2025
“Ngaahi Ongoongo Fakafiefia ʻo e Fiefia Lahi”
Liahona Tīsema 2025


“Ngaahi Ongoongo Fakafiefia ʻo e Fiefia Lahi,” Liahona, Tīsema 2025.

“Ngaahi Ongoongo Fakafiefia ʻo e Fiefia Lahi”

Ko e fānau kotoa kitautolu ʻa ha Tamai ʻi Hēvani naʻá Ne foaki Hono ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupú ke huhuʻi ʻa e tokotaha kotoa pē mei he maté pea lava ke tau fili ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí.

fakatātā ʻo ha foʻi fetuʻu ʻoku ulo ngingila ʻi he funga ʻo e māmaní

Ta fakatātaaʻi ʻe David Green

ʻOku fakamanatua ʻe he kakai ʻe lauimiliona ʻa e ʻaloʻi ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he faʻahitaʻu Kilisimasi ko ʻení. Pea ʻoku totonu pē ke fai pehē ʻa e māmaní hono kotoa. Ko ʻEne moʻuí ʻa e maʻongoʻonga taha kuo moʻui ʻi he māmaní.

ʻOku aʻu ki he lau ʻa e māmaní, kuo ʻaonga lahi ange ʻa e moʻui fakamatelie ʻa Sīsū ʻo Nasaletí ki he māmani ko ʻení mo hono hisitōliá ʻi ha toe taha. Ko Ia ʻa e tokotaha naʻe fakatefito ai ʻa e talanoa ʻa e kau palōfitá mo e kau punaké ʻi he taʻu ʻe lauiafe. Kuo fakatapui ʻa e ʻaati mo e mūsika lelei taha ʻo e ngaahi fonua ʻo e Hihifó ki hono fakamanatua ʻo e ʻaloʻi mo e moʻui pea mo e misiona ʻo Sīsū Kalaisí. Kuo fakaʻaongaʻi ʻe he kau filōsefá mo e kau fakatotolo fakalotú ʻenau moʻuí ke ako ʻEne ngaahi akonakí. Kuo hanga ʻe he ngaahi akonaki ko iá ʻo tataki fakalaumālie ha ngaahi ngāue ʻofa taʻe-faʻa-laua, ko e ngaahi fakahaaʻi ʻo e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí.

Kuo teʻeki ai ha taha kuó Ne maʻu ha ngaahi fakamanatua lahi ange ki Heʻene moʻuí mo ʻEne ngaahi akonakí ka ko e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí. ʻOku kau ai heni ʻa e ngaahi falelotu ʻiloa ʻi he ngaahi feituʻu lahi ʻo ʻIulope mo ʻAmeliká, pea ko e lahi taha ʻo kinautolú naʻe aʻu ʻo laka hake ʻi he senituli ʻe tahá ʻa hono langá. Kimuí ni mai, ʻoku ʻi ai ha temipale ʻe meimei 200 kuo fakatapui mo fakaʻaongaʻi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní pea mo ha ngaahi temipale lahi ange ʻoku toe fakaleleiʻi, ʻoku kei maʻu ʻa e fale naʻe ʻuluaki langá, ʻoku palaniʻi, pe kuo fanongonongo. ʻOku tuʻu ʻa e ngaahi fale ko ʻeni ʻo e ʻEikí ʻi he konitinēniti kotoa tuku kehe pē ʻa e ʻAnitātiká pea ʻoku tupulaki ʻi ha ngaahi puleʻanga lahi ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku tau fakatapui ai ʻetau moʻuí ke muimui kia Sīsū Kalaisi.

Kuo foaki ʻe ha lauimiliona ʻenau moʻuí—kae mahulu haké ko ha lauimiliona kuo fakatatau ʻenau moʻuí ki he ʻEiki ko e ʻOtua ʻo ʻIsilelí, Sihova, Sīsū Kalaisi, ko hotau Fakamoʻuí. Naʻe ʻikai ko ha talalākulaku ʻa e lea ʻa Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī (1910–2008) ʻi heʻene pehē, “[Naʻe] hoko ʻEne sīpinga taʻe-hano-tataú ko e mālohi maʻongoʻonga taha ki he lelei mo e melino ʻa e māmaní hono kotoa.”

