founga ke tokoniʻi ai kitautolu ʻi he kakanó (vakai, ʻAlamā 7:11–13).

Naʻe mafatukituki pehē fau ʻa e aʻusiá naʻe tupunga ai ʻEne fehuʻi, ʻi ha kiʻi momeniti, pe ʻoku ʻi ai ha toe founga ke fakalaka ai ʻa e ipu mahi ko iá. Naʻá Ne toe folofola leva ʻi he taimi pē ko iá, “Kae ʻoua naʻa fai hoku lotó, ka ko e finangalo ʻoʻoú” (Luke 22:42)—ko hono fakalea ʻe tahá, “Vakai, ko au ʻeni”—ʻo fakahaaʻi ai ʻEne loto-fiemālie ke fai e finangalo ʻo e Tamaí.

Talangofuá mo e ʻOfá

Te tau tanumaki fēfē ʻa e loto-fiemālie ko ia ke lea “Vakai, ko au ʻení” ko e tali ki he fiemaʻu kotoa ʻoku fai ʻe he Tamai Hēvaní kiate kitautolu ko e kau mēmipa ʻo e Siasí, pe ʻi ha tuʻunga fakataautaha he taimi ʻe niʻihi?

Naʻe akoʻi ʻe Paula ki he kakai Lomá, “Ko e ʻofá ko hono fakamoʻoni ia ʻo e fonó” (Loma 13:10). Kapau naʻá ku fiemaʻu ke kumi ha foʻi lea ʻokú ne fetongi ʻa e kupuʻi lea “fakamoʻoni ʻo e fonó,” ʻoku ou tui ko e foʻi lea talangofuá ʻe vave taha ʻeku fakakaukau ki aí. ʻI heʻene peheé, te tau lava ʻo pehē ko e ʻofá ko e talangofua. Pea ʻoku ʻuhingamālie ʻaupito ai e folofola ʻa e Fakamoʻuí “Kapau ʻoku mou ʻofa kiate au, fai ʻeku ngaahi fekaú” (Sione 14:15).

Mahalo te tau tali ʻaki e “Vakai, ko au ʻení” pe, ʻaki e fakalea ʻa Nīfaí, “Te u ʻalu ʻo fai [iá]” (1 Nīfai 3:7). ʻI heʻetau lea fakaonopōní, te tau ala pehē, “ʻIo ʻoku ou loto-fiemālie ke fai e meʻa ʻoku fekau mai ʻe he Tamai Hēvaní, ʻo tatau ai pē pe ko e hā e tūkungá.”

Ka ko e meʻa ʻoku ou fie fakamamafaʻí, ko e vā fetuʻutaki ʻo e ʻofá mo e talangofuá, ʻo ʻuhingá, ʻoku tau talangofua ki he Tamaí koeʻuhí ko ʻetau ʻofa ʻiate Iá. ʻOku ou tui ko e fili ko ia ke talangofuá ko e taha ia ʻo e ngaahi founga lelei taha ke fakahaaʻi mahino ai ʻetau ʻofa kiate Iá. Ko e “tui taʻe ʻi ai ʻa e ngaahi ngāué, ʻoku mate foki ia” (Sēmisi 2:26), pea ko ʻeku fakakaukau fakafoʻituituí ʻoku ʻikai ke u tui au ʻoku fuʻu moʻui fēfē ʻa e ʻofa ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí taʻe ʻi ai e talangofuá.

