Fakakomipiuta Pē
Fakafoki Mai e Ngaahi Kī Toputapú ʻi he Temipale Ketilaní
Ako fekauʻaki mo e taha ʻo e ngaahi ʻaho fakafiefia mo ʻaonga taha ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí.
Mei ha lea ki ha kulupu ʻo ha kau fai hisitōlia ofi ki Ketilani, ʻOhaiō, USA, ʻi he ʻaho 13 ʻo Sune 2024.
Naʻe aʻusia ʻe ha kakai tokolahi ha ngaahi mana ʻi hono fakatāpui ʻo e Temipale Ketilaní ʻi he ʻaho 27 ʻo Māʻasi 1836. Naʻe mamata ha niʻihi ki ha kau ʻāngelo, naʻe fakamatalaʻi ʻe ha niʻihi ha ngaahi pou maama mei he langí, pea aʻusia ʻe ha niʻihi tokosiʻi ha ngaahi meʻa-hā-mai ʻo e Fakamoʻuí.
Ka kiate au, ʻoku ʻikai tatau ʻa hono fakatahaʻi ʻo e ngaahi meʻa kotoa ko ʻení mo e mahuʻinga taʻengata ʻo e meʻa naʻe hoko ai ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli ʻo e 1836. ʻOku ʻikai ke u lava ʻo fakakaukau ki ha ʻaho ʻe taha ʻi he hokohoko atu hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí naʻe toe lahi ange ai e meʻa naʻe fakafoki maí.
Ngaahi Kī ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí
Ko e lakanga fakataulaʻeikí ko e mafai mo e mālohi ia ʻo e ʻOtuá. ʻOkú Ne foaki ʻa e mafai mo e mālohi ki Hono ngaahi fohá mo e ngaahi ʻofefiné ke nau ngāue ʻi Hono huafá ki hono fakamoʻui ʻo ʻEne fānaú. Ko e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ko e mafai ia ke tataki e founga, taimi, mo e feituʻu ʻoku fakaʻaongaʻi ai e lakanga fakataulaʻeikí.
Kimuʻa ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli 1836, naʻe fekauʻi mai ʻe he Fakamoʻuí ha kau talafekau fakalangi ke fakafoki mai ʻa e lakanga fakataulaʻeikí mo ha ngaahi kī pau, koeʻuhí ke lava ʻa Siosefa ʻo fokotuʻu ʻa e Siasí, fokotuʻu e ngaahi tuʻunga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, mo fakahoko ha ngaahi ngāue kehe (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20). Ka naʻe teʻeki ai ke maʻu ʻe Siosefa ʻa e ngaahi kī kotoa naʻe fiemaʻú.
ʻI he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli, 1836—ʻi he Sāpate Toetuʻú—naʻe ʻalu ai ʻa Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ki he Temipale Ketilaní ʻo punou ʻi he lotu fakalongolongo. ʻOku ʻikai ke tau ʻilo e meʻa ne na lotuá, ka ʻoku tau ʻiloʻi naʻe tali ʻena ngaahi lotú.
Naʻá na mamata kia Sīsū Kalaisi ʻa ia naʻá Ne fakafeʻiloaki Ia mo pehē, “Kuo fakamolemoleʻi ʻa hoʻomo ngaahi angahalá kiate kimoua” (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:1–5).
ʻOku tokoni ʻa e folofola ʻa e Fakamoʻuí ke mahino kiate kitautolu ko e konga ʻo e meʻa naʻe lotua fakalongolongo ʻe Siosefa mo ʻŌlivá ko ha fakamolemole. ʻI he tali ʻa Sīsū ki heʻena kolé, naʻá Ne ngaohi ai kinaua ke ʻoua naʻa ʻi ai haʻana angahala. Naʻe ʻikai Haʻane angahala. ʻI he momeniti ko iá, naʻe ʻikai haʻana angahala. Pea naʻe fakatapui, tali, mo fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e temipalé. Naʻe mateuteu ʻa e meʻa kotoa pē ki he meʻa ka hokó.
Hili e fakaʻosi ʻo e mata meʻa-hā-mai ki he Fakamoʻuí, naʻe haʻu ha kau talafekau fakalangi ke fakafoki mai e ngaahi kī toputapu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku mahuʻinga ke mahino ʻoku māvahevahe mo fenāpasi ʻa e ngaahi kī ko ʻeni kuo fakafoki maí.
Ko e Ngaahi Kī ʻo Hono Tānaki Fakataha ʻo ʻIsilelí
ʻUluakí, naʻe fakafoki mai ʻe Mōsese ʻa e ngaahi kī lakanga fakataulaʻeiki ki hono tānaki ʻo ʻIsilelí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:11). ʻI he kuonga muʻá, koeʻuhí ko e talangataʻá, naʻe fakamoveteveteʻi ai ʻa e kakai fuakava ʻa e ʻOtuá, ʻa e fale ʻo ʻIsilelí. Ka naʻe talaʻofa ʻe he ʻOtuá te Ne toe tānaki fakataha mai kinautolu. Naʻe kamata ke fakahoko ʻe he ʻEikí ʻa e talaʻofa ko ʻení ʻi hono fakafoki mai Hono Siasí mo e ongoongoleleí.
