“Ko e Ngaahi Ongoongo Fakafiefia ʻo e ʻOfá mo e Fiefiá,” Liahona, Sānuali 2025.
Ko e Ngaahi Ongoongo Fakafiefia ʻo e ʻOfá mo e Fiefiá
ʻOku totonu ke fakafiefiaʻi hotau lotó ʻe he ngaahi tāpuaki ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí pea fakafonu kitautolu ʻaki ʻa e houngaʻia ʻi he ʻofa lahi ʻa e ʻOtuá.
Ko ʻetau pōpoaki ʻo e ʻamanaki leleí mo e melinó ki he kakai kotoa pē, ʻoku moʻui ʻa Sīsū Kalaisi pea kuó Ne fakafoki mai ʻEne ongoongoleleí mo e Siasí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní.
Naʻe fakahā ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Hono ʻikai fakaʻofoʻofa pea ʻikai faʻa mafakamatalaʻi ʻa e ngaahi meʻá ni ki he faʻahinga ʻo e tangatá! ʻE ʻi ai foki ha moʻoni ʻa ia te nau lau ko e ongoongo fakafiefia ʻo e fiefia lahi ki he kakai kotoa pē; ko e meʻa fakafiefia foki ia, ʻoku totonu ke ne fakafonu ʻa e māmaní mo fakafiefiaʻi ʻa e loto ʻo e taha kotoa pē ʻi he taimi ʻe fakaongo atu ai ia ki he telingá.”
Hili ha ngaahi senituli mei he ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní, naʻe fekumi e fānau ʻa e ʻOtuá kiate Ia mo fakaʻamua ha maama mo ha moʻoni lahi ange. ʻOku laka atu he taimí ni ʻa e ongoongo fakafiefia ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí mo e hokohoko atu hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí ke tāpuakiʻi ʻa e kakai kotoa pē mo teuteuʻi ʻa e māmaní ki he ʻaho ʻe toe hāʻele mai ai ʻa Sīsū Kalaisi ke “pule ko e Tuʻi ʻo e Ngaahi Tuʻí mo e ʻEiki ʻo e Ngaahi ʻEiki.” Ko hano fakahaaʻi loloto ʻeni ʻo e ʻofa taʻe-fakangatangata ʻa ʻetau Tamai ʻi Hēvaní mo hotau Fakamoʻuí. ʻOku ou fiefia ʻi he lava ke u fakaʻaongaʻi ʻeku moʻuí ʻi hono talaki ʻo e ngaahi moʻoni ko ʻení ki he māmaní kotoa.
Ko e Meʻa Ngali Taʻemalavá pea mo e Fakaofó
Naʻe mafoa mai e ata ʻo ha ʻaho foʻou maʻá e faʻahinga ʻo e tangatá ʻi ha vaoʻakau, ʻa ia naʻe hā mai ai ʻa e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí, ʻo folofola kia Siosefa Sāmita ko ha tali ki he lotu ʻa e talavou ko Siosefá fekauʻaki mo e siasi ʻoku totonu ke ne kau ki aí (vakai, Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:14–20). Naʻe fakahā ʻe Sīsū Kalaisi kia Siosefa ke ʻoua naʻá ne kau ki ha faʻahinga siasi. Naʻá Ne talaʻofa ʻe fakahā kia Siosefa ʻa e kakato ʻo ʻEne ongoongoleleí ʻi he kahaʻú.
Ki ha tokolahi, ne hangē naʻe ʻikai feʻunga fēfē ʻa Siosefa ke uiuiʻi ki ha ngāue mahuʻinga pehē, pea naʻa nau moʻoni. Ko ha kiʻi tamasiʻi taʻe-ako mo taʻe-mahuʻinga ia mei ha kiʻi faama ʻi ha kolo taʻeʻiloa. Hangē pē ko ia ne lea ʻaki ʻe ha niʻihi kau ki he Fakamoʻuí ʻi Hono kuongá, “ʻE tupu ha meʻa lelei mei Nāsaleti?” (Sione 1:46), naʻe fifili ha tokolahi pe ko e hā ha lelei ʻe maʻu mei ha taha taʻe-ako taʻu 14 ʻi Palemaila, Niu ʻIoke. Ka naʻe fakafou ʻia Siosefa—neongo ʻene fotu taʻefeʻungá—ʻa hono fakahoko ʻe he Tamai Hēvaní mo e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ʻa e meʻa fakaofo moʻoní. ʻOku totonu ke ʻomi ʻe he meʻá ni ha ʻamanaki lelei te tau lava ʻi heʻetau founga siʻisiʻi mo fakatōkilaló ʻo tokoni ʻi ha ngaahi founga mahuʻingamālie ki he ngāue ʻa e ʻEikí.
