“Ko e Palani ʻa e ʻOtuá ki ha Fāmili Taʻengatá,” Liahona, Tīsema 2025.
Ko e Palani ʻa e ʻOtuá ki ha Fāmili Taʻengatá
Ko e ngaahi fāmili ʻoku nau tali ʻa e palani ʻa e ʻOtuá, ʻofa ʻo hangē ko e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí, mo tauhi ʻenau ngaahi fuakavá te nau maʻu ʻi ha ʻaho ʻa e “ngaahi tāpuaki ʻo e moʻui taʻengatá mo ha fiefia kakato.”
ʻI he ofi ki he fakaʻosinga ʻo ʻeku ngāue fakafaifekau taimi kakató, naʻá ku fiefia ʻi hono maʻu hoku ʻenitaumení pea silaʻi au ki heʻeku ongomātuʻá ʻi he Temipale São Paulo Brazil.
Naʻe haʻu ʻeku ongomātuʻá, ʻApalēsito mo Mēseitisi, mei ha puipuituʻa fakalotu kehekehe, ka naʻe teuteuʻi kinaua ʻe he ngaahi meʻa naʻá na aʻusia ʻi heʻena moʻuí ke na tali ʻa e ongoongolelei kuo fakafoki maí.
Naʻe ohi hake ʻeku tangataʻeikí ʻi ha fāmili lelei ka naʻe ʻikai ke nau kau ki ha tui fakalotu. Ka neongo ia, ʻi heʻene kei talavoú, naʻá ne fieʻilo ki he tui fakalotú. Naʻá ne lau ʻa e Tohi Tapú, ʻalu ki he ngaahi kalasi Tohi Tapú, pea ako ki he moʻui ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe fakatupu ʻe heʻene akó ke ne tokanga lahi ki he ongoongolelei ʻa e Fakamoʻuí mo e fāmilí fakatouʻosi, ʻo ne maʻu ai ha holi ke mali mo ha taha naʻe fakakaukau tatau mo iá.
ʻI hono fehangahangaí, naʻe haʻu ʻeku faʻeé mei ha fāmili tui fakalotu moʻoni. Naʻa nau tali ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí, maʻulotu, mo fakaʻaongaʻi faivelenga ʻenau tui fakalotú. ʻI heʻene tupu hake ʻi he ʻātakai ko iá, naʻe hoko ʻeku faʻeé ko e faʻifaʻitakiʻanga ʻo ha tokotaha naʻe ʻikai teitei liʻaki lotu.
Pea ko ia ai, ʻi he hili ʻa e mali ʻeku ongomātuʻá pea fanauʻi mai au mo hoku ngaahi taʻokete ʻe toko tolú, naʻá na fai hona lelei tahá ke ohi hake kimautolu ʻi he maama ʻo ʻena ʻilo ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e ongoongoleleí. ʻI ha ʻaho ʻe taha, naʻe pehē ange ʻe he tokoua ʻo ʻeku faʻeé, ʻa ia naʻe māmālohi ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ki heʻeku tamaí, “ʻOku ʻi ai siʻo fānau tangata ʻe toko fā. Kapau ʻokú ke loto moʻoni ke ohi hake ha fāmili ʻoku fakatefito ʻia Kalaisi pea maʻu ʻa e ʻOtuá ʻi ho fāmilí, ʻoku fiemaʻu ke ke haʻu ki hoku siasí.”
Naʻe fanongo ʻeku tangataʻeikí ki he meʻa naʻá ne lea ʻakí, ka naʻe ʻikai ke ne fai ha meʻa kae ʻoua ke aʻu ki he ʻaho naʻe tukituki holo ai ʻa e ongo faifekau taimi kakató ʻi homau feituʻú, ʻo tukituki mai homau ʻapí, pea kamata akoʻi kimautolú. Naʻe vave ʻene fakatokangaʻi naʻá na fakafofongaʻi ʻa e siasi naʻe poupouʻi ʻe he tokoua ʻo ʻeku faʻeé ke ne fakatotoloʻí.
Maama mo e Moʻoni
Ko e taha ʻo e ngaahi meʻa naʻá ne ʻuluaki maʻu ʻa e tokanga ʻeku ongomātuʻá ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí, ko hono fakamahuʻingaʻi ʻe he Siasí ʻa e fāmilí pea mo hono akoʻi “ko e konga lahi ʻo e ngāue ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻuí mo e hakeakiʻí ʻoku fakahoko ia ʻo fakafou ʻi he fāmilí.” Kimuʻa peá na papitaisó, naʻe fuʻu mālieʻia ʻeku ongomātuʻá ʻi he meʻa naʻá na akó ʻo na fakaafeʻi ai hona kaungāʻapí ke kau fakataha mo kinaua ki he ngaahi tā lēsoni ʻa e kau faifekaú.
Ko e taha ʻo e ngaahi meʻa naʻá ne ʻuluaki maʻu ʻa e tokanga ʻeku ongomātuʻá ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ko hono fakamahuʻingaʻi ʻe he Siasí ʻa e fāmilí.
ʻI heʻena fakataha mo e ongo faifekaú, mo hokohoko atu hono ako ʻo e ongoongoleleí hili hona papitaisó, naʻe ako ʻe heʻeku ongomātuʻá ha ngaahi founga “ke akonakiʻi hake ʻa [ʻena] fānaú ʻi he māmá mo e moʻoní” pea mo e founga ke “fakamaau [hona] fale [ʻonauá]” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:40, 43).
Naʻá na ako ai “ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú” pea ko e “fiefia ko ia ʻi he moʻui fakafāmilí ʻoku meimei ke toki aʻusia pē ia ʻi he taimi kuo langa ai ʻa e fāmilí ʻi he ngaahi akonaki ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí.”
Naʻá na ako “ʻoku faʻu mo pukepuke ʻa e nofo-malí mo e ngaahi fāmili ʻoku fiefiá, ʻi he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e tuí, lotú, fakatomalá, faʻa fakamolemolé, fakaʻapaʻapá, ʻofá, manavaʻofá, ngāué, pea mo e ngaahi ʻekitivitī ʻoku fakatupulakí.”
Naʻá na ako ai ʻe lava ke taʻengata ʻa e ngaahi fāmilí pea ko e “feohi fakakāinga ʻa ia ʻoku ʻiate kitautolu ʻi hení ʻe ʻiate kitautolu ia ʻi ai, ka ʻe ō fakataha ia mo e nāunau taʻengatá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:2).
Pea naʻá na ako “ko e taumuʻa taupotu taha ʻo e akonaki kotoa pē, ʻekitivitī kotoa pē ʻi he Siasí ke fiefia ʻa e ongomātuʻá mo ʻena fānaú ʻi ʻapi, silaʻi ʻi ha mali taʻengata, pea fakafehokotaki kinautolu ki honau ngaahi toʻu tangatá.”
ʻI heʻena maʻu ʻa e ʻilo ko iá, naʻá na fakaʻamu ai ke silaʻi kinautolu ko ha fāmili taʻengata.
Ko ha Fakakaukau ki he Taʻengatá
Hili hono papitaiso ʻeku ongomātuʻá, naʻá na fakaʻaongaʻi ʻa e meʻa naʻá na akó, ʻo hiki mei he māmaní ki he puleʻanga ʻo e ongoongoleleí. Naʻá na ngāue ke fakatahaʻi homau fāmilí ʻaki hono fai ʻo e efiafi fakafāmili ʻi ʻapí mo e ako folofola fakafāmilí, ʻalu maʻu pē ki he ngaahi fakatahaʻanga ʻa e Siasí, mo fakahoko ʻa e ngāue hisitōlia fakafāmilí. ʻI he ngaahi feinga ko ia ki he uouangatahá, naʻá na fakaʻamu ke faʻu ha fāmili ʻoku fakatefito ʻi he palani ʻo e fakamoʻuí mo ha fakataumuʻa ki he taʻengatá.
ʻI he 1965, ko e taʻu ia naʻe papitaiso ai ʻeku ongomātuʻá, ko e temipale ofi taha ki Sao Paulo, Palāsilá, naʻe ʻi Mesa, ʻAlesona, ʻa ia ko e meimei maile ʻe 6,000 (kilomita ʻe 9,650) hono mamaʻó. Naʻe fuʻu mamafa ʻa e folaú ki homau fāmilí, ko ia naʻe pau ai ke tatali ʻeku ongomātuʻá ki hono fakatapui ʻo e Temipale São Paulo Brazil ʻi he 1978 kimuʻa pea toki lava ke na maʻu hona ngaahi ouau fakatemipalé pea silaʻi ai. ʻI he taimi ko iá, naʻá ku ngāue fakafaifekau ʻi Lio ti Senelo.
ʻI ha māhina nai ʻe ua kimuʻa peá u fakaʻosi ʻeku ngāue fakafaifekaú ʻi Fēpueli 1980, naʻe fakangofua au mo hoku hoá ʻe heʻeku palesiteni fakamisioná ke ma fononga pō kakato mo e kāingalotu ʻo e siteikí mei Lio ti Senelo ki he temipale ʻi Sao Pauló kae lava ke maʻu hoku ʻenitaumení mo sila ki heʻeku ongomātuʻá. Hangē ko ʻeku ongomātuʻá, naʻá ku tatali ʻi ha ngaahi taʻu lahi ki he ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa mai ʻo e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻo e temipalé.
Naʻe liliu ʻe he aʻusia ko iá ʻeku vīsone ki he kahaʻú pea ʻomi kiate au ʻeku fuofua vakai ki he moʻoni ʻo e ngaahi lea kimuí ni mai ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní: “ʻE tokoni ʻa e taimi ʻi he temipalé ke ke fakakaukau fakasilesitiale pea mo maʻu ai ha mahino ki ho tuʻunga totonú, ko e tuʻunga te ke lava ʻo aʻusiá, pea mo e faʻahinga moʻui te ke lava ʻo maʻu ʻo taʻengatá.”
Naʻe tākiekina lahi ʻe heʻeku kiʻi taimi nounou ʻi he temipalé ʻi he ʻaho ko iá ʻa e toenga ʻo ʻeku ngāue fakafaifekaú. ʻI he vīsone foʻou ko iá, naʻe ʻi ai foki ha tākiekina tuʻuloa ʻo ʻeku fakamoʻoni ki he temipalé mo e mahuʻinga ʻo e palani ʻa e ʻOtuá maʻá e ngaahi fāmilí ʻi heʻeku moʻuí.
ʻI he taimi naʻá ku mali ai mo hoku uaifi ko Lōsaná hili ha taʻu ʻe ua ʻo ʻeku ngāue fakafaifekaú, naʻá ma sila ʻi he temipalé mo ha vīsone ki hono ohi hake homa fāmili taʻengatá. Ke fai iá, naʻá ma ngāue fakataha ke fokotuʻu ha ngaahi tukufakaholo fakafāmili hangē ko ia naʻe akoʻi mai ʻe heʻema ongomātuʻá, ʻo tokanga taha kotoa ki he Fakamoʻuí, ʻEne ngaahi akonakí, mo e ngaahi akonaki ʻa ʻEne kau palōfita ʻi onopōní.
ʻOku ʻohake ʻi he ʻahó ni ʻe heʻema fānaú ʻenau fānaú ʻaki ʻa e ngaahi tefitoʻi moʻoni tatau ʻo e fiefiá ʻi he ongoongoleleí. Kiate kitautolú, ko e fāmilí ʻoku mahuʻinga taha ʻi he māmaní koeʻuhí he ʻoku mahino kiate kitautolu ʻa e mahuʻinga ʻo e fāmilí ʻi he palani ʻa e ʻOtuá.
ʻI heʻeku hoko ko ha Taki Māʻolungá, naʻá ku maʻu ʻa e tāpuaki ʻo hono silaʻi ʻeku fānau ʻe toko tolú ki honau ngaahi malí ʻi he temipalé. Ko ha aʻusia fakaʻofoʻofa ʻa e vakai ki honau fofongá ʻi he taimi naʻa nau tūʻulutui ai ʻi he ʻōlita ʻi he temipalé. Naʻá ku lava ʻo sio ki hono tāpuekina hoku hakó ʻe he ngaahi tefitoʻi moʻoni tatau ʻo e ongoongoleleí naʻe akoʻi mai ʻe heʻeku ongomātuʻá pea naʻá ku akoʻi mo Lōsana kiate kinautolú. Naʻe lava ke u mamata ki he hokohoko atu ʻa e ngaahi tāpuaki ko iá ʻi he ngaahi toʻu tangata ʻo e kahaʻú. Pea naʻe fakamanatu mai kiate au ʻa e tokotaha ʻokú ne ʻai ke malava ʻa e meʻa kotoa pē.
Ko ha Fakamanatu Faka-Kilisimasi
Ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻo e fiefia ʻa e ʻOtuá, ka ne taʻeʻoua ʻa e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, he ʻikai malava ʻa e palani ko iá. ʻOku malava ʻi Heʻene Fakaleleí mo e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻoku maʻu ʻi Heʻene ongoongoleleí ʻa e talaʻofa ʻo e hakeakiʻí.
Kuo fakahā ʻe Palesiteni Nalesoni: “Ko e hakeakiʻí ko ha meʻa fakafāmili. ʻOku toki makatuʻunga pē ʻi he ngaahi ouau fakamoʻui ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e lava ke hakeakiʻi ʻa e fāmilí. Ko e ikuʻanga māʻolunga taha ʻoku tau feinga ki aí ke tau hoko ko ha fāmili fiefia—ʻosi maʻu ʻenitaumeni, silaʻi, mo mateuteu ki he moʻui taʻengata ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá.”