ʻOku lava ke tau sio ki ha taumuʻa mahuʻinga mo e fakaʻilonga ʻi he fakahā fakalangi ʻo hono ʻaloʻi ʻo e ʻAlo Tofu Pē ʻe Taha ʻo e ʻOtuá naʻe Fakatupú. ʻOku tau ʻilo mei he ngaahi fakamatala ʻa e Fuakava Foʻoú ko hono fakahaaʻi ko ia ʻo hono ʻaloʻi ʻo e tamasiʻi ko Kalaisí ʻi he Hemisifia Hahaké naʻe fai ia ki ha kulupu kehekehe ʻe tolu, pea mātuʻaki kehekehe pē honau ʻulungāngá. Ko kinautolu naʻa nau maʻu ʻa e fakahā fakalangi ki he ʻaloʻí ko ha kakai mātuʻaki loto-fakatōkilalo, māʻoniʻoni, mo poto ʻaupito.

Ko e Loto-fakatōkilaló, Māʻoniʻoní mo e Potó

Ko e ʻuluaki fakahaá naʻe fai ia ki he kau tauhisipi ʻi he ʻotu moʻunga ʻo Pētelihemá. Naʻe fakahā ʻe ha ʻāngelo mo ha kau hiva fakalangi “ʻa e ongoongo lelei ʻo e fiefia lahi, ʻa ia ʻe hoko ki he kakai fulipē … ʻa e Fakamoʻui, ʻa ia ko Kalaisi ko e ʻEikí” (Luke 2:10–11). Mahalo naʻe fili ʻa e kau tauhisipí ke nau maʻu ʻa e ngaahi ongoongo fakafiefia ko ʻení koeʻuhí he naʻa nau angavaivai mo loto-fakatōkilalo. Ko ia ai, naʻa nau mātuʻaki tali lelei ʻa e pōpoaki fakalangí, ʻa ia naʻa nau fakamoʻoniʻi ʻi heʻenau ʻaʻahi ki he pēpē naʻe toki ʻaloʻí. Pea, naʻe lipooti ʻe he folofolá, naʻa “nau ongoongoa ʻa e lea naʻe fakahā kiate kinautolú ʻi he tamá ni” (Luke 2:17).

tā fakatātā ʻo e kau tauhisipí ʻoku nau sio hake ki he langí ʻi he poʻulí

Naʻe hā mei heʻenau ngāue fakaetauhisipí mo hono tokangaʻi ʻo e fanga lamí fakatouʻosi ʻa e ngaahi sīpinga naʻe hā mei he Fakamoʻuí ʻi Heʻene akonakí. Pea ʻi he haʻu ʻa Sīsū kia Sione Papitaiso ʻi he kamata ʻo ʻEne ngāue fakafaifekaú, naʻe fakahā ʻe he palōfita ko iá ʻo pehē, “Vakai ki he Lami ʻa e ʻOtuá, ʻa ia ʻokú ne ʻave ʻa e angahala ʻa māmaní” (Sione 1:29).

Naʻe fai ʻa e fakahā hono ua ʻo e ʻaloʻi ʻo e Mīsaiá ʻi he temipale ʻi Selusalemá ki ha ongo ngāue angatonu naʻe fakafeʻungaʻi kinaua ʻe heʻena moʻui faka-ʻOtuá ke maʻu ʻa e fakamoʻoni ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.

ʻI he taimi naʻe ʻomi ai ʻe Mele mo Siosefa ʻa e pēpē ko Sīsuú ki he temipalé ki he feilaulau naʻe fakataumuʻa maʻá e ʻuluaki fānaú, naʻe fakatou fakamoʻoni ʻa Simione mo ʻAna ko Ia ʻa e Mīsaiá. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he folofolá naʻe fua hake ʻe Simione ʻa e tamá ʻi hono nimá ʻo fakamonūʻiaʻi ʻa e ʻOtuá ki hono fakaʻatā ia ke mamata “ki hoʻo fakamoʻuí,” ko ha “maama ke fakamaama ʻaki ʻa e Senitailé, mo e nāunau ʻo hoʻo kakai ko ʻIsilelí.” Pea ko ʻAná, ko ha “fefine palōfita, … ʻi heʻene haʻu ʻo feʻunga mo iá, naʻá ne ʻatu foki ʻa e fakafetaʻi ki he ʻEikí, ʻo ne fakahā ia kiate kinautolu kotoa pē naʻe tatali ki he huhuʻí ʻi Selusalemá.”(Luke 2:30, 32, 36, 38; vakai foki, Luke 2:22–38).