ʻI he hoko ʻa e taimí, naʻe ui ʻa e ʻEikí kia Siosefa “peá u lea kiate ia mei langi, mo fai kiate ia ʻa e ngaahi fekau” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:17). Naʻe maʻu ʻe Siosefa ha ngaahi fakahā fisifisimuʻa mo ha tokāteline mahuʻinga naʻa nau ʻomi ha maama foʻou ki heʻetau mahino ki he palani ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní mo e ʻofa-huhuʻi ʻa Sīsū Kalaisí pea mo e mālohi ʻo ʻEne feilaulau fakaleleí. Ko e meʻa fakaofó, naʻe tuku mai ʻa e ngaahi ongoongo fakafiefia ko ʻení he momeniti pē ko ia ʻo e hoko mai ʻa e ʻū fakalakalaka mahuʻinga ʻi he fefonongaʻakí, fetuʻutakí mo e ʻū tafaʻaki kehé ke fakafaingofuaʻi ʻa hono fakaulo atu e maama ʻa e ‘Otuá ke tāpuakiʻi ha niʻihi tokolahi ange ʻa ʻEne fanaú.
Ko hono ʻOatu ʻe he ʻĀngelo ko Molonaí ʻa e ʻŪ Lauʻi Peletí kia Siosefa Sāmitá, tā valivali ʻe C. C. A. Christensen
Ko ha Fakamoʻoni Mālohi ki he ʻOfa ʻa e ʻOtuá
Naʻe mahuʻinga ʻa e hā mai ʻa e ʻāngelo ko Molonaí kia Siosefa Sāmitá ki hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí mo ha fakamoʻoni mālohi ki he ʻofa ʻa e ʻOtuá. Naʻe fakahā ʻe Molonai kia Siosefa ha lekooti, naʻe hiki ʻi ha ʻū lauʻi peleti koula, naʻe tanu ofi mai (vakai, Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:33–34). Naʻe faifai pea foaki kia Siosefa ha “mālohi mei ʻolunga” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:8) ke liliu ʻa e lekooti ko iá ki he meʻa ʻe hoko ko e Tohi ʻa Molomoná, ʻa ia ʻoku mahuʻinga tatau mo e Tohi Tapú pea ko ha toe fakamoʻoni ia ʻe taha ʻo Sīsū Kalaisi.
ʻI he kotoa ʻo e Tohi ʻa Molomoná, ʻoku tau lau ai ʻo kau ki ha kakai, naʻa nau ʻiloʻi mo tomuʻa kikiteʻi ʻEne hāʻele maí mo fakaʻamua ia, ʻi ha ngaahi taʻu ʻe laungeau kimuʻa ʻia Kalaisi. ʻOku tau maʻu foki ʻa e fakamatala makehe ʻo e hā mo e ngāue ʻa e Fakamoʻui kuo toetuʻú ʻi he lotolotonga ʻo e kau Nīfaí, ʻa ia naʻá Ne fakaafeʻi ai ʻa e kakai kotoa pē ke nau haʻu kiate Ia ʻo ala he fakaʻilonga ʻi Hono vakavaká mo e mataʻi faʻó ʻi Hono ongo nimá mo e toʻukupu kelekelé (vakai, 3 Nīfai 11:14–15). Naʻá Ne fakamoʻui ʻa e mahakí, pipikí, mo e kuí—“ʻa kinautolu kotoa pē naʻe puke ʻi ha faʻahinga mahakí”—pea tāpuakiʻi leva ʻa e fānau īkí mo lotua kinautolu (vakai, 3 Nīfai 17:7–9, 21). ʻOku tau ako lahi fekauʻaki mo e ʻofa mo e manavaʻofa ʻa e Fakamoʻuí mei he talanoa toputapu ko ʻení.
ʻOku fakamoʻoniʻi ʻe he Tohi ʻa Molomoná ko “Sīsū ʻa e Kalaisí.” ʻOku toutou fakamanatu mai ʻe he ngaahi fakapapau ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻoku ʻofa lahi ange ʻetau Tamai ʻi Hēvaní mo hotau Fakamoʻuí ʻiate kitautolu ʻi ha toe meʻa te tau lava ʻo mafakakaukaua.
