Liahona
Tāpuekina Kotoa e Ngaahi Fāmili ʻo e Māmaní
Liahona Māʻasi 2026


“Tāpuekina Kotoa e Ngaahi Fāmili ʻo e Māmaní,” Liahona, Māʻasi 2026.

Tāpuekina Kotoa e Ngaahi Fāmili ʻo e Māmaní

Kapau te tau muimui mo vahevahe ʻa e palani ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ki he ngaahi fāmilí, te Ne ʻiate kitautolu, ʻo poupouʻi, mo kau fakataha mo kitautolu ʻi heʻetau fononga foki kiate Iá.

fakatātā ʻo e maʻu ʻe Sēkope ha meʻa-hā-maí

Ko e Misi ʻa Sēkope ʻi Pētelí, tā fakatātaaʻi ʻe J. Ken Spencer

Naʻá ku ʻalu kimuí ni mo Sisitā ʻUkitofa ki hono papitaiso ʻo ha taha ʻo homa makapuna uá. ʻI heʻema vakai ki hono kātoangaʻi fiefia ʻe ha ngaahi toʻu tangata kehekehe ʻa e meʻa ko ʻeni ne hokó, ne ma fakahoungaʻi moʻoni ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ʻi Heʻene palani ʻo e fakamoʻui ki Heʻene fānaú. Naʻá ma ongoʻi hono mahuʻinga kiate Ia ʻo e fāmilí mo e ngaahi fuakava toputapú talu pē mei he kamataʻangá.

ʻE lava ke fakatokangaʻi ʻa e mahuʻinga ko iá ʻi he fakamatala ʻa e Fuakava Motuʻá ki he taha tuitala ko Sēkopé, naʻá ne fakahoko ha fononga lōloa mo faingataʻa ke kumi hano uaifi, mali ʻi he fuakavá, mo fokotuʻu ha fāmilí. ʻI ha efiafi ʻe taha, naʻe afe ʻa Sēkope ke mālōlō ʻi he poʻulí ka ko ha fanga fuʻu maka pē naʻá ne maʻu ke ne ʻolunga aí. ʻOku pau naʻe mātuʻaki ongosia ʻaupito he naʻe kei lava pē ke mohe—pea misi.

ʻI he kei ʻi hono ʻatamaí ʻene ngaahi taumuʻa mahuʻinga ʻo e mali ʻi he fuakavá mo e fāmilí, naʻe mamata ai ʻa Sēkope “kuo fokotuʻu ha tuʻunga ki he funga kelekelé, pea tau hake hono potu [ki ʻolungá] ki he langí: pea vakai naʻe feʻaluaki hake mo hifo ai ʻa e kau ʻāngelo ʻa e ʻOtuá.

“Pea vakai, naʻe ʻafio ʻa [e ʻEikí] mei ʻolunga ʻi ai, pea pehē ʻe ia, Ko au ko [e ʻEikí] ko e ʻOtua ʻo ʻĒpalahame ko hoʻo tamaí, pea ko e ʻOtua ʻo ʻAisaké” (Sēnesi 28:12–13).

Naʻe fai leva ʻe he ʻEikí ha ngaahi talaʻofa fuakava mahuʻinga kia Sēkope—ko e ngaahi talaʻofa naʻá Ne ʻosi fai mo e tamai ʻa Sēkopé, ʻa ʻAisake, mo ʻene kui tangata ko ʻĒpalahamé, ʻo kau ai ʻeni:

  • Ngaahi talaʻofa ʻe hoko ʻa Sēkope ko e tamai ki “ha kakai tokolahi” (Sēnesi 28:3; vakai foki, veesi 14).

  • Ngaahi talaʻofa ʻo e fonua maʻá e hako ʻo Sēkopé (vakai, Sēnesi 28:4, 13).

  • Ngaahi talaʻofa ʻe monūʻia ʻia Sēkope mo hono “hakó ʻa e faʻahinga kotoa pē ʻo māmani” (Sēnesi 28:14; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí).

Naʻe toputapu fau e aʻusia ʻa Sēkopé ʻo ne pehē ai: “Ko e moʻoni ʻoku ʻi he feituʻú ni ʻa e ʻEikí. … ʻOku ʻikai ko ha potu kehe ʻeni ka ko e fale ʻo e ʻOtuá, pea ko ʻeni ʻa e matapā ʻo e langí” (Sēnesi 28:16–17). ʻI heʻene peheé, naʻe fakahingoa ʻe Sēkope ʻa e feituʻú ko Pēteli, ko hono ʻuhingá ko e “fale ʻo e ʻOtuá”.

