Deuteronomio 6–8; 15; 18; 29–30; 34

Ang basahon sa Deuteronomio naglangkob sa kataposang mga pulong ni Moises ngadto sa mga anak sa Israel sa wala pa sila misulod sa yuta sa Canaan uban ni Josue isip ilang pangulo. Ang ulohan sa basahon nagkahulogang “ikaduhang balaod” o “pagsubli sa balaod.” Ang pamaagi sa Deuteronomio nagsunod sa karaang sundanan sa paghimog pakigsaad ug pagbag-o niini.

Ang mosunod maoy summary sa tulo ka wali ni Moises diha sa Deuteronomio:

1. Deuteronomio 1–4: Gibag-o ni Moises ang importanteng mga panghitabo sa milabay nga 40 ka tuig sa mga Israelihanon, lakip ang pakigsaad nga gihimo sa Ginoo uban kanila didto sa Bukid sa Sinai.

2. Deuteronomio 5–26: Girebyo ni Moises ang Napulo ka Sugo ug gihisgotan ang daghang uban pang aspeto sa balaod ni Moises.

3. Deuteronomio 27–30: Gisubli sa Israel ang ilang pakigsaad sa Ginoo. Gihulagway ni Moises ang mga panalangin sa pagkamasulundon ug ang mga tunglo alang sa pagsupak.

Kini nga mga sermon naglangkob sa kinasingkasing nga mga pangamuyo ni Moises alang sa mga Israelihanon sa paghinumdom sa Ginoo ug sa pagpuyo sa Iyang mga balaod diha sa gisaad nga yuta. Ang mga instruksiyon diha sa Deuteronomio sa piho gidirekta ngadto sa usa ka bag-ong henerasyon kansang mga ginikanan namatay didto sa kamingawan human sa ilang rebelyon.

Sa lima ka basahon ni Moises, ang Deuteronomio ang labing kasagaran nga gikutlo sa mga propeta sa Daang Tugon. Sagad usab kining kutloon o gitumbok diha sa Bag-ong Tugon. Gigamit ni Jesukristo ang mga bersikulo gikan sa Deuteronomio aron suklan ang mga tentasyon ni Satanas ug sa pagpasabot kon unsa ang labing dakong sugo diha sa balaod. Daghang pakisayran usab sa Deuteronomio ang makita diha sa Basahon ni Mormon.

Ang Deuteronomio 6:4 nagsugod sa usa ka pag-ampo nga gitawag sa mga Judeo karon og Shema (gikan sa Hebreohanong pulong nga nagkahulogang “pagdungog”). isulti sa mga Judeo ang Shema kada adlaw ingon nga pag-ampo sa buntag ug sa gabii. Sa katibuk-an, ang Shema naglangkob sa Deuteronomio 6:4–9; 11:13–21; ug Numeros 15:37–41. Gihisgotan sa Manluluwas ang Shema dihang Iyang gipahayag ang unang kinadak-ang sugo sa balaod: “Kinahanglan nga higugmaon mo ang Ginoo nga imong Dios sa tibuok mong kasingkasing, sa tibuok mong kalag, sa tibuok mong salabotan ug sa tibuok mong kusog.”

Aron tumanon ang instruksiyon sa Ginoo nga kanunay hinumdoman kining mga pulonga, daghang Judeo ang magbutang og gamay nga piraso sa papel diin gisulat ang mga tudling gikan sa Shema diha sa mezuzah—usa ka gamayng sudlanan nga naa sa tuo nga bahin sa door jamb sa ilang mga balay. Sa susama, ang tefillin (gitawag usab nga phylacteries o mga frontlet) gagmay ug kwadrado nga mga panit nga kahon nga naay gagmayng piraso sa papel diin nasulat ang mga tudling gikan sa Shema. Daghang Judeo ang magpurong og usa ka gamay nga kahon diha sa agtang ug ibakos ang laing gamay nga kahon diha sa bukton nga dili kaayo nila gamiton.

Dili klaro kon kanus-a gisugdan sa mga Israelihanon kini nga kustombre, pero gihimo kini sa mga Judeo sa panahon sa pagpangalagad ni Jesukristo. Gisaway sa Manluluwas ang garbo nga konektado niini nga mga kustombre sa Iyang panahon, nga nagpakita sa daghang Judeo ang “padakoon ang gisudlan nila sa mga sinulat nga mga bersikulo sa kasulatan nga ilang gibutang sa ilang mga agtang ug gihigot sa ilang mga bukton” sa ilang paningkamot “aron lamang sila makita sa mga tawo.”