Naʻe ʻiloʻi ʻe ha kulupu fika tolu ʻa e ʻaloʻi fakaofo ko ʻení. ʻOku lipooti ʻe he Tohi Tapú, ʻi hono kiʻi fakaleleiʻi ʻe Siosefa Sāmitá:

“Naʻe haʻu ʻa e kau tangata poto mei he hahaké ki Selusalema,

“ʻO pehē, ʻOku ʻi fē ʻa e tamasiʻi kuo ʻaloʻí, ko e Mīsaia ia ʻa e kakai Siú? he kuo mau mamata ʻi he hahaké ki hono fetuʻú, pea kuo mau haʻu ke hū kiate ia” (Joseph Smith Translation, Matthew 3:1–2. [vakai foki, Matthew 2:2, footnote a]).

ʻOku ʻikai malava ke tau veiveiua mei he fehuʻi naʻa nau faí, naʻe tataki kinautolu ʻe he ʻEikí ki Heʻene ngaahi taumuʻa toputapú. ʻOku akoʻi ʻe he Tohi Tapú “ʻOku ʻikai ʻilo ʻe ha taha ki he ngaahi meʻa ʻa e ʻOtuá, kae ʻoua kuó ne maʻu ʻa e Laumālie ʻo e ʻOtuá” (Joseph Smith Translation, 1 Corinthians 2:11). Naʻe haʻu ʻa e Kau Tangata Poto ko ʻení mei ha fonua mo ha anga fakafonua kehe, ko ia ai ko ha fakamoʻoni kiate kinautolú ko ha fakamanatu ia naʻe ʻaloʻiʻi ʻa e Mīsaiá maʻá e kakai kotoa pē. ʻIkai ke ngata aí, mahalo pē naʻe toe ʻi ai mo ha taumuʻa kehe. Mahalo pē ko e mahuʻinga ʻo e koula mo e ngaahi meʻaʻofa naʻe foaki ʻe he Kau Tangata Potó naʻe tokoni ia ki he hola fakavavevave ʻa Mele mo Siosefa ki ʻIsipité ʻo nofo ai ke fakahaofi ʻa e tamasiʻi ko Sīsuú ʻi he taimi naʻe fakamanamanaʻi ai ʻEne moʻuí ʻi he tuʻutuʻuni ʻa e Tuʻi angakovi ko Hēlotá (vakai, Mātiu 2:11–16).

ʻIkai nai ʻoku fakaofo ʻa hono fakahā ʻo e mana ʻo hono ʻaloʻi ʻo Kalaisí mo hono mahuʻinga ʻo e meʻa ko iá ki he niʻihi pē naʻe mātuʻaki loto-fakatōkilaló, ki he māuʻaki angatonú, mo e poto mataotaó? ʻO hangē ko ia naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Sēmisi E. Talamesi (1862–1933) ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻi he Jesus the Christ, “Ko e moʻoni naʻe ʻohake ʻe he ʻOtuá ha kau fakamoʻoni Maʻana ke feau ʻa e ngaahi fakatuʻutuʻunga mo e tūkunga ʻo e tangatá—ko e fakamoʻoni ʻo e kau ʻāngeló maʻá e masivá mo e maʻulaló; ko e fakamoʻoni ʻo e kau tangata potó ki he tuʻi taʻe-fieauná mo e kau taulaʻeiki fielahi ʻo Siuteá.”

ʻE lava ʻe hono manatua ʻo Simione mo ʻAná ʻo ueʻi kitautolu ke tau hangē ko kinauá pea tānaki atu ʻetau fakamoʻoní ki he ʻaloʻi toputapú mo hono taumuʻa ʻi he faʻahitaʻu Kilisimasí ni.