Naʻe fiemaʻu ʻi he ngaahi tāpuaki naʻe talaʻofa ʻi he misi ʻa Sēkopé ke fakahoko ha faʻahinga kaka ʻi he moʻui moʻoní. ʻI heʻetau hoko ko e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku ʻikai faingataʻa ai ke tau ʻilo ha fekauʻaki ʻa e misi ʻa Sēkopé, ngaahi fuakava ʻa e ʻEikí, mo e fale ʻo e ʻEikí. ʻOku faitatau lahi ʻa e ngaahi temipalé mo e tuʻunga naʻe mamata ki ai ʻa Sēkopé. ʻOku fakafehokotaki ʻe he ngaahi akonaki, ngaahi ouau, mo e ngaahi fuakava ʻo e fale ʻo e ʻEikí ʻa langi mo māmani. ʻE lava ke fakafehoanaki ʻa e ngaahi fuakavá ki ha fanga kiʻi tuʻuʻanga ʻi ha tuʻunga ʻokú ne ʻomi kitautolu ke tau ofi ange ki he ʻEikí. Pea, ʻi he ngaahi ngāue toputapu ʻoku tau fakahoko ʻi he ngaahi temipale māʻoniʻoní, ʻoku tau tāpuekina ai ʻa e “ngaahi fāmili kotoa pē ʻo e māmaní”—ʻi he kuohilí, lolotongá, mo e kahaʻú.

“Ko ha Tāpuaki Moʻoni!”

Naʻe maʻu ʻe ʻEletā Pulusi C. Heifeni, ko ha mēmipa mālōlō ʻo e Kau Fitungofulú, ha telefoni mei he ʻētita ʻo ha makasini ongoongo fakafonua. Naʻe fie talanoa ʻa e ʻētitá fekauʻaki mo ha tohi kimuí ni naʻá ne fakalau e hisitōlia ʻo e ngaahi tui fakalotú fekauʻaki mo langi, ʻi ha ngaahi tui fakalotu kehekehe.

Naʻe tohi ʻe ʻEletā Heifeni ʻo pehē, “Naʻe ʻilo ʻe he kau faʻu tohí ʻoku ʻi ai ha fie ʻilo lahi ʻa e kakaí ki langi—mo e ngaahi fāmilí ʻi he langí.” Ka neongo naʻe kei tui ha tokolahi taha ʻo e kakaí ki he moʻui hili ʻa e maté, ʻofa taʻengatá, mo e ngaahi fakataha fakafāmili fakalangí, “ko e lahi taha ʻo e ngaahi siasi faka-Kalisitiané ʻoku siʻi haʻanau meʻa ke fai ki he vivili ko ʻeni ʻi lotó”—tuku kehe pē taha: Ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

ʻOku tau maʻu ha ngaahi temipale toputapu ʻi he Siasi ʻo e Fakamoʻuí kuo fakafoki maí. ʻOku tau maʻu ʻa e mali taʻengatá, mo e mafai faisila ʻokú ne tāpuakiʻi ʻo ope atu ʻi he mate fakaesinó. ʻOku tau maʻu ʻa e talaʻofa ʻo ha kahaʻu taʻengata mo e ngaahi ʻofaʻangá ʻi he ʻao ʻo e Tamaí mo e ʻAló. ʻI he meʻá ni kātoa, naʻe aofangatuku ʻa e kau faʻutohí ko e akonaki ko ia ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní fekauʻaki mo e langí ko e kakato tahá ia—pea, te u tānaki atu ki ai, ko e fiefia tahá ia.

“He toki ʻilo fakaʻofoʻofa!” Naʻe pehē ʻe ʻEletā Heifeni. “Ko e tokolahi taha ʻo e kakai he ʻaho ní ʻoku nau fakaʻānaua ki ha ngaahi fāmili taʻengata, pea ʻoku fakahoko lelei ange ʻe he [ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí] ʻa e fakaʻamu ko iá ʻo laka ange ʻi ha toe ngaahi fakakaukau [pe ngaahi tui fakalotu]. Pehē ange mai ʻe au ʻe lava ʻo fanongo ʻa māmani kotoa ki he hivaʻi ʻe [heʻema] fānaú ʻa e ongoongo fakafiefia: ʻKo e Fāmilí ke Taʻengatá.’”