Ang Hebreohanong pulong nga gihubad og “sulayi” diha sa Maayong Balita Biblia nagpasabot og “ibutang sa pagsulay.” Busa, gisugo ang mga Israelihanon niini nga tudling nga dili sulayan ang Dios sama sa ilang gihimo sa Masa—diin ilang gikwestiyon kon nag-uban ba gyod nila ang Ginoo nga wala man silay tubig.

Atol sa mortal nga pangalagad sa Manluluwas, gitental Siya sa yawa nga moambak gikan sa tumoy sa templo. Miingon ang yawa nga mapamatud-an ni Jesus nga Siya mao ang Mesiyas pinaagi sa pagpasapnay sa mga anghel. Agig tubag, gikutlo ni Jesus ang Deuteronomio 6:16, pinaagi sa pag-ingon nga, “Ayaw tintala ang Ginoo nga imong Dios.”

Dihang nangandam ang mga Israelihanon sa pagsulod sa gisaad nga yuta sa Canaan, gipuy-an na kini sa daghang kanasoran o grupo sa mga tawo, nga sa katibuk-an gitawag og mga Canaanhon. Gisugo sa Ginoo ang mga Israelihanon nga “puohon tanan [Canaanhon]” dihang mosulod sila sa gisaad nga yuta.

Gipasabot ni Moises nga papahawaon gikan sa yuta ang mga Canaanhon tungod sa ilang pagkadaotan. Apil sa maong pagkadaotan ang pagsimba og mga dios-dios ug ang paghalad pa gani sa ilang mga anak ngadto kanila. Sa Basahon ni Mormon, gipasabot ni Nephi nga ang mga Canaanhon “misalikway sa matag pulong sa Dios, ug sila hinog na sa kadaotan; ug ang kahingpitan sa kasuko sa Dios anaa kanila.” Mipasidaan ang Ginoo nga kon mopuyo ang mga Israelita mopuyo uban sa mga Canaahon diha sa gisaad nga yuta, ang ilang mga kasingkasing mosimba sa ubang mga dios, nga moresulta sa ilang espirituwal nga pagkahugno.

Tan-awa usab ang “Josue 6:17–21. Unsay ipasabot nga ang Jerico ug ang mga molupyo niini ‘gihukman … sa Ginoo’?”

Sa Bukid sa Sinai, misaad ang Ginoo sa mga anak ni Israel nga kon sila mosunod sa Iyang pakigsaad, “mahimo [sila] nga pinili [Niyang] katawhan.” Kwarenta ka tuig human niana, sa wala pa misulod sa gisaad nga yuta ang sunod nga henerasyon sa mga Israelihanon, gipahinumdoman sila sa Ginoo sa ilang pagkatawo ingon nga Iyang katawhan sa pakigsaad. Siya mipahayag, “Kay kamo balaan nga katawhan ug iya kamo sa Ginoo nga inyong Dios: Sa tanang katawhan sa kalibotan kamo ang gipili sa Ginoo aron mahimong iyang kaugalingong katawhan.”

Ang Hebreohanong pulong nga gihubad og “pinili” diha sa Exodo 19:5 ug “gipili” diha sa Deuteronomio 7:6 mao ang segullah. Kining pulonga nagpasabot usab og “bililhong katigayonan” o “bahandi.” Ang mga anak sa Israel mao ang piniling katawhan ni Jehova tungod kay nagahimo sila og pakigsaad Kaniya. Ang Ginoo mipahinumdom sa mga Israelihanon nga nakigsaad usab Siya sa ilang mga katigulangan. Giluwas sa Ginoo ang Israel gikan sa pagkaulipon sa Ehipto kay ang “Dios nga matinumanon, nga nagabantay sa tugon ug sa mahigugmaong-kalulot alang niadtong mga nahigugma kaniya ug nagabantay sa iyang mga sugo ngadto sa usa ka libo nga kaliwatan.”

Sa atong panahon, kadtong tanang mopili og mohimo ug huptan ang mga pakigsaad ngadto sa Ginoo mahimong Iyang balaan, pinili, ug espesyal nga katawhan. Si Presidente Russell M. Nelson mipasabot: “Ang paghimo og usa ka pakigsaad sa Dios mousab sa atong relasyon uban Kaniya hangtod sa kahangtoran. Kini mopanalangin kanato sa naghingapin nga gugma ug kaluoy. Kini makaapekto kon si kinsa kita karon ug sa unsang paagi ang Dios motabang kanato nga mamahimong unsa atong sangpotan. Kita gisaaran nga kita, usab, mahimong usa ka ‘lahi nga bahandi’ ngadto Kaniya (Salmo 135:4).”

Tan-awa usab ang “Deuteronomio 29:1–15. Nganong ang Israel mihimo og laing pakigsaad ngadto sa Ginoo?”

