Ngaahi peesi fakalotofonuá
Ako Tokamuʻa ʻa e Ngaahi Faʻeé: Ko ha Tūhulu ʻo e Maama ʻi ha Fonua Kei Langalanga Hake
ʻOku kamataʻi ʻe ha leʻo ʻo ha palōfita ha liliu ʻi he akó ʻi Pāpua Niu Kini
ʻI ʻEpeleli 2015, naʻe lea ai ʻa Palesiteni Tōmasi S. Monisoni ʻi he fakataha ʻo e Konifelenisi Lahí ʻi he pongipongi Sāpaté. Naʻá ne pehē, “ʻOku tau maʻu he ʻaho takitaha ha ngaahi faingamālie ke makehe ai ʻi ha tūkunga pē ʻoku tau ʻi ai.”
ʻI ha ngaahi maile ʻe fituafe mei heni, naʻe haʻohaʻo takai ai ha kau fafine ʻi he televīsone ʻe taha pē ʻi he koló ʻo fanongo ki ha palōfita ʻa e ʻOtuá. Hili iá, naʻa nau fili ke fai ha ngaahi lelei, ke “makehe” ʻi honau koló, neongo ʻa e ngaahi pole faingataʻa naʻa nau fehangahangai mo iá.
Naʻe hoko ʻa Lulu Hota ko ha taha ʻo e kau fafine ko iá. Naʻá ne nofo mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻi he vaotā ʻokú ne ʻātakaiʻi ʻa e kolo toutai ko Matangí, ʻi he matāfanga fakahahake ʻo e vahefonua ʻo Pāpua Niu Kiní. Naʻa nau tokosiʻi, ka naʻa nau mālohi ʻi heʻenau ngaahi fakamoʻoní. Naʻe tuʻu honau koló ʻi he uohouhonga ʻo ha vaotā fakaʻofoʻofa ʻea vela ʻa ia naʻe lahi ai e masivesivá mo ha ngaahi ʻapiako ne ʻikai fakalele lelei.
Ka neongo ia, ʻi hono tataki ʻo e ngaahi faʻē ko ʻení ʻe he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e falala pē kiate kitá mo ʻenau ako mei he ʻū tohi Fineʻofa motuʻa naʻe foaki angé, naʻa nau faipau ki he ngaahi lea ʻa Palesiteni Monisoní pea nau kamataʻi leva hono fokotuʻu ha ngaahi ako tokamuʻa ʻi he tukui koló.
Kamataʻanga masivesiva
ʻI he taimi ko iá, naʻe tātātaha ha ngaahi faingamālie fakaako maʻá e ngaahi tūkui kolo ki ʻuta ʻi Pāpua Niu Kiní, pea naʻe fiemaʻu ʻe he ngaahi faʻeé ha ngaahi meʻa lahi ange maʻa ʻenau fānaú ʻi he meʻa kuo nau aʻusia ʻe kinautolú. Naʻa nau nofo ʻi ha fanga kiʻi fale mohuku ne ʻikai ha ʻuhila, pe ko ha faʻahinga meʻa fakaonopooni ke tokoni. ʻI honau ngaahi koló, naʻe ʻikai maʻu e houa kai ʻe tolu he ʻahó. Naʻe taulōfuʻu ʻa e ngaahi faingataʻa ke lava ʻo aʻusia ʻenau ngaahi palani ki he ako tokamuʻá.
Neongo iá, kuo lea ha palōfita, pea kuo fakamoʻoniʻi ia ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ki honau laumālié, pea naʻa nau ngāue ʻi he loto-falala.
