Pōpoaki mei he Kau Taki Fakaʻēliá
Ko e Fāmilí ʻa e Uho ʻo e Palani ʻa e ʻOtuá
ʻI heʻeku ʻā hake ʻi he pongipongi kotoa pē, ko e ʻuluaki meʻa pē ʻoku ou sio ki ai mei he matapā sioʻata ʻi hoku loki mohé, ko e Fale Māʻoniʻoni ʻo e ʻOtuá, ʻa Hono Temipalé. Pea ko e meʻa fakamuimui taha ʻoku ou sio ki ai ʻi he pō kotoa pē ko e fale toputapu tatau pē ko iá. ʻOku fakamanatu mai maʻu pē ʻe he meʻa ko ʻeni ʻoku fai ʻa e mamata fakaʻaho ki aí ʻa e ʻofa hulu ʻa e ʻOtuá mo e palani ki Heʻene fānaú, pea mo e fatongia ʻo e fāmilí ʻi he palani fakalangi ko iá.
ʻOku tau ʻiloʻi mei he Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmaní, “Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú.”
Palani ʻa e ʻOtuá
ʻI ha mata-meʻa-hā-mai fakaofo, naʻe ʻiloʻi ai ʻe Mōsese ko e ngāue ʻa e ʻOtuá ko ha ngāue ia ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí maʻa ʻEne fānaú kotoa pē (Mōsese 1:39).
Naʻe ʻiloʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e moʻui taʻengatá ʻa e meʻaʻofa mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē ʻa e ʻOtuá (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 14:7).
Naʻe fakapapauʻi mai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní “ʻoku tukutaha ʻene tokangá ʻi hono tokoniʻi hono kāingalotú ke nau maʻu e hakeakiʻí, ʻa ia ko e nāunau māʻolunga taha ia ʻi he puleʻanga fakasilesitialé.”
ʻOku fakahā mai ʻe he tokanga fakalangi ko ʻení ʻa e ʻuhinga ʻoku hoko ai ʻa e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e ʻOtuá. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē “naʻe fakamahinoʻi moʻoni ʻe he Fakamoʻuí Tonu pē, neongo ʻoku fakapapauʻi mai ʻe Heʻene Toetuʻú ʻe toetuʻu ʻa e taha kotoa pē ne moʻui pea ʻe moʻui ʻo taʻe-ngata, ka ʻoku fiemaʻu ha meʻa lahi ange kapau ʻoku tau fiemaʻu e faingamālie taupotu taha ʻo e hakeakiʻí. Ko e meʻa fakafoʻituitui ʻa e fakamoʻuí, ka ko e hakeakiʻí ko ha meʻa fakafāmili ia.”
ʻOku toe pehē foki ʻe he Fanongonongó, “ʻoku lava ke ope atu e feohi fakafāmilí mei he faʻitoká, ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava toputapu ʻoku maʻu ʻi he ngaahi temipale māʻoniʻoní.”
Ko ha Sīpinga Fakalangi
ʻOku akoʻi mai ʻe he fakahā fakaonopōní naʻe foaki mai ʻe he ʻOtuá kiate kitautolu ha ʻngaahi sīpinga’ ʻo e moʻui angatonú koeʻuhí ke ʻoua naʻa kākaaʻi kitautolu ʻe he loi mo e kākā ʻa Sētané (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 52:14).
Hili hono fakatupu ʻa e tangatá, naʻe folofola ʻa e ʻOtuá ki Hono ʻAlo ʻOfaʻangá “ʻOku ʻikai lelei ke toko taha pē ʻa e tangatá; ko ia, te u ngaohi kiate ia ha tokoni ʻoku taau mo iá” (Mōsese 3:18). Pea naʻe fakatupu ʻe he ʻOtuá ʻa ʻIvi, pea “ʻomi ʻa e fefiné ki he tangatá” (Mōsese 3:22),
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita (1876–1972) ʻo pehē: “Naʻe fokotuʻu ʻa e malí ʻi he kamataʻangá ko ha fuakava taʻengata. Naʻe ʻikai ke fakahoko e mali ʻa e fuofua tangatá mo e fuofua fefiné ke fakamāvae pē ʻe he maté, he naʻe teʻeki ai ke ʻi ai ha mate ia ʻi he taimi ko iá ʻi he māmaní. Naʻe fakahoko hono kātoangaʻi ʻo e meʻa ko iá ʻe he Tamai Taʻengatá Tonu pē, ʻa ia ʻoku tolonga ʻo taʻengata ʻene ngāué. Ko e finangalo ia ʻo e ʻEikí ke tuʻunga pehē ʻa e mali kotoa pē, pea ʻi heʻena hoko ko e ʻkakano pē ʻe tahá’ ke hokohoko atu ʻa e tangatá mo e fefiné ʻi he tuʻunga ʻo e malí, ʻo fakatatau ki he palani ʻa e ʻEikí, ke ʻi hono kotoa ʻo ʻitānití pea pehē foki ki he moʻui fakamatelié ni.”