Ko e Ngaahi Tapuaki ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí mo e Siasí
Naʻe hokohoko atu hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí ʻi he hā mai ʻa ha kau talafekau fakalangi kehe kia Siosefa Sāmita. “Naʻe fakafoki mai ʻe Sione Papitaiso kuo toetuʻú ʻa e mafai ke papitaiso ʻi he fakauku ke fakamolemoleʻi ‘a e ngaahi angahalá. Naʻe hanga ʻe ha toko tolu ʻi he fuofua kau ʻAposetolo ʻe toko hongofulu mā uá—Pita, Sēmisi, mo Sione—ʻo fakafoki mai e tuʻunga fakaeʻaposetolo mo e ngaahi kī ʻo e mafai lakanga fakataulaʻeikí. Naʻe omi foki mo ha niʻihi kehe, ʻo kau ai ʻa ʻIlaisiā, ʻa ia naʻá ne fakafoki mai e mafai ke fakatahaʻi e ngaahi fāmilí ke taʻengata ʻi ha ngaahi vā fetuʻutaki taʻengata ʻoku ope atu ʻi he maté.”
ʻI he ʻaho 6 ʻo ʻEpeleli 1830, naʻe fokotuʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻo fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefá ha siasi ʻo fakatatau mo e siasi naʻá Ne fokotuʻu ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú (vakai, Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:6), ʻo fakakakato ʻaki e “tuʻunga ʻa e kau ʻaposetoló mo e kau palōfitá, ko hono fuʻu maka tulikí ʻa Sīsū Kalaisi pē” (Efesō 2:20). ʻOku hanga ‘e he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻo teuteuʻi ke lava ʻo maʻu ʻe he fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeiki kuo fakafoki maí ʻa ia ʻoku nau teuteuʻi kinautolu ke nau maʻu iá.
Hangē ko ia kuo akoʻi mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní, te tau lava ʻo maʻu ʻa e fiefia ʻi he fakatomala fakaʻahó ʻi heʻetau tafoki ki he Tamai Hēvaní mo hotau Fakamoʻuí. Ki ha taha pē ʻoku ongoʻi loto-foʻi pe ʻoku ʻikai ke ne feʻunga pe ongoʻi ʻoku talitali lelei ia: ʻoku fakaafeʻi ʻa e taha kotoa pē ke haʻu kia Kalaisi mo Hono Siasí. Ko e Siasí ʻoku ʻikai ko ha monasitēliō ia maʻá e haohaoá ka ko ha falemahaki ia maʻá e kau puké. ʻOku fakamanatu mai ʻe ʻEletā Tieta F. ʻUkitofa ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá “ʻoku ʻikai ke tau omi ki he lotú ke fufuuʻi ʻetau ngaahi palopalemá ka ke fakamoʻui kinautolu.”
ʻOku tau maʻu ʻa e fiefiá ʻi he lotú ʻi he ngaahi faingamālie ke tau tafoki ai ki tuʻá, tokoniʻi e niʻihi kehé ʻi he ʻofa, mo vahevahe ʻetau ngaahi aʻusia fakatāutahá pea mo e lahi ʻo e angalelei ʻa Kalaisí. ʻE lava ke “lau ʻa [kitautolu] ki he kakai ʻo e siasi ʻo Kalaisí” pea “manatuʻi mo fafanga ʻa [kitautolu] ʻaki ʻa e folofola lelei ʻa e ʻOtuá” (Molonai 6:4). Ko ha tāpuaki lahi faufaua moʻoni ia!
Ko ha ʻUhinga ki ha Fiefia Lahi
Naʻe pehē ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻi ha taimi ʻe taha, “Ko ʻeni, ko e hā ʻa e meʻa ʻoku tau fanongo ki ai ʻi he ongoongolelei kuo tau maʻú? Ko ha leʻo ʻo e fiefia! Ko ha leʻo ʻo e ʻaloʻofa mei he langí; pea ko ha leʻo ʻo e moʻoní mei he kelekelé; ko e ngaahi ongoongo fakafiefia ki he kau pekiá; ko ha leʻo ʻo e fiefia ki he kakai moʻuí pea mo e kau pekiá; ko e ngaahi ongoongo fakafiefia ʻo e fuʻu fiefia lahi” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 128:19).