ʻE lava he taimí ni ʻe he kau ʻaposetoló ʻo “fakaava ʻa e matapā ʻo e puleʻangá ʻi he ngaahi potu kotoa pē” ʻaki e ngaahi kī ʻo e tānaki fakatahá, ʻe lava ke malangaʻi e ongoongoleleí ki he kotoa ʻo e māmaní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 112:17), pea ʻe lava ke tānaki fakataha mai e fānau ʻa e ʻOtuá kiate Ia.
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni fekauʻaki mo hono tānaki ʻo ʻIsilelí ʻo pehē, “ʻOku ʻikai ha toe meʻa ʻoku hoko ʻi he māmaní he taimí ni ʻe toe mahuʻinga ange ai. … ʻIkai mo ha toe meʻa.”
Ko e Kuonga Fakakosipeli ʻo e Ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé
Hokó, naʻe fakafoki mai ʻe ʻIlaiase “ʻa e kuonga ʻo e ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé” (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:12). ʻOku tau faʻa fakaʻaongaʻi e kuongá ke ʻuhinga ki ha vahaʻa taimi, hangē “ko e kuonga ʻo e kakato ʻo e ngaahi kuongá.” Ka ʻe lava foki ke toe ʻuhinga ia ko ha fakangofua pe fakalangilangi makehe. ʻOku tau tui naʻe talaʻofa ʻe he ʻOtuá kia ʻĒpalahame ʻa e meʻa kotoa pē ʻokú Ne maʻú ʻo fakafou ʻi he fuakava. He toki tāpuaki makehe moʻoni ia! ʻI he Temipale Ketilaní, naʻe fakafoki mai ʻa e kuonga makehe ko ʻení mo e mafai ke vahevahe atu iá kia Siosefa Sāmita.
Ko Hono Liliu ʻo e Ngaahi Lotó mo e Mālohi Faisilá
Naʻe hā mai leva ʻa ʻIlaisiā, ʻo talaki e fakakakato ʻo e kikite ʻa Malakaí ʻa ia ʻe liliu e ngaahi loto ʻo e fānaú ki heʻenau ngaahi tamaí (vakai, Malakai 4:5–6). Naʻe ʻosi fanongo ʻa Siosefa fekauʻaki mo e meʻá ni meia Molonai ʻi heʻene kei taʻu 17 (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2:1–2). Naʻe fakafoki mai ʻe ʻIlaisiā ʻa e “ngaahi kī ʻo e kuonga ko ʻení,” pe ko e mālohi faisilá (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:13–16).
Ko hono fakafoki mai ʻo e ngaahi kií ni ʻe ʻIlaisiaá, ʻoku ʻuhinga ia ki ha meʻa ʻe ua pe lahi ange. ʻUluakí, ko e meʻa ʻoku nonoʻo ʻi māmaní ʻoku nonoʻo ia ʻi he langí (vakai, Mātiu 16:19). Ko e ouau mahuʻinga kotoa pē ʻoku tau maʻú mo e fuakava kotoa pē ʻoku tau fakahoko ʻo fakafou ʻi he lakanga fakataulaʻeikí ʻi he moʻuí ni, ʻe ʻiloʻi ia ʻi he moʻui ka hokó. Uá, ʻoku kamata ʻi he husepānití mo e uaifí pea aʻutaki atu ki hona ngaahi aká fakatouʻosi (ngaahi kuí) mo e ngaahi vaʻá (hakó), ʻo nonoʻo pe silaʻi fakataha e ngaahi fāmilí ʻo taʻengata ʻi ha fuakava tuʻuloa.
ʻOkú ke vakai ki he founga ʻoku fehokotaki kotoa ai e ngaahi kií ni? Naʻe fakamatalaʻi fakanounou ia ʻe Palesiteni Nalesoni ʻi he founga ko ʻení: “Naʻe fakamafaiʻi ʻe he ngaahi kií ni ʻa Siosefa Sāmita—mo e kau Palesiteni kotoa pē ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí naʻe hoko mai aí—ke tānaki ʻa ʻIsileli ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí, ke tāpuakiʻi ʻa e fānau kotoa ʻo e fuakavá ʻaki ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo ʻĒpalahamé, ke fakahoko hano silaʻi fakapapau ʻo e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, pea mo silaʻi ke taʻengata ʻa e ngaahi fāmilí. Ko e mālohi ʻo e ngaahi kī ko ʻeni ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻoku taʻe-fakangatangata mo fakaofo ia.”
Pea ko e ʻuhinga ia ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ai e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he Temipale Ketilaní. Ko e lahi taha ʻo e meʻa ʻoku tau fakahoko ʻi he Siasí ʻoku mahuʻinga ʻo tuʻuloá, ʻoku fakahoko ia ʻi he malumalu ʻo e mafai ʻo e ngaahi kī kuo fakafoki mai ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli ʻo e 1836, ʻi he Temipale Ketilaní. ʻOku mahuʻinga ange ʻa e lakanga fakataulaʻeikí mo e ngaahi kī ko iá ʻi he feituʻú pe ko e falé, ka ʻoku ʻomi ʻe he Temipale Ketilaní ha fakamanatu mahuʻinga ʻo e fengāueʻaki ʻa e ʻOtuá mo Hono kakaí. Ko ha fakamoʻoni toputapu ia ki he Fakafoki Mai māʻongoʻonga taha kuo hokó.