Hili ʻena malí, naʻe tuku ʻe he ʻOtuá ʻa e fekau kia ʻĀtama mo ʻIvi ke na “fanafanau mo fakatokolahi (Mōsese 2:28).” ʻOku fekauʻaki ʻa e ʻuluaki fekaú mo ʻena malava fakalangi ko ha husepāniti mo e uaifi ʻo hoko ko ha mātuʻá.
ʻOku Muʻomuʻa ʻa e Malí ʻi he Hoko ko ha Mātuʻá
ʻOku mahuʻinga hono maʻu ʻa e mahino ki he sīpinga fakalangi ʻo e mali taʻengatá ki he anga ʻo e ngaahi fāmili taʻengatá. Hili ʻena malí, naʻe tuku kia ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fekau ke na fanafanau mo fakatokolahi ʻa e māmaní. ʻOku fakatou hoko ʻa e fekau ko ʻení ko ha fakahinohino mo e tuʻutuʻuni.
ʻUluakí, ko e mali ʻi he vā ʻo ha tangata mo ha fefine naʻe tuʻutuʻuni ia ʻe he ʻOtuá pea ʻoku mahuʻinga ia ki he fakalakalaka taʻengata ʻa ʻEne fānaú.
Uá, ʻoku maʻu ʻe he fānaú ʻa e totonu ke fanauʻi kinautolu ʻi he ngaahi haʻi ʻo e nofo malí, pea ke ohi hake kinautolu ʻe ha tamai mo ha faʻē ʻokú na tauhi ʻa e ngaahi fuakava ʻo e malí ʻi he faitōnunga kakato.
Tolú, ʻoku fakapapauʻi ʻe hono ohi hake ʻa e fānaú ʻi he sīpinga fakalangi ʻa e ʻEikí ʻi he mali taʻengatá ʻa honau “fanauʻi ʻi he fuakavá.” ʻOku maʻu ʻe he fānau ʻoku fanauʻi ki ha ongo mātuʻa naʻe sila ʻi he temipale māʻoniʻoní ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fuakava ko iá pea ʻoku nau silaʻi ai pē ki ʻitāniti ʻi he taimi ko iá ki heʻenau mātuʻá. ʻOku ʻikai ke ngata pē hono ʻomi ʻe he ouau silá ʻa e fakapapauʻi ʻoku nau kau ki ha fāmili taʻengatá kae toe maʻu mo e talaʻofa ʻe ope atu ʻa e ngaahi feohi toputapu ko iá ʻi he faʻitoká ʻo aʻu ki ʻitāniti.
ʻOku Hokohoko Atu ʻa e Sīpinga Tatau Ko ʻení ʻi he ʻAhó ni ʻi Hono Ngaahi Temipale Māʻoniʻoní
ʻOku kei hokohoko atu ʻi he ʻahó ni ʻa e sīpinga fakalangi ko ʻení ʻi he ngaahi ouau fakatemipalé ʻa ia naʻe fokotuʻu pē ʻi he kamataʻangá. Ko ha faʻahinga mali pē ʻoku silaʻi ʻo fakatatau ki he fono fakalangi ʻa e ʻOtuá—ʻaki Hono lakanga fakataulaʻeikí pea ʻi he fakahinohino ʻo e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi Hono ngaahi temipale māʻoniʻoní pea fakahoko ia ʻi he feʻunga mo taau mo silaʻi ʻaki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá—ʻoku “mālohi kakato ia ʻi heʻena mavahe atu mei he māmaní (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá 132:19).” Ko e ngaahi mali peheni ʻoku fakahoko ʻi he ngaahi ouau toputapu ʻo e temipalé, ʻoku tākiekina ia ki he hakeakiʻí pea mo e hokohoko atu ʻo e feohi fakafāmilí ʻo tuputupuʻa (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá 132:19–21).