Founga ke Fakatupulaki Ai ʻEtau ʻOfá mo e Talangofuá

Te tau fakatupulaki fēfē ʻetau ʻofa kiate Iá mo ʻetau talangofua kiate Iá? Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí, “Pea ko ʻeni ʻa e moʻui taʻengatá, ko ʻenau ʻilo koe ko e ʻOtua moʻoni pē taha, mo Sīsū Kalaisi, ʻa ia naʻá ke fekaú” (Sione 17:3). ʻOku hanga ʻe heʻetau ʻiloʻi ʻa Sīsū Kalaisí—pea, fakafou ʻiate Ia, ʻetau ʻilo ʻa e Tamaí—ʻo ʻai ke tau lava ʻo ʻiloʻi e ʻofa ʻokú Na maʻu kiate kitautolú pea mo e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai faʻa-fakamatalaʻi kuó Na fakahoko pea ʻoku te Na fakahoko maʻatautolú, kau ai e lolotonga ʻo e ngaahi momeniti faingataʻa ʻoku tau foua ʻi he moʻui fakamatelie ko ʻení. ʻOku liliu hotau lotó ʻi heʻetau ʻiloʻi Kinauá, ʻo tau maʻu ai ha holi ke muimui ki Heʻena ngaahi sīpingá ʻi heʻetau tōʻongá peá mo loto-fiemālie ke tau pehē, ʻi he lea mo e ngāue, “Vakai, ko au ʻeni.” ʻOku hāsino ʻa e loto-fiemālie ko ʻení ʻi ha holi ke lau e folofolá pe fakataufolofola ki he Tamai Hēvaní ʻi he lotú.

ʻE lava ke hoko ʻa e “Vakai, ko au ʻení” ko ha tali ki ha ui ke ngāue fakafaifekau pe ke fakatapui lahi ange ʻi he talangofua ki he ngaahi fekaú ʻo hangē ko e tauhi ʻo e Sāpaté ke māʻoniʻoní, fakaʻapaʻapaʻi ʻetau mātuʻá, pe feinga ke moʻui angamaʻá. Ko e “Vakai, ko au ʻení” ko e kupuʻi lea ia ʻoku fononga fakataha maʻu pē mo e kau ākonga ʻa Kalaisí, ʻo aʻu ki he taimi ʻoku uesia ai ʻe he feilaulau ʻoku fiemaʻu ke tau faí ʻa e meʻa ʻoku tau fiemaʻu lahi tahá pe ko meʻa ne tau ngāueʻi lahí.

ʻOku mātuʻaki mahuʻinga ʻaupito ʻa e loto-fiemālie ko ʻeni ke talangofuá, ʻo tautautefito ʻi he ngaahi fuakava ne tau fai ʻi he taimi hotau papitaisó pe hū ʻi he temipalé. Te ke lava nai ʻo fakakaukauloto pe naʻe mei fēfē ʻetau moʻuí kapau ne tau fakakaukau maʻu pē, “Vakai, ko au ʻeni” ʻi he taimi ʻoku tau ʻai ai e huafa ʻo Kalaisí kiate kitautolú pe ke tau lava ‘o manatu maʻu ai pē kiate Ia mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú? ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻi heʻetau maʻu ʻa e sākalamēnití ke fakafoʻou ʻa e tukupā ko iá, ʻa ia ʻoku totonu ke hāsino ia ʻi heʻetau ngaahi tōʻongá ʻi he lolotonga ʻo e uiké. Ko e meʻa tatau pē ʻoku hoko ʻi he taimi ʻoku tau ō ai ki he temipalé, ʻi heʻetau fakahoko pe manatuʻi e ngaahi fuakava ʻoku tau fakahoko ʻi aí.