Ko e ngaahi fāmilí ʻoku ʻikai ko ha faʻunga fakasōsiale lelei pē. Ko e sīpinga taʻengata ia ʻo e langí. Ko e “uho ia ʻo e palani ʻa e [Tupuʻangá] ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú.” Hangē ko ia kuo akoʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní: “Naʻe fakatupu [ʻe he ʻEikí] ʻa e māmaní [koeʻuhí] ke tau lava ʻo maʻu ha sino fakamatelie mo faʻu ha ngaahi fāmili. Naʻá Ne fokotuʻu Hono Siasí ke hakeakiʻi ʻa e ngaahi fāmilí. ʻOkú Ne foaki ha ngaahi temipale ke lava ʻo fakataha ʻa e ngaahi fāmilí ʻo taʻengata.”

Ka ko ʻetau mahuʻingaʻia ʻi he ngaahi fāmili mālohí ʻoku ʻikai fekauʻaki pē ia mo e ngaahi ikuʻanga taʻengatá. ʻOku toe fakahoko foki ʻe he fāmilí ha fatongia mahuʻinga ʻi heʻetau fiefia ʻi he moʻui fakamatelié. ʻOku tuku mai heʻetau Tamai Hēvaní, ʻa ia ʻokú Ne ʻafioʻi kakato ʻa e meʻa ʻoku ʻomi ʻa e fiefiá, he taimí ni mo e taʻengatá, ʻEne fānaú ki ha ngaahi fāmili—neongo ʻenau taʻe-haohaoá—pea mo fakaafeʻi ke tau langa mo lehilehiʻi ha ngaahi fāmili mālohi. Ko e moʻoni, ʻe “fiemaʻu ke fai ha liliu fakafoʻituitui ia ʻo ka hoko ha faingataʻaʻia fakaesino, mate, pe ko ha ngaahi toe tūkunga kehe.” Ka he ʻikai ha meʻa te ne lava ʻo fetongi ʻa e ngaahi fatongia mahuʻinga kuo fokotuʻu fakalangi ʻo e husepānití mo e uaifí, tamaí mo e faʻeé.

ʻOku hokohoko atu ke fakahaaʻi ʻe he fakatotolo ʻi he “fehokotaki fakapaiolosia ʻi he ngaahi fāmili ʻoku toko ua ʻa e ongomātuʻá” ʻa e mahuʻinga ʻo e fāmilí ʻi hono paotoloaki ʻa e “fehokotaki loloto ʻo e ʻofá mo e feʻofaʻakí.” Ko e “tefitoʻi founga ia ʻe lava ke fakatupulaki ai ha fakafoʻituitui ʻoku fiemālie, fenāpasi lelei mo e ʻātakaí, pea fakaʻatuʻi e tuʻunga fakasōsialé.”

Kau Taukapo Faivelenga ʻo e Fāmilí

Ko e moʻoni, ʻoku ʻikai totonu ke tau ofo ʻi hano fakafepakiʻi ha meʻa ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ki he palani ʻa e ʻOtuá. Kuo teʻeki ʻaupito ke teitei leleiʻia ʻa Sētane ʻi he fāmilí, pea ʻoku fakaʻau pē ke fakavavevave ange ʻene ngaahi feingá “koeʻuhí ʻokú ne ʻilo ʻoku fuoloa siʻi pē hono kuongá” (Fakahā 12:12). Hangē ko e lea ʻa Palesiteni M. Lāsolo Pālatí (1928–2023), Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “ʻOku ʻiloʻi ʻe Sētane ko e founga pau mo lelei taha ke veuki ʻaki e ngāue ʻa e ʻEikí ko hono holoki e lelei ʻo e fāmilí mo e toputapu ʻo e ʻapí.”

ʻI he mahino e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e fāmili taʻengata ʻo e ʻOtuá, ʻa ʻEne palani ki Heʻene fānaú, mo e mahuʻinga taʻengata ʻo e feohi fakafāmilí, ʻoku totonu leva ke tau kau ʻi he kau taukapo faivelenga taha ʻo e fāmilí ʻi māmaní.