ʻOku toe fakahoko foki ʻa e ngaahi tāpuaki taʻengata ko ʻení ki he husepāniti mo e uaifi ʻokú na sila hili ha mali fakapuleʻangá; ʻuluakí, silaʻi kinaua, pea ko hono uá, ʻe silaʻi ʻena fānaú kiate kinaua. ʻOku fakamaʻu kiate kinaua ʻa e ngaahi tāpuaki kotoa pē naʻe talaʻofa mai ʻe ha mali taʻengatá—pea pehē foki ki heʻena fānaú. ʻOku fakamaʻu fakataha hona fāmilí ke tuputupuʻa mei he ouau ʻo e silá, pea maʻu kakato ʻa e ngaahi tāpuaki naʻe talaʻofa hili ʻa e maté pea ope atu ʻi he faʻitoká, kapau te na tauhi ʻena ngaahi fuakava naʻá na fakahoko mo e ʻOtuá. Pea ki he fānau ʻa e Tamai Hēvaní naʻe ʻikai ke nau maʻu ha faingamālie ki ha mali fakasilesitiale ʻi he moʻui ko ʻení, ʻe lava ke nau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki taʻengata ko ʻení ʻi he taimi mo e founga pē ʻa e ʻOtuá.
ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ka ʻi ai ha mali naʻe ʻikai ke fai ʻi he fono ʻa e ʻOtuá mo Hono mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí pea ʻikai ke silaʻi ʻaki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e Talaʻofá ʻi Hono ngaahi temipale māʻoniʻoní, ʻoku ngata pē ia ʻi he hili ʻa e maté pea ʻikai ke ope atu ia ʻi he faʻitoká (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:15–18).
Pea hangē ko e folofola ʻe he ʻEikí, “Ko e ngaahi fuakava, ngaahi aleapau, ngaahi palōmesi, ngaahi fatongia, ngaahi fakapapau, ngaahi lea fakapapau, ngaahi ngāue, ngaahi fetuʻutaki, ngaahi kautaha, pe ko e ngaahi ʻamanaki kotoa pē . . . ʻoku ʻikai ke ʻi ai hano ʻaonga, pe ivi, pe mālohi . . . ʻo ka mate ʻa e tangatá,” tukukehe kapau ʻe toki silaʻi ʻaki ia ʻa e mafai totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻo fakatatau ki he fono fakalangi ʻa e ʻOtuá (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:7).
Ko Ha Fakamoʻoni ki he Sīpinga ʻa e ʻOtuá
Kuo langa ʻe he Tamai Hēvaní ha ngaahi temipale ʻi hotau lotolotongá ko ha fakamoʻoni mo hano fakapapauʻi ʻa e natula taʻengata ʻo e ngaahi fāmilí. Kuó Ne foaki mai kiate kitautolu ha kau palōfita ʻoku nau fakahā mālohi ʻoku lava ke taʻengata ʻa e ngaahi fāmilí. Pea kuó Ne foaki mai kiate kitautolu ʻEne sīpinga ki he ngaahi fāmili taʻengatá. ʻOku lava ke fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ʻo taʻengata ʻi he ʻofa, taumuʻa, mo e nāunau ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau toputapu, ngaahi fuakava ʻo e temipalé pea mo e mālohi faisila ʻo e ʻOtuá. Pea hangē pē ko e temipale ko ia ʻoku ou sio ki ai ʻi he pongipongi mo e efiafi kotoa pē, ʻoku hoko ʻa e foʻi moʻoni ko ʻení ko ha fakamoʻoni pau ia ki heʻetau moʻuí. ʻOku ou fakamoʻoniʻi atu ko e ngaahi fāmili taʻengatá ʻoku ʻikai ko ha foʻi fakakaukau lelei pē—ka ʻoku lava ke nau hoko ko ha foʻi moʻoni fakalangi.