Ko e Faʻifaʻitakiʻanga ʻa ha Uaifi Kei Talavou

ʻOku ou manatuʻi ha pōtalanoa naʻá ku fai mo ha ongomātuʻa toki mali foʻou ʻi he ngaahi taʻu lahi kuohilí, he lolotonga ʻeku hoko ko ha pīsopé. ʻI ha pō ʻe taha, naʻá na talanoa fakakikihi mo lōloa ai fekauʻaki mo e totongi ʻo e vahehongofulú. Naʻe foua ʻe he husepāniti kei siʻí ni ha uike faingataʻa ʻi he ngāué pea loto ia ke tuku ha konga ʻo e paʻanga naʻá ne maʻú ki ha niʻihi ʻo ʻena ngaahi fakamole fakatāutahá. Neongo ia, ka ʻoku ou manatuʻi e ngaahi lea ʻa e uaifi kei siʻí ni ʻi he taimi naʻá ne pehē ai ʻi muʻa ʻi hono husepānití, “Pīsope, ʻoku ou loto-fiemālie ke ʻoua naʻá ku fai e ngaahi fakamole ko iá pea aʻu ʻo taʻofi ʻeku kaí, kapau ʻe fiemaʻu, ka ʻoku ou loto ke totongi e vahehongofulú mo talangofua ki he ʻEikí.”

Naʻe fakaongo leʻolahi e “Vakai, ko au ʻení,” ʻi hono fakahaaʻi ia ʻe he uaifi kei siʻí ni ʻaki e fakamoʻoni maʻongoʻonga peheé, ʻo u ongoʻi mālohi ai mo e husepānití e laumālié ʻi he lolotonga ʻo e pōtalanoá. Ko e olá, ʻoku ʻikai ke u ʻilo ʻe au pe naʻe tupu mei heʻene fakaʻamu pē ʻaʻana pe koeʻuhí naʻe fakalotoa ia ʻe hono uaifí, ka naʻe iku totongi ʻe he husepānití ʻene vahehongofulú he fakaʻosinga ʻo e uike ko iá.

ʻI he Sāpate hono hokó, kimuʻa ʻi he ngaahi houalotú, naʻe kole mai ʻe he husepāniti kei siʻí ni ke ma kiʻi talanoa nounou. Naʻá ne fakahoko mai ʻi ha fofonga naʻe kehe ia mei he uike kimuʻá, “Pīsope, ʻokú ke ʻiloʻi ne fāifai peá u totongi ʻeku vahehongofulú he uike kuo ʻosí, pea naʻá ku manavasiʻi naʻa ʻikai ke u maʻu ha paʻanga feʻunga ki he meʻakaí, ka ʻoku ou loto pē ke ke ʻiloʻi ʻoku liunga ua he uiké ni ʻa e paʻanga ʻokú ma maʻu ki he meʻakaí, ʻi he meʻa ne ma maheni ki aí. Pīsope, ko ha mana ia, pea ʻoku ou loto ke sio maʻu pē ki he ngaahi mana ko iá ʻi heʻeku moʻuí.” Kiate aú, naʻe hangē ia ko ha talamai ʻe he talavou ko iá, “Pīsope, ʻoku ou fie tali ʻVakai, ko au ʻeni’ ki ha meʻa pē ʻe fiemaʻu ʻe he ʻOtuá meiate au.”

Ko ʻEtau Palōmesí

Kuo ʻosi folofola ʻa e ʻEikí ʻokú Ne haʻisia ʻi he taimi ʻoku tau fai ai ʻa e meʻa ʻokú Ne fiemaʻú (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:10). ʻOku tau tui moʻoni nai ki hono papau ʻo e palōmesi ko iá?

Mahalo ʻoku ʻikai maʻu e ngaahi tāpuakí ʻi hotau kuongá pe ʻi he founga ʻoku tau fiemaʻú, ka ʻoku ou fakamoʻoni atu ʻoku pau mo moʻoni ʻa e palōmesí. ʻOku fiemaʻu ai ha ʻofa kiate Ia, tukulolo, holi ke fai Hono finangaló, pea moʻui ko ha kau ākonga ʻa Kalaisi. Te Ne tokoniʻi mo tāpuakiʻi kitautolu ke mahino mo tau tauhi ʻetau ngaahi fuakavá. ʻI he founga ko iá, ko e taimi ʻokú Ne kole mai ai ke tau fai Hono finangaló, ʻofa ke tau tali leʻolahi ʻaki ʻa e “Vakai, ko au ʻeni, ʻEiki!”