Kuo hoko mai e ngaahi ongoongo fakafiefia ko ʻení koeʻuhí he ʻoku ʻofa mo fakaʻamua kitautolu ʻe he Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ʻofaʻanga ko Sīsū Kalaisí—ʻo lahi ange ʻi ha toe meʻa—ke talitali lelei kitautolu ki Hona ʻaó, koeʻuhí ke tau lava ʻo maʻu ʻo taʻengata ʻa e faʻahinga moʻui ʻokú Na moʻui aí. ʻOku fakahā ʻe he Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí kuó Na fakahoko ʻa e meʻa kotoa pē ʻoku fiemaʻú ke hoko ʻeni ko ha faingamālie nāunauʻia kiate kitautolu kotoa. Te tau aʻusia ʻi heʻetau fononga taʻengatá ha ngaahi ʻahiʻahi mo ha ngaahi faingataʻa, ka “[ʻoku tau] ʻi aí, koeʻuhí ke [tau] maʻu ʻa e fiefiá” (2 Nīfai 2:25) ʻi he moʻuí ni pea mo e moʻui ka hokó. Naʻe lelei ange hono ʻiloʻi ʻeni ʻe he Palōfita ko Siosefá ʻi ha tokolahi.
Naʻe fehangahangai maʻu pē ʻa Siosefa mo e fakafepakí mo e fakatangá, ka naʻá ne tauhi hono “ʻulungaanga fiefia totonú” (Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:28). Naʻe hokohoko atu pē ʻene fiefiá, mālohí, mo e loto-vilitakí, pea naʻá ne lavaʻi lelei ʻa e ngāue makehe naʻe tuku ke ne fakahokó. ʻOku ou fakaʻapaʻapa ki he fuofua Kāingalotu kotoa pē naʻa nau tui, poupouʻi, mo muimui ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá pea fakatapui kinautolu ki hono langa ʻo e Siasí. ʻOku tau moʻua kiate kinautolu ʻi ha moʻua ʻo e houngaʻia mo e lāngilangi.
Naʻe faingataʻa e ngaahi fuofua ʻaho kamakamata ʻo e Siasí, pea ʻe lava ke kei faingataʻa pē he ʻahó ni. Ka ʻoku kei hokohoko atu pē hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí. ʻI he hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e ʻulu ʻo e Siasí ni, ʻe hokohoko atu hono tataki kitautolu ʻe he kau palōfita moʻuí. ʻE hokohoko atu hono langa e ngaahi fale ʻo e ʻEikí, ke lava ʻe he ngaahi tāpuaki ʻo e ngaahi fuakava taʻengata mo e ʻOtuá ʻo haʻi kitautolu kiate Ia mo hotau ngaahi ʻofaʻanga ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí (vakai, Mātiu 16:19). ʻE fakaaʻu atu ʻa e ʻofa ʻa e ʻOtuá mo Sīsū Kalaisi ki he māmaní kotoa ʻi heʻetau muimui ki he fekau ʻa e Fakamoʻuí ke fafanga ʻEne fanga sipí mo vahevahe ʻEne ongoongoleleí. Te tau mamata tonu ki he ʻalu atu ʻa e ngaahi moʻoni ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí ʻi ha ngaahi founga pea ki ha ngaahi feituʻu naʻe ʻikai faʻa mafakakaukaua ʻi he kuonga ʻo Siosefá.
Te tau lava ʻo maʻu ha mālohi mo ha fiefia lahi—ʻo hangē ko ia ne fai ʻe he Palōfita ko Siosefá—ʻi heʻetau tali mo moʻui ʻaki e ngaahi moʻoni mahuʻinga ko ʻení. ʻOku kei hoko atu pē he ʻahó ni ʻa e uiuiʻi naʻe fai ʻe Siosefa ki he Kāingalotu ʻi hono kuongá: “He ʻikai koā ke tau fai atu ʻi ha ngāue mahuʻinga pehē? Laka atu ki muʻa kae ʻoua ʻe fakaholoholomui. Loto-toʻa, … pea fai atu, fai atu ki he ikuna! Tuku ke fiefia ʻa homou lotó, pea nēkeneka ʻo lahi ʻaupito” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 128:22).
ʻOfa ke faitāpuekina mo tataki ʻetau moʻuí ʻe he ongoongo fakafiefia ʻo e ʻofá mo e fiefiá ʻi hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí—ʻi he taimí ni pea maʻu ai pē.