ʻI ʻOkatopa 2015, naʻe fakatokangaʻi ʻe he Kau Palesitenisī Fakaʻēlia ʻa e Siasí ʻi ʻAokalani, Nuʻu Silá, ʻa ʻenau faivelenga ʻi hono palani e ngaahi akoʻanga ko ʻení. Naʻe fakahoko ʻe he ngaahi kōmiti fakavahefonua ʻa e Siasí ha fakahinohino mo ha ngaahi fokotuʻu ki he founga ke fakalele lelei ai ʻenau ngaahi akó pea fakatupulaki ʻenau naunau fakalēsoní. ʻI Fēpueli ʻo e taʻu hono hokó, naʻe fokotuʻu ai ha ngaahi ako tokamuʻa ʻa e ngaahi Faʻeé ʻe valu ʻi he ngaahi kolo kaungāʻapi ʻo Matangí.
Naʻe fiefia ʻa e ngaahi faʻeé, ʻi heʻenau tui kuo tali kakato mai ʻenau ngaahi lotú, ka naʻe ope atu e fokotuʻutuʻu ʻa e ʻEikí ki he ako tokamuʻa ʻa e ngaahi Faʻeé ʻi he meʻa ne fakakaukau ki ai ʻa e “ngaahi faʻē” ko ʻení.
Tupulaki Fakaofo
Ko e fānau ko ia naʻe ako ʻi he ako tokamuʻa ʻa e ngaahi Faʻeé, naʻa nau hū ki he ngaahi akoʻanga puleʻanga ʻa Pāpua Niu Kiní ʻi ha tuʻunga maʻolunga moʻoni. Ne nau ʻiloʻi ʻenau AEF, mataʻifiká, mo e ʻū lanú. Naʻe mahino kiate kinautolu e founga ako ʻi ha lokiakó. Ko e mahuʻinga tahá, ne nau ʻiloʻi e founga ke ako aí.
Naʻe vave mafola ʻa e talanoá. Hili ha taʻu ʻe taha, naʻe ʻi ai ha ʻapiako ʻe valu. Hili ha taʻu ʻe hongofulu mei ai ʻi he 2025: 102.
Ko ʻenau taumuʻá ke fakatupulaki ha kau faiako ʻoku longomoʻui mo loto-falala mo ha kau ako kei siʻi ʻoku nau mateuteu ke “fekumi ki he ʻiló, ʻio, ʻi he ako pea ʻi he tui foki” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:118). ʻOku tataki kinautolu ʻe he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e fakaʻapaʻapá, faitotonú, vahevahe tāú, faʻa kātakí, mo e uouangatahá.
ʻI he mafola ʻa e ngaahi ʻapiakó, naʻe poupouʻi ʻe he Siasí ʻa e ngāue tefitó. Naʻe akoʻi ʻe ha tohi fakahinohino ʻi he 2019 ʻa e kau faiakó ki he founga ke fokotuʻu ai ha ngaahi ʻapiako foʻou mo tokangaʻi e ngaahi lokiakó. Naʻe hoko ʻa e polokalama Ngaahi Founga Laukongá ko ha naunau fakalēsoni tuʻupau.
Naʻe fakatokangaʻi ia ʻe he puleʻanga ʻo e vahefonua ʻi Pāpua Niu Kiní. Hili ha taʻu ʻe fā, naʻe hoko ha meʻa makehe ʻi he akoʻanga tokamuʻa ʻa e fānaú. Naʻe fakatokangaʻi ia ʻe he ngaahi ako ʻa e puleʻangá ʻi he feituʻu ʻutá. Naʻe vakai ʻa e mātuʻá ki he fakalakalaka vave ʻenau fānaú, tautautefito ki he kau mēmipa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. Naʻe fakatokangaʻi foki ia ʻe he kau taki ʻo e Siasí ʻi he Pasifikí.
Ko Hono Fakavaveʻi ʻo e Ngāué
ʻOku hoʻata mei he ʻapiako foʻou takitaha ʻa e loto ʻa e ngaahi faʻē fakafoʻituituí ke fakalakalaka e moʻui ʻenau fānaú—ʻo tatau ai pē ʻi he ngaahi kolo ki ʻutá pe ko e ngaahi kaungāʻapi ʻi he ngaahi kolo lalahí. ʻOku fakapuleʻanga ʻa e vīsoné, ka ʻoku fai maʻu pē ʻa e tokangá ki he tūkunga fakalotofonuá.
