Liahona
Feʻauhi ʻAati Fakavahaʻapuleʻanga Hono 13: Kau Ikuna Maʻu Pale kuo Fili
Liahona Tīsema 2025


“Feʻauhi ʻAati Fakavahaʻapuleʻanga Hono 13: Kau Ikuna Maʻu Pale kuo Fili,” Liahona, Tīsema 2025.

Feʻauhi ʻAati Fakavahaʻapuleʻanga Hono 13: Kau Ikuna Maʻu Pale kuo Fili

ʻOku fakaʻaliʻali ʻe he Kāingalotu ʻaati fakaemāmani lahí ʻa ʻenau tui mo e ʻofa kia Sīsū Kalaisí ʻo fakafou ʻi he ngāue fakaʻaati ʻi he founga kehekehé.

Naʻe fakahū mai ʻe ha Kāingalotu ʻaati mei ha ngaahi puleʻanga ʻe 26 ha ngaahi ngāue fakaʻaati ʻe 584 ʻi he Feʻauhi ʻAati Fakavahaʻapuleʻanga Hono 13. Ko e kaveinga ʻo e feʻauhí ko e “Hiki Hake ʻa e Ngaahi Nima ʻOku Tautau Ki Laló” (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 81:5).

Naʻe fakahū mai ha kau ʻaati mei ʻAfilika, ʻĒsia, ʻAositelēlia, ʻIulope, ʻAmelika Tonga, mo ʻAmelika Tokelau. Naʻe fili ʻe he kau tauhi ʻaati ʻi he Mesiume Hisitōlia ʻo e Siasí ha ngaahi ʻaati ʻe 150 ke fakaʻaliʻali. Naʻe foaki ʻe he kau fakamāú ha ngaahi pale fakalāngilangi ʻe 10. Naʻe foaki mo ha ngaahi pale fakatau ʻe 14. ʻE foaki ha ngaahi pale ko e fili ia ʻe he kau ʻaʻahí ʻi he fakaʻosinga ʻo e fakaʻaliʻalí ʻi Sānuali 2026.

Kuo akoʻi mai ʻe he Pīsope Pulé, Selaati Kousei, “[ʻOku] ʻomai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ha fakaafe ke tau kau ki Heʻene ngāue fakatupú.” Naʻá ne toe hoko atu ʻo pehē, “ʻE lava ke fakahaaʻi ʻetau tokoní ʻi he ngaahi ʻaati, langa, mūsika, tohi, mo e anga fakafonua, ʻokú ne teuteuʻi hotau māmaní, lelei ange ʻetau ongó pea fakafiefia ange ʻetau moʻuí” (“Ko Hotau Fatongia Tauhi ʻi he Māmaní,” Liahona, Nōvema 2022, 58).

ʻOku fakahaaʻi ʻe he ngaahi ngāue fakaʻaati ʻi he feʻauhí ʻa e tui mo e fakaʻamu fakalangi ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi ha Siasi ʻoku tupulaki fakaemāmani lahi. ʻOku fakahaaʻi heni pea ʻoku fakamoʻoni ʻe he ngaahi ʻaati takitaha ko ʻení ki he tui mo e ʻofa ki he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí ʻe he Kāingalotu ʻaati ʻi he funga ʻo e māmaní.

Te ke lava ʻo vakai ki ha niʻihi ʻo e ngaahi ngāue fakaʻaati naʻe maʻu palé ʻi he ngaahi peesi ko ʻení. Ko ha kiʻi fakafofonga pē ia ʻo ha fakaʻaliʻali lahi ange—mo e līʻoá.

ngāue fakaʻaati naʻe ngaohi mei he pepa kuo kosi

Invisible Networks [Netiueka ʻIkai Lava ʻo Mamata Ki Aí] (pepa)

Susana I. Silva, fāʻeleʻi ʻi he 1976, ʻĀsenitina

Ko e ngaahi netiueka maisīliumé (mycelium) ko e talingelinga (fungi) iiki ʻaupito ia ʻokú ne fakafehokotaki ʻa e ngaahi aka ʻo e ʻuluʻakaú. Kuo ʻosi pehē ʻe ha kau saienisi ʻe niʻihi ʻoku fakaʻatā ʻe he ngaahi netiueka ko ʻení ʻa e ʻuluʻakaú ke nau “fetuʻutaki” mo fetokoniʻaki ke paasi ʻa e kāponí, naitulōsení, vaí, mo e ngaahi fakaʻilonga ʻo e kemikalé. Kuo toe faʻu ʻe Siliva ʻa e fengāueʻaki pelepelengesi ko ʻení ʻa ia ʻokú ne poupouʻi e fetuʻutaki ʻi he ʻakaú ʻaki ha ʻū laʻipepa pelepelengesi kuo kosi. “ʻI ʻolunga ʻi he kelekelé, ʻoku tau hoko foki ko ha konga ʻo ha netiueka lahi, ʻikai hā mai, faingataʻa, mo fihituʻu ʻa ia ʻoku mahuʻinga ai ʻa e fehokotaki kotoa pē pea ʻoku tokoni ʻa e fānau kotoa pē ʻa e ʻOtuá ki he mālohi mo e tuʻunga lelei fakalūkufuá” (Susana I. Silva).

kakai ʻoku nau ngāue ʻi ha ngoue

The Garden of the Lord [Ko e Ngoue ʻa e ʻEikí] (pepa)