ʻOku tau fakahoko fēfē leva ʻeni?

Naʻe fai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí, ʻa e faleʻi ko ʻení: “Ko e fanongonongo ʻo e fāmilí … ko hono toe fakamamafaʻi ia ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí ʻoku fiemaʻu ke ne poupouʻi kitautolu ʻi he ngaahi faingataʻa ʻoku lolotonga hoko ki he fāmilí.”

Te tau lava ʻo fakahoko ʻi heʻetau moʻui fakafoʻituituí ʻa e “fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofua” (ʻAlamā 37:6) ʻokú ne fakamālohia ʻa e ngaahi fetuʻutaki fakafāmilí. ʻOku kau heni ʻa e muimui ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ngaahi fāmili mo e nofo-mali leleí ʻoku fakamatalaʻi ʻi he fanongonongo ʻo e fāmilí: “ʻa e tuí, lotú, fakatomalá, faʻa fakamolemolé, fakaʻapaʻapá, ʻofá, manavaʻofá, ngāué, pea mo e ngaahi ʻekitivitī ʻoku fakatupulakí.” Neongo pe ko e hā hotau tūkunga fakafāmili lolotongá, te tau lava ʻo fakahaaʻi ʻi heʻetau ngaahi ngāué ʻoku mahuʻinga taʻengata ʻa e ngaahi fetuʻutaki fakafāmilí kiate kitautolu.

ʻI heʻetau hoko ko e “tangataʻi fonua falalaʻanga” ʻi hotau tukui koló, te tau lava ʻo “poupouʻi ʻa e ngaahi lao kuo fokotuʻu ke ne pukepuke mo fakamālohia ʻa e fāmilí.”

Ko e kakai fuakava kitautolu ʻo e ʻEikí, ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní. Ko e kau taʻimālie kitautolu ʻo e ngaahi talaʻofa naʻe fai kia ʻĒpalahame, ʻAisake, mo Sēkopé—ko e ngaahi talaʻofa ʻoku kaunga ki he meʻa kotoa pē fekauʻaki mo e ngaahi fāmilí. ʻOku haʻu e ngaahi talaʻofa ko iá mo ha uiuiʻi toputapu ke tāpuakiʻi e “ngaahi faʻahinga kotoa pē ʻo māmaní.” Pea ko ha founga mahuʻinga ʻe taha ʻoku tau fai ai iá ko ʻetau moʻui ʻaki, taukapoʻi, mo vahevahe e moʻoni taʻengata ko ia ko e fāmilí “naʻe tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá” pea ʻoku “fakaʻatā foki ʻe he ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava toputapu ʻi he ngaahi temipale toputapú ki he toko taha kotoa pē ke ne foki ki he ʻao ʻo e ʻOtuá pea mo e ngaahi fāmilí ke fakatahaʻi ʻo taʻengata.”

“ʻOku Ou ʻIate Koe”

ʻI he taimi ʻoku ou mamata ai mo Sisitā ʻUkitofa ki hono fakahoko ʻe he kau mēmipa ʻo homa fāmilí ha ngaahi fuakava toputapu mo ʻetau Tamai Hēvani ʻofa mo taʻengatá, ʻoku fonu homa lotó ʻi he fiefia mo e houngaʻia. ʻOku ʻikai ngata pē ʻi heʻema fiefia ʻi heʻema fānaú mo ʻenau fānaú ka ʻoku kau foki ai mo ʻema mātuʻá mo ʻenau mātuʻá foki. ʻOkú ma fakalaulaulotoa ʻi he ʻofa lahi ki he founga ʻoku fakatahaʻi ai kimautolu ʻe he ngaahi fuakava ʻo e ongoongoleleí ʻi he ngaahi toʻu tangatá. Ko ha aʻusia ia ʻoku ʻikai tatau mo e mamata ki hono “fokotuʻu ha tuʻunga ki he funga kelekelé, pea tau hake hono potú ki he langí, pea vakai, naʻe feʻaluʻaki hake mo hifo ʻi ai ʻa e kau ʻāngelo ʻa e ʻOtuá” (Sēnesi 28:12).