ʻOku nofo ʻa Nina Falangikē mo hono husepāniti ko Lōpetí ʻi Pooti Molesipei mo ʻena kiʻi fānau ʻe toko nima. Ne kau mai hono fāmilí ki he Siasí ʻi he 2018. ʻI he taʻu hono hokó, naʻe fiemaʻu ʻe ha kau Fineʻofa tokosiʻi ke kamata hanau ngaahi ako. Naʻe tali ʻe Sisitā Falangikē ʻa e pole ne tuku maí.
Hili ha taʻu ʻe ono mei ai, ʻokú ne tokangaʻi ʻa e kau ngāue taʻetotongi ʻoku nau tokoni ki ha ngaahi ʻapiako ʻe 48 ʻi he vahefonua Pooti Molesipeí, ʻo meimei ofi ia ki ha fānau ako ʻe toko 1,800. ʻOkú ne fakafehokotaki ʻa e ngaahi naunau ne tokoni mai ʻakí ki he ngaahi ʻapiako ʻoku ʻikai lahi ai e ngaahi meʻangāué ʻi he ngaahi feituʻu mamaʻo ki ʻutá. ʻOku mahulu atu hono ʻulungāngá ʻo tatau pē mo e tokoni lahi ʻokú ne faí ki ha kau ako kei talavou ʻe laungeau. Ko e fē pē feituʻu ʻoku fokotuʻu ai ʻa e ngaahi akó, ʻoku nau tupulaki—pea ʻoku fakamāfana ʻene ivi fiengāué.
ʻOkú ne pehē, “ʻOku lelei ʻa e ngaahi akoʻanga ʻa e ngaahi Faʻeé ʻi homau fonuá. ʻOku tupulaki ia, pea ʻe tupulaki vave ange ʻi he kahaʻú. ʻOku fekauʻaki ʻa e ngāue ko ʻení mo e fānau ʻa e ʻOtuá, pea ʻoku ou saiʻia ʻi he meʻa kuó Ne foaki maʻakú. ʻOkú Ne ʻomi ʻa e mālohi ke u fai ʻa e ngāué pea tokoni ki he fānaú ke foki mai kiate Ia. ʻOku ʻikai lelei ʻa e māmaní ʻi he taimí ni. ʻOku tau fiemaʻu ʻetau ngaahi akó ke akoʻi mo tataki ʻetau fānaú.”
Talanoa ha ʻApiako ʻe Taha: Tāpuakiʻi e Fānau Akó mo e Kau Faiakó
ʻI Kelehū, ʻi tuʻa pē ʻi Pooti Molesipei, ʻoku hoko ai e ʻApiako Tokamuʻa Mumʻs River ko ha akoʻanga malu ʻi ha ʻātakai faingataʻa ʻi he kolo lahí.
Kuo fakalele ʻe Sisitā Lanu Hipolei ʻa e akó talu mei he 2022. ʻOku tāpuakiʻi e fānau naʻe kau ki aí, ka ʻokú ne fakapapauʻi mai ʻoku moʻoni pehē pē foki mo e ngaahi tāpuaki ʻa e ʻEikí maʻaná.
ʻOkú ne pehē, “ʻOku ou fakamālō ki he Tamai Hēvaní ko e faingamālie ko ʻeni ke fakalelei ai ha ʻapiakó. ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku ou kau mo e ʻEikí. ʻOkú Ne ʻafioʻi au. ʻOkú Ne akoʻi au. ʻOku ʻikai ke faingofua, ka ʻoku ou kei feinga pē. ʻOku ou faingataʻaʻia he taimi ʻe niʻihi, ka ʻoku ou ʻiloʻi ʻokú Ne ʻiate au ʻi heʻeku mātā ʻEne tāpuakiʻi e fānau valevalé. ʻI heʻeku akoʻi kinautolú, naʻá ku ako foki ai. Naʻa nau ako meiate au, pea ne u ako meiate kinautolu. ʻOku ou ako ke laukonga ʻi heʻenau ako ke laukongá. ʻOku ʻafioʻi ʻe he ʻEikí ʻa e meʻa ʻoku ou faí. ʻOkú Ne ʻi hotau haʻohaʻongá maʻu pē.”
Ko e Kahaʻu ʻo e Ngaahi Ako Tokamuʻa ʻa e Ngaahi Faʻeé
ʻI he 2025, naʻe fakalele tauʻatāina ai ha ngaahi ako tokamuʻa ʻa e Ngaahi Faʻeé ʻe 102 ʻo fakafou ʻi ha kautaha fakafonua. ʻOku hokohoko atu hono tokoniʻi ʻe he Siasí ʻa e akó ʻo fakafou ʻi he AcaPNG, ko ha kautaha ʻikai fakatupu paʻanga ʻoku tokoniʻi ʻe he Siasí.
ʻOku kei ʻi ai pē ha ngaahi pole. ʻOku tuʻu ʻa e Ngaahi Ako Tokamuʻa ʻa e Ngaahi Faʻeé ʻi he ngaahi kolo masivesiva mo ʻikai fuʻu fakalakalaká ʻa ia ʻoku siʻisiʻi ke maʻu ai ʻa e ʻinitanetí mo e ʻuhilá. ʻOku ʻikai lava ʻe ha ngaahi fāmili tokolahi ʻo fai e ngaahi totongi ako ki he pepá mo e naunaú, neongo ʻene siʻisiʻí. Kuo pau ke ako ʻe he kau faiakó ʻa e naunau fakalēsoní mo e ngāue fakaʻōfisí fakatouʻosi. ʻOku fakaʻau ke mamafa ange ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e siteití ki he laisení pea fakamoleki ki ai ha taimi lahi ʻi he tupu tokolahi ʻa e ngaahi akó.
Ka ʻoku kei tupulaki pē ʻa e ngāué ni. ʻOku aʻu atu ʻeni ki he fonuá kakato ʻa e meʻa naʻe kamata ʻi he vahefonua fakatokelau ʻo Matangí pea takai ʻi Pooti Molesipei. ʻOku fakatupulaki ʻe he ngaahi mātuʻa longomoʻuí mo e ngaahi kautaha mateaki hangē ko e AcaPNG ʻa e ngaahi ako ʻi he ngaahi kolo mamaʻó mo e ngaahi tukui koló, ʻo tokoni ai ki ha fānau tokolahi ange.
ʻE toki hoko mai ʻa e fua totonu ʻo e lavameʻá hili ha ngaahi toʻu tangata. ʻI he lalahi hake ʻa e fānau ako ne nau ako ʻi he fuofua ʻapiako ʻa e Ngaahi Faʻeé, ʻe lahi ange ʻa e ngaahi lokiakó, ʻo hikiʻi hake ai ʻa e tuʻunga fakalakalaka fakaʻekatēmiká ʻa ia te ne fakatupulaki ʻa e kahaʻu ʻo e akó ʻi Pāpua Niu Kiní ʻo lauʻi toʻu tangata.
Naʻe kamata ia mei ha kiʻi kulupu tokosiʻi ʻo ha kau Fineʻofa masiva ʻi ha vaotā lahi. Ne nau ʻiloʻi ʻo fakafou ʻi he ngaahi lea ʻa e palōfita moʻuí ʻoku tāpuakiʻi ʻe he ʻEikí e taha kotoa ʻoku fekumi ki Hono finangaló pea muimui ʻi Heʻene ngaahi fekaú ʻo fakafou ʻi he ngāue mālohi, ako mateaki, mo e talangofua ʻi he ʻofá.