Melinó, Loto-leleí, mo e Fakamolemolé

ʻOku ʻikai ko ha meʻa foʻou kiate kitautolu, ʻa hono fakamanatua ʻa e ʻaloʻi ʻo Kalaisí. Ko e pōpoaki angamaheni ʻoku tolonga ʻo tuputupuʻa. Naʻe akoʻi ia kia ʻĀtama. Naʻe malangaʻi ia ki he fānau ʻa ʻIsilelí. Naʻe fakahā ia ki he hako ʻo e Tamai ko Līhaí. ʻOku toutou fakahā ʻe he kau palōfitá ʻa e ngaahi moʻoni tefito ʻo e ngaahi akonaki mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku nau toutou fakahā Hono misioná, mo akoʻi ʻEne fekau ko e fānau ʻa e ʻOtuá ʻoku nau ʻofa mo tauhi ki he ʻOtuá mo fetauhiʻaki. ʻOku toutou fakahoko mai ia ʻi he kuonga kotoa pē, ko e ngaahi fakahaá ni ʻa e pōpoaki mahuʻinga taha ʻi hono kotoa ʻo ʻitānití. Ko kinautolu ʻoku muimui ʻia Kalaisí, ʻoku ʻikai totonu ke nau toe fakatonutonu ʻa e ngaahi fakahā ko ʻení. Ka ʻoku totonu ke toe fakafoʻou ia ʻi heʻetau moʻuí takitaha.

ʻOku fakaʻaaki kitautolu ʻe he Kilisimasí ki ha holi ke fakalahi atu ʻetau fehaʻiʻaki angamaheni ʻo e ʻofá mo e anga fakakaumeʻá. Ko e fakahā fakalangi ko ia ʻo e “ʻi māmani ʻa e melinó, ko e ʻofa ki he kakaí” (Luke 2:14) naʻe ʻikai ke fakangatangata pē ia kiate kinautolu ʻoku tau ʻosi ongoʻi ʻofa mo saiʻia aí. ʻOkú ne tataki kitautolu ke tau maʻu ʻa e loto lelei ki he ngaahi kaungāmeʻa foʻoú, ki he solá, pea aʻu ki hotau ngaahi filí. Ko e Kilisimasí ko ha taimi foki ia ʻo e fakamolemolé, ko ha taimi ke fakamoʻui ai ʻa e ngaahi kafo motuʻá mo fakaleleiʻi ʻa e ngaahi vā kuo momokó.

Ko e Kilisimasí ko ha taimi ia ke tukuange ai ʻa e fielahí mo e fakatupu ʻitá, ke taʻofi ʻa e fakaangá, ke akoako ʻa e faʻa kātakí, pea holoki hono fakafaikehekeheʻi ʻo e kakaí. ʻOku tau maʻu ha ʻuhinga ke fakafeohi ki he kakai kotoa pē, ʻa kinautolu ʻoku kau ki heʻetau tuí mo kinautolu ʻoku ʻikai kau ki heʻetau tuí, ʻi hono tauhi ʻa e fekau ʻa e ʻOtuá naʻe tuku ʻe he palōfita ko Mōsesé ki he kakai ʻo ʻIsilelí:

“Kapau ʻoku nofo ʻaunofo ha muli mo koe ʻi ho fonuá, ʻoua naʻá ke fakamamahiʻi ia.

“Ka ko e muli ʻoku nofo mo koé ʻe tatau ia mo e tokotaha kuo tupu ʻiate kimoutolu, pea te ke ʻofa kiate ia ʻo hangē ko hoʻo ʻofa kiate koé” (Levitiko 19:33–34).

Ko e Kilisimasí ko ha taimi ia ke tau manatuʻi ai ko kitautolu kotoa ko e fānau ʻa ha Tamai ʻi Hēvani naʻá Ne foaki Hono ʻAlo Pē ʻe Taha Naʻe Fakatupú ke lava ʻo huhuʻi ʻa e taha kotoa pē mei he maté mo foaki mai ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí ki he kakai kotoa pē ʻi he ngaahi tūkunga tatau.

