“Ko Ha ʻAho Nāunauʻia ʻo Hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí,” Liahona, ʻOkatopa 2025.
Ko ha ʻAho Nāunauʻia ʻo Hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí
ʻOku ʻikai ke u lava ʻo fakakaukau ki ha ʻaho ʻe taha lolotonga e hokohoko atu hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí naʻe toe lahi ange ai e meʻa naʻe fakafoki maí ka ko e ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli, 1836.
Naʻe aʻusia ʻe ha kakai tokolahi ha ngaahi fakahā fakaofo ʻi he Temipale Ketilaní ʻi hono fakatapui ʻi he ʻaho 27 ʻo Māʻasi 1836, pea mo e ngaahi māhina kimuʻa aí. Naʻe mamata ha niʻihi ki ha kau ʻāngelo, naʻe mamata ha niʻihi ki ha ʻelelo mangamanga ʻo e afí, naʻe fakamatalaʻi ʻe ha niʻihi e ngaahi pou maama mei he langí, pea aʻusia ʻe ha niʻihi tokosiʻi ha fanga kiʻi meʻa-hā-mai ʻo e Fakamoʻuí.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Siosefa Sāmita ʻa e uike ʻo e fakatapuí ko “ha ʻaho ʻo e penitekosi mo e fakakoloaʻi moʻoni, ke manatuʻi fuoloa.” Ka ʻi heʻeku fakakaukaú, ʻoku ʻikai tatau ʻa e ngaahi fakatahaʻi kotoa ko ʻení mo e tuʻuloa—taʻengata moʻoní—mo e mahuʻinga ʻo e meʻa naʻe hoko ai ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli, 1836. ʻOku ʻikai ke u lava ʻo fakakaukau ki ha ʻaho ʻe taha lolotonga e hokohoko atu hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí naʻe toe lahi ange ai e meʻa naʻe fakafoki maí ka ko e ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli, 1836.
Ko e Hā ʻa Sīsū Kalaisi ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá mo ʻŌliva Kautele, tā ʻe Walter Rane
Ngaahi Kī ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí
Ke fakahoungaʻi hono mahuʻinga ʻo e meʻa naʻe fakafoki mai he ʻaho ko iá, ʻoku mahuʻinga ke maʻu ha mahino ki he ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. Ko e lakanga fakataulaʻeikí ko e mafai mo e mālohi ia ʻo e ʻOtuá. ʻOkú Ne foaki ʻa e mafai mo e mālohi ki Hono ngaahi fohá mo e ngaahi ʻofefiné ke nau ngāue ʻi Hono huafá ki hono fakamoʻui ʻo ʻEne fānaú. Ko e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ko e mafai ia ke tataki e founga, taimi, mo e feituʻu ʻoku fakaʻaongaʻi ai e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku ʻikai fakatupu ʻe he ngaahi kií ha lakanga fakataulaʻeiki lahi ange; ka ʻoku nau fakafofongaʻi ʻa e mafai ke maʻu mo fakaʻaongaʻi ʻa e lakanga fakataulaʻeikí ʻi ha ngaahi founga mo ha ngaahi taumuʻa pau. Ko e konga mahuʻinga kinautolu ʻo e fokotuʻutuʻu ʻa e ʻOtuá pea ʻoku foaki ia ʻi he taumuʻa ke ne pukepuke ha fokotuʻutuʻu ʻoku maau.
ʻI ha fepōtalanoaʻaki fakafiefia mo Pita mo e kau ʻAposetolo kehé, naʻe folofola ʻa Sīsū ʻo pehē, “Te u langa ha Siasi, pea ʻe langa ia ʻi he maka ʻo e fakahaá” (vakai, Mātiu 16:18). Ko ha konga ʻo e Siasi ko iá, “Pea teu ʻatu kiate koe ʻa e kī ʻo e puleʻanga ʻo e langí” (Mātiu 16:19; tānaki atu hono fakamamafaʻí). Pea ko e taha ʻo e ngaahi meʻa ʻe fakangofua ʻe he ngaahi kī ko iá ke nau faí ko hono nonoʻo mo veteki ʻi māmani pea ʻi he langí.
Kimuʻa ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli 1836, naʻe fakafoki mai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e lakanga fakataulaʻeikí mo ha ngaahi kī pau, ʻo foaki kia Siosefa ʻa e mafai ke fokotuʻu ʻa e Siasí, fokotuʻu ha ngaahi tuʻunga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, mo ngāue ʻi he ngaahi meʻa ʻoku ʻomi ʻi he Ngaahi Tefito mo e Ngaahi Fuakava ʻa e Siasí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20). Ka naʻe teʻeki ai ke maʻu ʻe Siosefa ʻa e ngaahi kī kotoa ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻoku fiemaʻu ki hono fakahoko ʻo e ngaahi ouau kotoa pē ʻe hoko ko ha konga ʻo e Siasí. Naʻe fakafoki mai ʻa e ngaahi kī mahuʻinga ko ʻení ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli, 1836.