Ko e ngaahi tāpuaki naʻe talaʻofa ʻe he ʻEikí kia Sēkope ʻi heʻene misí ʻoku aʻu atu ia ki Heʻene fānau fuakava kotoa pē—kau ai koe mo au. Hangē ko ia naʻe fai ʻe he ʻEikí maʻa Sēkopé, te Ne tali kitautolu “ʻi he ʻaho ʻo [ʻetau] mamahí” (Sēnesi 35:3) kapau te tau fili Ia.

Naʻe folofola ʻa e ʻEikí, “Vakai, ʻoku ou ʻiate koe, pea te u tauhi koe ʻi hoʻo fononga kotoa pē, … koeʻuhí ʻe ʻikai te u siʻaki koe” (Sēnesi 28:15).

Hangē ko Sēkopé, ʻoku tau maʻu kotoa ha feituʻu maomaonganoa ke kolosi ai. Ko e taimi ʻe niʻihi ʻe ngali fuʻu mamaʻo fau e ngaahi tāpuaki ne talaʻofá. ʻI he taimi ʻoku hoko ai e ngaahi palopalemá pe faingataʻa lalahí, te tau ala fehuʻia e ʻofa ʻa e ʻEikí. ʻE aʻu ʻo tau ongoʻi kuo liʻaki kitautolu ʻe he ʻOtuá. Neongo ʻetau ngaahi feinga lelei taha ʻi he tuʻunga fakaākongá, te tau ala ongoʻi ʻoku ʻikai ke tau maʻu e ngaahi tāpuaki ne tau ʻamanaki ki aí.

Ngaahi tokoua mo e tuofāfine, mo e ngaahi kaumeʻa ʻofeina, ko e hala ʻo e fuakavá ʻoku fakafiefia, neongo ʻe loʻimataʻia he taimi ʻe niʻihi. Kapau ʻokú ke ongoʻi ʻoku ʻi ai ha ngaahi konga ʻo e palani ʻo e fiefiá ʻoku ʻikai fakahoko ʻi hoʻo moʻuí he taimí ni, kātaki ʻo falala ʻoku ʻafioʻi koe ʻe he ʻEikí pea te Ne tāpuakiʻi koe ʻi Heʻene taimí, ʻo fakatatau mo Hono potó.

ʻOku ueʻi kitautolu ʻe he tui kia Sīsū Kalaisí mo ʻEne ngaahi talaʻofá ke tau hanga ki muʻa, kae ʻikai ki mui. Koeʻuhí ko Ia, ʻoku ʻikai fiemaʻu ai hotau kahaʻú ke haʻisia ʻe ha faʻahinga meʻa ne hoko he kuohilí pe ʻokú ne fakafeʻātungia ʻetau vakai he taimi ní. ʻIo, ʻoku tau kafo kotoa, pe te tau kafo, ʻi ha faʻahinga founga. Ka ʻoku tau tui ki he Faifakamoʻui Maʻongoʻongá. ʻOku tau falala—lahi fau, kiate Ia, ʻoku tau tali kakato ʻEne ngaahi talaʻofá, mo “ʻilo pau ki ai,” pea naʻa mo e taimi ʻoku nau kei “mamaʻo atu” aí (Hepelū 11:13).

Naʻe pehē ʻe Palesiteni Nalesoni, “ʻOfa ke tau manatua ʻe fakahoko pē ia ʻi he founga mo e taimi pē ʻa e ʻEikí, pea he ʻikai taʻofi ha tāpuaki mei Heʻene Kāingalotu faivelengá. ʻE fakamāuʻi mo fakapaleʻi ʻa e tokotaha kotoa pē ʻo fakatatau ki he holi ʻo hono lotó pea mo e ngāué foki.”

ʻOku ou palōmesi atu ʻi heʻetau muimui mo vahevahe e palani ʻa ʻetau Tamai Hēvaní maʻá e ngaahi fāmilí, te Ne ʻiate kitautolu, ʻo poupouʻi kitautolu, mo kau fakataha mo kitautolu ʻi heʻetau fonongá. He ʻikai ke Ne teitei liʻaki kitautolu, tautautefito ʻi he taimi ʻoku hoko mai ai ʻa e faingataʻá kiate kitautolú pe ki hotau ngaahi ʻofaʻangá. Te Ne fua kitautolu, hiki hake kitautolu, mo ʻave kitautolu ki he fonua ʻo e talaʻofá ʻoku fonu ʻi he fiefia kakato fakataha mo Ia, mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, pea mo hotau ngaahi fāmilí—ʻo taʻengata.