ʻI heʻetau hoko ko e kau muimui ʻo Kalaisí, ʻoku totonu ke tau hoko ko e kakai anga fakakaungāmeʻa mo anga fakaʻatuʻi taha ʻi he kakai kotoa pē ʻi ha feituʻu pē. ʻOku totonu ke tau akoʻi ʻetau fānaú ke nau angalelei mo anga fakaʻatuʻi ki he kakai kotoa pē. ʻOku totonu ke tau fakamamaʻo mei he faʻahinga feohi mo e ngaahi ʻekitivitī ʻokú ne uesia hotau ʻulungāngá pe holoki ʻetau tuí mo e moihuú. Ka ʻoku ʻikai totonu ke taʻofi ai kitautolu mei he ngaahi ngāue fetokoniʻaki mo e kakai ʻi he tafaʻaki kotoa pē—ʻa e kau tuí mo e kau taʻetuí.

Fakamanatua ʻo Kalaisi ʻi he Taʻú Kakato

ʻI he ngaahi hongofuluʻi taʻu siʻi kuohilí, naʻe lea ʻaki ʻe Palesiteni Tōmasi S. Monisoni (1927–2018) ʻa e ngaahi leá ni: “Naʻe fekumi ʻa e kau tauhisipi ʻo e kuonga muʻá kia Sīsū ko e tamasiʻí. Ka ʻoku tau fekumi kia Sīsū ko e Kalaisí, ko hotau Taʻokete pe Tuongaʻane Lahí ia, ko hotau Fakalaloa ki he Tamaí, ko hotau Huhuʻí, ko e Tupuʻanga ʻo hotau fakamoʻuí; ko ia naʻe ʻi he kamataʻangá mo e Tamaí; naʻá ne toʻo kiate ia ʻa e ngaahi angahala ʻo e māmaní pea loto-hōifua ke pekia kae lava ke tau moʻui ʻo taʻengata. Ko e Sīsū ʻeni ʻoku tau fekumi ki aí.”

ʻOku tuha moʻoni pē ke fakamanatua ʻe he Kāingalotú ʻa e pōpoaki fakamoʻui ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he taʻú kakato. ʻOku tau maʻu ʻa e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻa ia ko Hono misioná ke fakamoʻoniʻi ʻa e Tamaí mo e ʻAló (vakai, 2 Nīfai 31:18; 3 Nīfai 16:6). Ko e fānau kitautolu ʻa ha Tamai ʻi Hēvani kuó Ne fakahā, “Ko ʻeku ngāue ʻeni mo hoku nāunaú—ke fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá” (Mōsese 1:39).

Pea kuo fakahā ʻEne ongoongoleleí ʻe he kau palōfita ʻa hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻa ia ko e ʻEiki ko e ʻOtua ʻo ʻIsilelí :

“Naʻá ne haʻu ki he māmaní, ʻio ʻa Sīsū, ke kalusefai ia koeʻuhi ko e māmaní, pea ke ne fua ʻa e ngaahi angahala ʻa e māmaní, pea ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e māmaní, pea fakamaʻa ia mei he taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē;

“Koeʻuhí ke lava ʻo fakamoʻui ʻiate ia ʻa kinautolu kotoa pē kuo tuku ʻe he Tamaí ki hono mālohí mo fakatupu ʻiate iá;

“ʻA ia ʻokú ne fakaongoongoleleiʻi ʻa e Tamaí, mo fakamoʻui ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē kuo ngaohi ʻe hono nimá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:41–43).

Ko ia ai, ʻoku tau fakahā ʻi Hono Siasi kuo fakafoki maí “ʻe lava ʻo fakamoʻui ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá kotoa pē ʻi he Fakalelei ʻa Kalaisí, tuʻunga ʻi he talangofua ki he ngaahi fono mo e ngaahi ouau ʻo e Ongoongoleleí” (Ngaahi Tefito ʻo e Tuí 1:3). Pea ʻoku tau pehē fakataha mo e kau palōfita ʻo e kuonga muʻá mo onopōní, “Fakafetaʻi ki he ʻOtuá ʻi he meʻaʻofa taʻe-hano-tatau ʻo Hono ʻAlo fakalangí.”

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Gordon B. Hinckley, The True Meaning of Christmas (1992), 1.

  2. James E. Talmage, Jesus the Christ (1916), 109, note 5.

  3. Thomas S. Monson, “The Search for Jesus,” Ensign, Dec. 1990, 5.

  4. Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetoló,” Gospel Library.