ʻI he ʻaho ko iá—ko e Sāpate Toetuʻú—naʻe fakataha mai ʻa Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele mo ha kulupu tokolahi ʻo e Kāingalotú ʻi he Temipale Ketilaní ke ako, feohi, lotu, mo maʻu fakataha ʻa e sākalamēnití. ʻI he hoʻatā efiafí, naʻe ʻalu ʻa Siosefa mo ʻŌliva ki he tuʻunga malanga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻi he tafaʻaki fakahihifo ʻo e fungavaka ʻuluakí pea tukutukuhifo ʻa e veilí koeʻuhí ke ʻoua naʻa mamata atu e niʻihi kehe ʻi he temipalé kiate kinaua. Naʻá na punou ʻo lotu fakalongolongo mo mamalu. ʻOku ʻikai ke tau ʻiloʻi pau e meʻa naʻá na lotuá, ka ʻoku tau ʻiloʻi naʻe tali ʻena lotú.
Naʻá na lipooti ʻo pehē, “Naʻe matoʻo ʻa e veilí mei homa ʻatamaí, pea naʻe fakaava ʻa e mata ʻo ʻema ʻiló.” Naʻá na mamata kia Sīsū Kalaisi ʻoku tuʻu ʻi he funga ʻo e tuʻunga malangá. Hili hono fakafeʻiloaki Iá, naʻe folofola ange ʻa Sīsū, “Kuo fakamolemoleʻi ʻa hoʻomo ngaahi angahalá.” (Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:1–5.)
ʻOku fakamahino mai heni naʻe tukutaha ha konga ʻo ʻena lotu fakalongolongó ʻi ha fekumi ki ha fakamolemole—ko ha meʻa naʻe fai ʻe Siosefa Sāmita ʻi hono kotoa ʻene moʻuí. ʻI he mōmeniti ko iá, naʻe toʻo ʻe Sīsū Kalaisi ʻena angahalá. Naʻe ʻikai haʻane angahala. Naʻe ʻikai haʻana angahala. Pea kuo fakatapui, tali, mo fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e temipalé. Naʻe maau ʻa e meʻa kotoa pē ki he meʻa ʻoku teuteu ke hokó.
Hili e mata meʻa-hā-mai ki he Fakamoʻuí, naʻe haʻu ha kau talafekau fakalangi ke fakafoki mai e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí: naʻe foaki mai ʻe Mōsese e ngaahi kī ʻo hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí; naʻe tuku mai ʻe ʻIlaiase “ʻa e kuonga ʻo e ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé”; pea fakafoki mai ʻe ʻIlaisiā ʻa e “ngaahi kī ʻo e kuonga ko ʻení,” pe ko ia ʻoku faʻa ui ko e mālohi faisilá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:11–16). ʻOku mahuʻinga ke mahino ʻoku fekaukauʻaki e ngaahi kī ko ʻeni kuo fakafoki maí. ʻOku ʻi ai ha fuʻu fehokotaki lahi ʻo fakaiku ki heʻenau fengāueʻaki ʻiate kinautolú.
Ko e Ngaahi Kī ki hono Tānaki Fakataha ʻo ʻIsilelí
ʻI he kuonga muʻá, koeʻuhí ko e talangataʻá, naʻe fakamoveteveteʻi ai e kakai fuakava ʻa e ʻOtuá, ʻa e fale ʻo ʻIsilelí. Ka naʻe talaʻofa e ʻOtuá te Ne toe tānaki fakataha kinautolu ʻi ha ʻaho, ʻo fakafoki kinautolu ki heʻenau fuakava totonú pea iku ai ki Hono ʻaó. ʻI hono fakafoki mai ʻo Hono Siasí mo e ongoongoleleí ʻo fakafou mai ʻia Siosefa Sāmitá, naʻe kamata ke fakahoko ʻe he ʻEikí ʻEne talaʻofa ke fakafoki mai pe tānaki fakataha ʻa ʻIsilelí.
Kimuʻa pea fakafoki mai ʻa e ngaahi kī ki hono tānaki ʻo ʻIsilelí, naʻe fekauʻi ʻa kinautolu kuo papitaiso ʻi he ngaahi siteiti ofi maí ke nau tānaki fakataha ki Ketilani (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:2, 7–8; 37:3).