Pamela Salinas Bernal, fāʻeleʻi ʻi he 1986, Silei

Neongo ʻoku ʻikai ke ʻi ai ha meʻa ʻi he fonua takatakaí, ka ʻoku ngāue mālohi ʻa e fakafoʻituituí ke ʻomi ʻa e moʻuí ki he toafá. ʻOku tupu ʻi he tafaʻaki ʻo ha vaitafe ha ngaahi matalaʻiʻakau engeenga, pulū, lanu moli, vāleti, pingikī, hinehina, mo e matalaʻiʻakau kulokula. Ko e matalaʻiʻakau ʻoku ʻikai ke huli fakanatula peé, ʻoku tuku ia ʻi ha fale fakailiʻanga ʻakau ke tanumaki. “Tuku muʻa ke tau tali mo ʻofa ʻi Heʻene fānau mahuʻinga kotoa pē, ʻo aʻu ki he taimi ʻoku nau fōtunga, teuteu, pe lea kehe aí” (Pamela Salinas Bernal).

ko hono laku ʻe ha tangata toutai hono kupengá ke maʻu ʻa e meʻa moʻui ʻi tahí

Fishers of Men [Kau Toutai Tangatá] (lolo)

Silvana Alvarez Rhodes, fāʻeleʻi ʻi he 1967, ʻĀsenitina (nofo ʻi ʻIutā, USA)

ʻOku laku fālahi ʻe ha tangata toutai hono kupengá ke ne tānaki ha moʻui lanu kehekehe ʻi tahi. ʻOku fakamatala ʻa Lōtisi ki heʻene tamaí, ʻa ia naʻá ne fakaʻaongaʻi ha ngaahi ʻaho lahi ke ngāue ʻi tahi ko ha tangata folautahi ʻi he Tautahi ʻa ʻĀsenitiná ka ko ha toutai tangata ia, ʻo fekumi kiate kinautolu naʻe fiemaʻu ha mālohi mo e ongoʻi kau ki he Siasí. “ʻI he lotolotonga ʻo e tahi hou, puputuʻu, mo fakamanavahē ko iá, ʻoku ʻasi mai ʻa e vaka ʻo e ʻEikí ko ha maama ki he ngaahi puleʻangá” (Silvana Alvarez Rhodes).

ko e fetokoniʻaki ʻa e kaungāʻapí

We Are Our Neighbourʼs Keeper [Ko e Tauhi Kitautolu ʻo Hotau Kaungāʻapí] (vali ʻakiliki (acrylic gouache), peni, mo e kenivasi (canvas))

Gifty Annan-Mensah, fāʻeleʻi ʻi he 1949, Kana (nofo ʻi Veisinia, USA)

Kuku nima, fāʻofua, puke, teuteu, fafanga, ala atu, fakafiemālieʻi, tokangaʻi, mo e vahevahe ʻi he ʻīmisi ʻa ʻAna-Menisā ʻo e kaungāʻapí. ʻI he feinga ʻa e tokotaha takitaha ke tokoniʻi ʻa kinautolu ʻoku nau feohí, ʻoku hā mahino ʻa e ʻofa ʻa e ʻOtuá, ʻoku fakataipe ia ʻe he foʻi haati ʻokú ne fakatahaʻi ʻa e ngaahi ʻata ʻo e ngāue tokoní. “ʻOku finangalo ʻa e loto [ʻo e Tamai Hēvaní] ke tau feʻofaʻaki ʻo hangē ko ʻEne ʻofa ʻiate kitautolú” (Gifty Annan-Mensah).

ongo fefine ʻokú na fāʻofua

Consolation [Fakafiemālie] (ʻakiliki ʻi he kenivasí)

Ernest L. Budu, fāʻeleʻi ʻi he 1989, Kana

ʻI heʻena fāʻofuá, ko ha ongo fafine ʻokú na foaki mo feinga ke maʻu ha fiemālie. ʻOku hanga ʻe he ngaahi sīpinga ʻi hona valá mo e ʻulú ʻo fakaʻesia ʻa e manavaʻofá mo e mālōlō ʻoku fakahaaʻi ʻe he fofonga ʻo e ongo fefiné. “Te tau lava ʻo hoko ko ha hūfangaʻanga ʻo e fakafiemālié ʻi he taimi ʻoku tau fakafiemālieʻi ai ha taha ʻi ha taimi ʻo e faingataʻá pe loto-mamahí” (Ernest L. Budu).

kau tangata ʻoku nau hiki ha fale

Together to Gather [Fakataha ke Tānaki] (lolo)

Sherron Crisanto, fāʻeleʻi ʻi he 1978, ʻOtu Filipainí

ʻI he feituʻu ʻuta ʻo e ʻOtu Filipainí, ʻoku ʻikai ke tokoni pē ʻa e kakai tangata ʻo ha kolo ki hono fetuku ʻo e ngaahi meʻa fakatāutahá ʻi he taimi ʻoku hiki ai ha fāmilí; ka ʻoku nau ngāue fakataha ke hiki ʻa e falé, ʻo nau fakafōtunga mai ai ʻa e laumālie ʻo e bayanihan, pe tokoni fakakolo ʻoku foaki ʻo ʻikai ʻamanaki ki ha totongi fakafoki angé. “ʻOku ʻuhinga ʻa e bayani ki he ʻmoʻungaʻi tangataʼ; te tau lava foki ʻo hoko ko ha kau moʻungaʻi tangata ʻi ha fanga kiʻi meʻa iiki mo faingofua ke tau foaki ke tokoni ki he kakai kehé” (Sherron Crisanto).