ʻI heʻeku ʻaʻahi ki he ngaahi feituʻu naʻe teʻeki ke u sio ai kimuʻá, ʻoku ou feinga ke kumi ha seti siʻisiʻi ʻo hono fakatātaaʻi ʻo e ʻAloʻí ʻokú ne fakamanatu mai kiate au mo Lōsana ʻa e Fakamoʻuí. ʻOku ou tānaki ha ngaahi seti lahi.
Lolotonga ʻeku fakakaukau mo hoku uaifí ki he ngaahi seti fakatātaaʻi fakatōkilalo ko ia ʻo e ʻAloʻí, naʻá ku faʻa fakalaulauloto ai mo hoku uaifí, “Ko e hā ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga taha ʻi heʻema moʻuí?” Ko e talí, ko e Fakamoʻuí, ko ʻEne ongoongoleleí, mo homa fāmilí. Ke fakamanatu mai kiate kimautolu ʻa e ʻofa ʻa ʻemau Tamai Hēvaní kiate kimautolú pea ʻoku fakafou ʻi he Fakamoʻuí ʻa e malava ke fakahoko ʻa e talaʻofa ʻo e ngaahi fāmili taʻengatá, kimuʻa ʻi he Kilisimasí ʻi he ngaahi taʻu siʻi kuohilí, naʻa mau tuku kotoa ʻemau ngaahi seti fakatātaaʻi ʻo e ʻAloʻí ʻi ha laupapa lahi ʻe ua ʻi homau ʻapí—pea tuku pē ia ai ʻi he hili ʻa e ngaahi ʻaho mālōlō ʻo e Kilisimasí kae ʻikai tuku ki lalo. ʻOku tokoni ʻa e tukufakaholo ko iá ke mau tauhi ʻa e laumālie ʻo e Kilisimasí ʻi homau ʻapí ʻi he taʻú kakato.
ʻI heʻemau vakai fakaʻaho ki he ngaahi seti fakatātaaʻi ko ia ʻo e ʻAloʻí, ʻoku nau fakamanatu fakalelei mai kiate kimautolu ʻa e tefitoʻi fatongia ʻo e Fakamoʻuí ʻi heʻemau moʻuí. ʻOku nau fakamanatu mai ʻoku fakafalala ʻa e melino ʻi he māmaní ʻi he taimí ni (vakai, Luke 2:14) mo e fiefia taʻengata ʻi he maama ka hokó ki he Fakamoʻuí pea mo hono tauhi ʻo e ngaahi fuakava kuo tau fai mo Iá. Pea ʻoku nau fakamanatu mai kiate kimautolu “naʻá ne haʻu ki he māmaní, ʻio ʻa Sīsū, ke kalusefai ia koeʻuhi ko e māmaní, pea ke ne fua ʻa e ngaahi angahala ʻa e māmaní, pea ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e māmaní, pea fakamaʻa ia mei he taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē;
“Koeʻuhí ke lava ʻo fakamoʻui ʻiate ia ʻa kinautolu kotoa pē kuo tuku ʻe he Tamaí ki hono mālohí mo fakatupu ʻiate iá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:41–42).
Hangē pē ko ʻema ako ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení mei heʻema ongomātuʻá, kuó u ngāue mo Lōsana ke paasi ia ki heʻema fānaú. ʻOku akoʻi ʻi he taimí ni ʻe heʻema fānaú ʻa e ngaahi moʻoni tatau ko ʻení ki heʻenau fānaú. Kuo tupu ʻa e ngaahi tengaʻi ʻakau naʻe tō ʻi he loto ʻo ʻeku ongomātuʻá ʻi he taʻu ʻe 60 kuohilí ʻi homau kiʻi ʻapi siʻisiʻi ʻi Palāsilá ʻo maʻu ai ʻa e fua “ʻa ia ʻoku fungani mahuʻinga taha, ʻa ia ʻoku melie hake ʻi he meʻa melie kotoa pē, pea hinehina ange ʻi he meʻa hinehina kotoa pē, ʻio, pea maʻa ange ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku maʻá” (ʻAlamā 32:42).
ʻOku ou fakamoʻoni ko kinautolu ʻoku nau tali ʻa e palani ʻa e ʻOtuá maʻá e ngaahi fāmilí, ʻofa ʻo hangē ko e ʻofa ʻa e Fakamoʻuí, mo tauhi ʻenau ngaahi fuakavá te nau maʻu ʻi ha ʻaho ʻa e “ngaahi tāpuaki ʻo e moʻui taʻengatá mo ha fiefia kakato” mo honau ngaahi ʻofaʻangá pea mo e Tamaí pea mo e ʻAló.