Kada pito ka tuig, gimandoan sa Ginoo ang mga anak ni Israel nga tumanon ang tuig sa Igpapahulay, sama nga ang Igpapahulay ipahigayon sa kada ikapitong adlaw. Naa sa Deuteronomio 15 naglangkob sa mga instruksiyon sa Ginoo nga papason ang utang sa mga nakautang nga Hebreohanon ug buhian ang mga Hebreohanon nga ulipon panahon sa tuig sa Igpapahulay. Kini nga mga sugo nakatabang sa mga Israelihanon nga mahimong manggihatagon ngadto sa uban ug hinumdoman nga ang ilang nadawat naggikan sa Dios. Ang laing importanteng katuyoan niini nga mga sugo mao ang pagpahinumdom sa Israel dihang sila mismo gibuhian gikan sa pagkaulipon. Ang Ginoo miingon, “Hinumdomi nga ulipon kamo didto sa Ehipto ug giluwas kamo sa Ginoo nga inyong Dios. Busa gisugo ko kamo karon pagbuhat niini.”

Sa karaang panahon, ginawat sa katilingban ang pagbaton og ulipon para sa daghang kultura. Daghang rason kon nganong nahimong ulipon ang mga tawo, ug ang pipila kabubut-on pa ganing ibaligya ang ilang kaugalingon ingon nga ulipon aron mabayran ang ilang utang o aron makabaton og kasegurohan. Lisod ang kinabuhi sa mga ulipon, pero naay pihong mga klase sa ulipon nga mas lisod kay sa uban. Ang ubang ulipon paeskwelahon ug hatagan og dagkong responsibilidad.

Wala idili sa balaod ni Moises ang pagpangulipon, pero gihatagan niinig proteksiyon ang mga Israelihanong ulipon. Ingon nga bahin sa tuig sa Igpapahulay, buhian ang mga Israelihanong ulipon ug hatagan og dagkong probisyon, tingali aron malikay sila sa pagkaulipon pag-usab sa umaabot. Makapili usab ang Israelihanong mga ulipon nga magpabilin sa ilang agalon ug panimalay imbes mabuhian.

Wala maghatag ang mga kasulatan og klarong pagpasabot kon nganong wala idili sa Ginoo ang pagpangulipon sa karaang Israel. Pero, sa modernong pagpadayag, Iyang giklaro nga “dili matarong nga bisan kinsa nga tawo mahimo nga ulipon ngadto sa usag usa.”

Ang panagna ni Moises nga magtagana ang Ginoo og usa ka propeta nga sama niya gikan sa mga Israelihanon kadaghan nga gikutlo o gitumbok diha sa tibuok kasulatan. Daghang Judeo sa panahon ni Jesukristo ang migamit sa mga tudling nga “ang propeta nga among gipaabot” o “ang Propeta” dihang maghisgot bahin sa Mesiyas.

Human sa Iyang Pagkabanhaw, gipahayag ni Jesukristo nga Siya ang katumanan sa panagna ni Moises. Siya mitudlo, “Tan-awa, Ako mao ang gipamulong ni Moises, nga nag-ingon: Usa ka propeta ang ituboy sa Ginoo nganha kaninyo sa inyong mga kaigsoonan, sama kanako; kaniya kamo mamati sa tanan nga butang bisan unsa nga iyang isulti kaninyo. Ug mahitabo nga matag kalag nga dili mamati niana nga propeta ipahimulag gikan sa taliwala sa katawhan.”

Aron makita ang mga ehemplo sa pagkasusama ni Moises ug Jesukristo, tan-awa ang “Exodo 2:1–10. Unsay nakaimportante bahin sa kinabuhi ug pagpangalagad ni Moises?”

Sa wala pa misulod sa gisaad nga yuta ang Israel, gibag-o sa sunod nga henerasyon ang unang pakigsaad nga gihimo sa mga anak sa Israel uban sa Ginoo didto sa Bukid sa Sinai. Ang pakigsaad, uban sa mga panalangin ug mga tunglo niini, gihulagway diha sa Deuteronomio 28. Pinaagi sa pagbag-o niini nga pakigsaad, gihatagan og gibug-aton sa Ginoo nga ang Israel mahimo Niyang katawhan ug Siya ang mahimo nilang Dios. Balikbalik nga gihisgotan sa tibuok kasulatan kining duha ka relasyon sa pakigsaad.

Tan-awa usab ang “Deuteronomio 7:6–12. Unsa ang nakahimo sa Israel nga ‘pipili’ sa Ginoo?”

Gipanagna ni Moises nga matibulaag ang Israel ingon nga resulta sa paglapas sa ilang pakigsaad ngadto sa Ginoo. Gihulagway usab niya ang adlaw dihang ang Israel “mobalik … ngadto sa Ginoo” ug “tumanon … ang tanan nga gisugo.” Mitudlo si Moises nga dihang mahitabo kini, “panguhaon niya [ang Israel] gikan sa mga nasod.”

Bahin sa pagpundok sa Israel, si Presidente Russell M. Nelson mitudlo:

“Sulod sa daghang mga siglo, ang mga propeta nanagna niini nga pagpundok, ug nahitabo na kini karon! Isip usa ka gikinahanglang mag-una nga panghitabo sa dili pa ang Ikaduhang Pag-anhi sa Ginoo, kini ang labing importante nga buhat sa kalibotan! …

“Kon maghisgot kita sa pagpundok sa Israel sa duha ka habig sa tabil, naghisgot kita, siyempre, sa buhat sa misyonaryo, templo, ug family history. Naghisgot usab kita sa paglig-on sa pagtuo ug pagpamatuod diha sa mga kasingkasing niadtong kauban nato sa pagpuyo, pagtrabaho, ug pagserbisyo. Bisan kanus-a nga mobuhat kita og bisan unsa sa pagtabang ni bisan kinsa—sa matag habig sa tabil—sa paghimo ug pagtuman sa ilang mga pakigsaad sa Dios, nagtabang kita sa pagpundok sa Israel.”

Ang pagtuli gihimo ingon nga simbolo sa pakigsaad sa Dios ngadto kang Abraham ug sa iyang kaliwat. Ang hulagway sa tinuli nga kasingkasing nagpasabot sa ideya nga sa dihang nakigsaad ngadto sa Ginoo nahimo nilang sukaranang bahin ug nakasinati sila og pagbag-o sa ilang pagkatawo.

Si Elder Dale G. Renlund mitudlo: “Ang pagkakabig ngadto sa Ginoo magsugod sa walay pagkapaling nga pasalig ngadto sa Dios. … Sa kataposan, kini nga pasalig mahimong kabahin kon si kinsa kita, nga gitisok diha sa atong kaugalingon, ug kanunayng maanaa sa atong kinabuhi. Sama ra nga kita dili gayod makalimot sa kaugalingon natong ngalan bisan unsa pay atong gihunahuna, dili gayod nato makalimtan ang pasalig nga natisok sa atong kasingkasing.”

Sa hinapos sa iyang kinabuhi, si Moises miadto sa tumoy sa Bukid sa Nebo, diin didto niya gilantaw ang gisaad nga yuta. Ang teksto sa bibliia nag-ingon nga namatay si Moises duol sa Bukid sa Nebo “sa walog sa Moab.” Giklaro sa Hubad ni Joseph Smith nga si Moises wala gilubong sa walog sa Moab, apan hinoon “gidala siya sa Ginoo ngadto sa Iyang mga Amahan, sa walog sa yuta sa Moab, … busa, walay tawo karon nga nahibalo kon asa ang iyang lubnganan.” Gipamatud-an sa Basahon ni Mormon nga sa hinapos sa kinabuhi ni Moises, “ang Ginoo midala kang Moises ngadto sa iyang kaugalingon.”

Si Presidente Boyd K. Packer mitudlo nga sama kang Elias, si Moises “nabalhin sa pagkahimaya—gidala gikan sa yuta nga wala makasinati og mortal nga kamatayon. … Adunay mga butang nga kinahanglang pisikal nga ipasa ni Elias ug Moises sa mosunod nga mga henerasyon nga moabot, ug mobalik sila sa yuta aron sa paghimo niana sa dili pa makasinati sa kabag-ohan gikan sa mortalidad ngadto sa pagkahimong binanhaw nga linalang.”

Isip nabalhin sa pagkahimaya nga binuhat, mipakita si Moises didto sa Bukid sa Transpigurasyon ug mitugyan sa mga yawi sa pagkapari ngadto ni Pedro, Santiago, ug Juan.

• D. Todd Christofferson, “Unahon ang Unang Sugo” (digital lamang nga artikulo), Liahona, Peb. 2023, Librarya sa Ebanghelyo

• Dale G. Renlund, “Hunahunaa ang Pagkamaayo ug Pagkahalangdon sa Dios,” Liahona, Mayo 2020, 41–44

• Ronald A. Rasband, “Kay Tingali Lamang Unya Mahakalimot Ka,” Liahona, Nob. 2016, 113–15

• Henry B. Eyring, “O Hinumdumi, Hinumdumi,” Liahona, Nob. 2007, 66–69

• Russell M. Nelson, “Ang Walay Kataposan nga Pakigsaad,” Liahona, Okt. 2022, 4–11

• “The Gathering of Israel,” diha sa Teachings of Presidents of the Church: Russell M. Nelson (2024), Gospel Library