2025
Siviʻi ʻo e Toʻu tupú ʻe he Fononga ʻi Tasimēniá
Sune 2025


Ngaahi peesi fakalotofonuá

Siviʻi ʻo e Toʻu tupú ʻe he Fononga ʻi Tasimēniá

Naʻe kau kimuí ni ha kulupu toʻu tupu ʻi Tasimēnia ʻi ha fononga, kuo nau teunga ʻi he ākenga ʻo e senituli 19 mo toho ha ngaahi saliote, pea mavahe mei he nonga ʻo ʻapí mo e tekinolosiá.

Ko e taumuʻa ʻo e ʻekitivitií—naʻe fokotuʻutuʻu ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní—ke tokoniʻi ʻa e tokotaha kei talavou kotoa ke ne ongoʻi—naʻa mo ha kihiʻi meʻa siʻi pē—naʻe aʻusia ʻe he kau fuofua paioniá ʻi heʻenau tui fakalotú, ʻi he taimi naʻa nau fononga ai ʻi he ngaahi toafa ʻo ʻAmelika Tokelaú.

Ki he siasi ʻo Sīsū Kalaisí, ko ha fonongaʻanga ʻokú ne fakamanatu ki he kāingalotú ʻa e ngaahi feilaulau mo e ngaahi meʻa naʻe ako ʻe he kau papi ului ʻo e Siasí ʻi he senituli 19, ʻi heʻenau fononga mei he Tokelau Lotoloto ʻo ʻAmeliká ki he Teleʻa Sōlekí. Ki he toʻu tupu ko ʻení, naʻe toe tokoni ia ke nau manatuʻi ʻa e hisitōlia ʻo e Siasí ʻi Tasimēniá.

ʻI he 1854, naʻe papitaiso ai ʻa e kau fuofua mēmipa ʻo e Siasí ʻi Tasimēniá, ʻi ha kiʻi vaitafe ʻi Keleni Huoni. ʻI he lolotonga ʻo e fonongá, naʻe afe ʻa e kulupú ʻi he kiʻi vaitafé ke fakamanatua ʻa e ngaahi feilaulau naʻe fai ʻe kinautolu naʻe muʻa mai ʻiate kinautolú.

Naʻe peheni hono fakamatalaʻi ʻa e aʻusiá ʻe Lesieli Seia, ko e taha ʻo kinautolu naʻa nau fokotuʻutuʻu ʻa e fonongá: “Fakakaukau ki he meʻa naʻe hoko ko ʻení: naʻe fakatahataha mai ha toʻu tupu ʻe toko 80 tupu ʻi ha ngaahi kulupu naʻe ʻikai ke nau fili ki ai, ʻo lue lalo ʻi ha ngaahi konga fonua kehekehe ʻi he pelepelá mo e anoanó, hake mo hifo ʻi he fanga kiʻi tafungofunga maka mo hekeheke, ʻo fakaʻaongaʻi honau taimí, kakavá, pea mo honau iví, vahevahe ʻenau tuí mo e fakamoʻoní, ʻikai ha potu fakafiemālie ke mohe ai, ʻikai ha femehekaʻaki, ʻikai ha lāunga, pe ha fekeʻikeʻi. ʻOku ongo faingataʻa ke fakakaukau ki ai, ʻikai ko ia?”

Naʻe pehē ʻe ʻEma, ko ha taha kei siʻi naʻe kau ai, “ʻOku ou fakahoungaʻi lahi ange ʻa e [ki] hono fakamālohia ʻo e toʻu tupú pea mo e meʻa te nau lava ke maʻu ʻi he taimi ʻoku nau uouangataha ai mo vilitaki atu ʻo mavahe mei he feituʻu ʻoku nau fiemālie aí.”

Ko e teuteu ki he fonongá naʻe kamata ia ʻi ha māhina ʻe ono kimuʻa pea ko e lahi ʻo e ngaahi houa naʻe fakaʻaongaʻi ʻi he tokoniʻi ʻo e toʻu tupú, naʻe ongo fakalaumālie.

Naʻe pehē ʻe Timi Siaki, ko ha taki fakalotu ki he Siasí ʻi he feituʻu Hōpaté, “naʻe fakaʻofoʻofa ke te mamata ki heʻenau maau maí, pea tautautefito, ʻi he ngaahi māhina kimuʻa pea toki fakahoko ʻa e fonongá.”

Naʻe lue lōloa ʻa e toʻu tupú ʻi he ngaahi tafungofungá mo fefakalotolahiʻaki pea naʻa nau fiemālie ke nau tuʻu mai ʻo taufetongi ʻi he teke pe toho ʻa e sailoté ke kiʻi mālōlō ʻa e toengá.

Naʻe pehē ʻe ʻIsapela, ko e taha ʻo e toʻu tupu naʻe kaú, “Naʻá ku fiefia pē au ke feohi mo e toʻu tupú, fakakātoa, mo mau foua fakataha ha faingataʻa. Naʻe faingataʻa, ka naʻá ne ʻomai kiate au ha aʻusia foʻou pea naʻá ne ʻomai au ʻo ofi ange ke ongoʻi ʻa e Laumāllié mo ʻiloʻi te tau lavaʻi ha meʻa pē ʻia Kalaisi.”

 Ko ha tokotaha fokotuʻutuʻu ʻe taha ko Sitivi Kingi, naʻá ne pehē, “ʻOku faingataʻa ke fakamatalaʻi ʻa e ivi mo e ngāue fakataha naʻe fakafōtunga ʻe he toʻu tupú mo e kau takí ʻo nau taha ʻi he taumuʻá pea nau mafola atu fakataha ke fakahoko ʻa e fononga faingataʻá.”

Naʻe tā-tuʻo-lahi ʻa e tuʻu ʻa e kulupú kae lava ʻa e ngaahi salioté ʻo tulituli hake pea naʻe fakahoko ai ha kole kiate kinautolu naʻe loto-fiemālie mo malava ke tokoni ki he niʻihi kehé. Naʻe ʻikai fiemaʻu ia ke toe kole tuʻo ua ki he toʻu tupú, he naʻa nau talia fiefia ha faingamālie ke tokoni ai, ke toe foki hake ʻi he halanga makamaká pe hifo ʻi he potu fakalilifa ʻo e halangá ke tokoniʻi ʻa e ngaahi saliote naʻe tōmuí.

Fakatatau ki ha taki ʻe taha ʻo e toʻu tupú, naʻe ʻikai ko ha meʻa hāhāmolofia ʻa e fanga kiʻi maná ia ʻi he fonongá, he naʻe fokotuʻutuʻu ia ke ne langaki ʻa e tuí ʻi he feilaulaú, loto-toʻá mo e ngāue mālohí. Naʻe ako ʻe kinautolu naʻe kau ʻi he fononga ʻi Tasimēmiá pe ko hai moʻoni kinautolu. Ko e kau paionia kinautolu ʻi onopooni ʻoku nau fehangahangai mo e ngaahi faingataʻá ʻi he loto-toʻa, tui, mo e ʻofa.