ʻI he taimi pē naʻe fakafoki mai ai e ngaahi kī ʻo e tānakí, naʻe vave ʻaupito e tupulaki ʻa e ngāue fakafaifekaú. Naʻe ʻikai ngata pē hono fakamafola ʻo e ongoongoleleí ki he ngaahi siteiti kaungāʻapí ka ki ha puleʻanga kaungāʻapi foki, pea vave ʻene mafola atu ʻi he tahí ki he tapa kotoa pē—ʻo aʻu ki he feituʻu kotoa pē ʻo e māmaní. ʻOku lava e kau ʻAposetoló ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi kī ko ʻení ke “fakaava ʻa e matapā ʻo e puleʻangá ʻi he ngaahi potu kotoa pē” ʻi he funga ʻo e māmaní (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 112:17).
ʻOku ʻi ai ha meʻa mahuʻinga ʻe tolu ke fakatokangaʻi ki hono tānaki ʻo ʻIsilelí. ʻUluakí, ʻi he taimi naʻe fāʻeleʻi ai ʻa Mōsesé, naʻe ʻosi tānaki fakataha ʻa ʻIsileli ʻi ha feituʻu pē ʻe taha. Ka naʻe ʻikai ke tānaki kinautolu ʻi he feituʻu totonú. ʻOku mahuʻinga ʻa e feituʻú. Naʻa nau nofo pōpula, pea ʻikai ha tauʻatāina ke lotu. Naʻe finangalo ʻa e ʻOtuá ki Hono kakai ʻo e fuakavá ke nau ʻi ha fonua ʻo e fuakavá pe fonua ʻo e talaʻofá. Ki ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá, naʻe ʻikai ko ʻIsipite ʻa e feituʻu ko iá. Ka ko Kēnani. ʻOku tatau pē ia mo ʻEne tānaki ʻa ʻIsileli he taimí ni ki ha feituʻu kuo talaʻofa—ko Saione mo hono ngaahi siteikí.
Uá, ko e tānakí ʻoku ʻikai ko ha fakakulupu pē ʻo ha ngaahi kaungāmeʻa, kāinga, pe kakai ʻoku nau fakakaukau tatau. Ko e taumuʻa ʻo e tānakí ke tānaki fakataha ki he ʻOtuá, ʻi Hono ʻaó. Naʻe ʻave ʻe ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá ʻa e tāpanekale fefonongaʻakí, ko ha fakataipe ʻoku ʻi ai e ʻOtuá. Ko e meʻa tatau pē ia ʻoku hoko ki ʻIsileli ʻo onopōní. Naʻe pehē ʻe Siosefa Sāmita ko e “tefitoʻi taumuʻa” ʻa e ʻOtuá ʻi hono fakatahatahaʻi ʻo ʻIsileli ʻo onopōní “ke langa ha fale moʻó e ʻEikí ke Ne lava ai ʻo fakahā ki Hono kakaí ʻa e ngaahi ouau ʻo Hono falé mo e ngaahi nāunau ʻo Hono puleʻangá ʻo akoʻi e kakaí he ngaahi founga ʻo e fakamoʻuí.” Ko hono fakanounoú, ko e taumuʻa ʻo e tānakí ke fokotuʻu ʻa Saione, ko ha feituʻu ʻe lava ke ʻafio ai ʻa e ʻOtuá ʻi he lotolotonga ʻo ha kakai ʻokú Ne hoifua ke nofo ʻi Hono temipalé.
Naʻe faifai pea hanga ʻe he laumālie ʻo e tānaki fakataha naʻe maʻu ʻe he Kāingalotú ʻo tokoniʻi kinautolu ʻi he ngaahi tuli fakamālohi kotoa pē naʻa nau aʻusiá. Pea mei heʻenau ngaahi tōʻongá, naʻa nau fakafepaki ʻaki ʻenau fakahā, “Kapau te mou tuli kimautolu mei heni, te mau tānaki ki ha feituʻu kehe. Ka te tau tānaki fakataha. ʻOku tau maʻu ʻa e fekaú; ʻoku tau maʻu e ngaahi kií. Kuo ʻosi e fakamoveteveteʻí. Kuo taimi ke tānaki fakataha ʻa ʻIsilelí!”
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “ʻOku ʻikai mo ha toe meʻa ʻoku hoko ʻi he māmaní he taimi ni ʻe toe mahuʻinga ange ʻi [hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí]. ʻOku ʻikai mo ha toe meʻa ʻe maʻongoʻonga ange hono olá. ʻIkai mo ha toe meʻa.”
Ko e Kuonga Faka-Kosipeli ʻo e Ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé
Hili e hā mai ʻa Mōsesé, naʻe tuku mai ʻe ʻIlaiase “ʻa e kuonga ʻo e ongongolelei ʻo ʻĒpalahamé” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá 110:12). ʻOku faʻa ʻuhinga ʻa e foