Pōpoaki mei he Kau Taki Fakaʻēliá
ʻOku Kātoangaʻi ʻe he Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi Fisí, ʻa e Taʻu ʻe 70 ʻo e Tui kia Sīsū Kalaisí
ʻI he fakaʻosinga uike ʻo e ʻaho 16-18 ʻo Meé, naʻe kātoangaʻi ai ʻe he kāingalotu mo e ngaahi kaungāmeʻa ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi Suvá, ʻa e taʻu 70 ʻo e tūʻuta mai ʻa e ongoongolelei kuo fakafoki maí mo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí, ki he ʻOtu Motu Fisí.
Naʻe poupouʻi ʻe ʻEletā Taniela B. Uakolo, ko ha mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī Fakaʻēlia ʻo e Pasifikí, ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ʻi Fisí, ke nau kātoangaʻi ʻa e makamailé ʻaki hono fakahaaʻi ʻo ʻenau līʻoa ki he Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí.
“ʻOku ʻikai ha toe founga lelei ange ke muimui ai ki he moʻui ʻa hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ka ke ʻalu atu ʻo maʻu loto-fiemālie ʻa e sākalamēnití ʻi he Sāpate kotoa pē, kae pehē foki ki he ʻalu atu ki he fale ʻo e ʻEikí.
ʻOku ou palōmesi atu ʻi hoʻomou fai iá, ʻe hoko ia ko ha fakamanatu taʻu 70 fakangalongataʻa, kae pehē foki ki ha founga fakangalongataʻa ʻo hono teuteuʻi kitautolu ki hono fakamanatua ʻo e taʻu 100 ʻo e fokotuʻu ʻo e Siasí ʻi Fisí.”
Naʻe lea foki ʻi he kātoangá ʻa ʻEletā Paula B. Uipi ʻo ne pehē, “Kāinga, ko ha mana ʻeni. Ko ha mana moʻoni ʻeni naʻe kamata ʻaki ha kāingalotu ʻe toko 14 ʻo e Siasí ʻi he 1954. Hili ha taʻu ʻe fitungofulu mei ai, kuo ʻi ai ha kāingalotu ʻe toko 24,000 pea ʻoku hokohoko atu ʻene tupulakí.”
Naʻe kamata ʻa e kātoangá ʻi he ʻaho Tuʻapulelulu 15 ʻo Meé ʻi he Temipale Suva Fiji, ʻi he motu lahi ko Viti Levú.
ʻI he Falaité, naʻe hiki ʻa e kātoangá ki he Fale Vaʻinga Fakafonuá ʻa ia naʻe fakaʻaliʻali ai ʻi he polokalamá ʻa e ngaahi faiva fakafonua ʻo e Pasifiki Tongá.
Naʻe tataki ʻe he ʻApiako ʻo e Siasí ʻi Fisí ha ʻaho sipoti mo e ʻekitivitī ʻi he Tokonakí, pea ʻi he Sāpaté, naʻe fakahoko ai ha fakataha lotu ʻi he Malaʻe Votafouní.
ʻI heʻene lea fekauʻaki mo e ʻaho ʻi he temipalé, naʻe pehē ai ʻe Meli Ulaiaua Lesuma ko e Palesiteni ʻo e Temipale Fisí, “ʻE manatua ʻa e ʻaho 15 ʻo Meé ʻi he hisitōlia ʻo e Temipale Suva Fiji. Ko e fuofua taimi ia naʻa mau lava ai ʻo fakaava ia mei he pongipongí ki he efiafí, pea naʻe kau mai ki ai ʻa e [kāingalotu kotoa ʻo e Siasí mei he] ngaahi siteiki kotoa ʻe fā ʻi heni ʻi Fisí.”
Ko hono kamataʻi ʻo e kātoangá ʻi he temipalé, ko ha tefitoʻi meʻa mahuʻinga ia maʻá e Kāingalotu ʻi Fisí ʻi he kau fakataha fiefia mai ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí, kei talavou mo matuʻotuʻá, ʻi he ngaahi ouaú, ʻa ia ʻokú ne fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ki he taʻengatá.
Ko e ngaahi ouau fakatemipalé ko ha ngaahi ngāue toputapu ia ʻoku fakahoko maʻá e kau mēmipa ʻo e fāmilí kuo nau mamaʻo atú, pea ko ha konga tefito ia ʻo e tokāteline ʻa e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻa e lava ke fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ʻo taʻengatá.
ʻI he kātoanga faiva fakafonuá, naʻe laungeau ha kau faiva naʻa nau fakafofongaʻi ʻa e ngaahi fonua Pasifiki Tongá, ʻa ia ko ha konga kinautolu ʻo e tukufakaholo maʻongoʻonga ʻo e Siasí ʻi Fisí. Naʻe akoako ʻe he kulupu takitaha ʻenau mūsiká, hivá, mo e faivá ʻi he ngaahi lau uike kimuʻa ʻi he ʻahó pea nau faiva loto māfana maʻá e kakai tokolahi naʻa nau fakatahataha mai ke mamataʻí.
ʻI he ʻaho sipoti mo ʻekitivitī ʻi he ʻApiako ʻa e Siasí ʻi Fisí, naʻe tā ai ha kau ifi sōtia laka, pea ko kinautolu naʻe kau atú, naʻa nau kau ki ha ngaahi ʻekitivitī fakatuʻasino mo fakalata, ʻo fakamanatu ki he taha kotoa ko e Siasí ko ha komiunitī ia ʻo e fiefia.
ʻI he Sāpaté, naʻe fakatahataha mai ha kāingalotu mo e ngaahi kaungāmeʻa ʻo e Siasí ʻe laungeau ki ha fakataha lotu fakaʻosi ʻi he Malaʻe Votafouní, ʻi loto Suva.
Naʻe vahevahe ʻe he ngaahi kuaeá ha mūsika fakaʻofoʻofa pea naʻe mamataʻi ʻe he kau maʻu polokalamá ha vitiō fakahisitōlia fekauʻaki mo e Siasí ʻi Fisí, kae pehē ki ha pōpoaki vitiō meia Poiti Hālisi, ko e taha ʻo e ongo faifekau naʻe omi ki Fisi mei he Misiona Tongá ʻi he 1954.
Naʻe poupouʻi ʻe ʻEletā Sione R. Hikinisi, ko ha Fitungofulu Fakaʻēlia (taki fakavahefonua ʻo e Siasí), ʻa kinautolu kotoa pē naʻe kau atú ke fakamālohia ʻenau tui kia Sīsū Kalaisí.
Naʻe fakamanatu ʻe ʻEletā Taniela B. Uakolo, ko ha mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī Fakaʻēlia ʻo e Siasí ki he taha kotoa naʻe ʻi aí ke nau “Fakalangilangiʻi ʻa e paionia kotoa pē naʻe kau mai pea kuó ne ʻai ke lava ʻo maʻu ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻi Fisí. ʻOku tau fakamālōʻia ʻa e Kāingalotu ʻi Tonga mo Haʻamoá pea naʻa mo ʻAmelika ʻi hono tokoniʻi kitautolu ke hoko ko ha fonua kuo fokotuʻu lelei ai ʻa e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí.”
ʻI hono fakaʻilongaʻi ʻa e tupulaki lahi ʻa e Siasí ʻi Fisí, naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe ʻEletā Uakolo ʻa e ngaahi lea ʻa Lāsolo M. Nalesoní, ko e Palesiteni ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní:
“ʻOku ou lotua he ʻikai ke tau taʻe-fakatokangaʻi ʻa e maʻongoʻonga ʻo e momeniti ko ʻení! ʻOku fakavaveʻi moʻoni ʻe he ʻEikí ʻEne ngāué.”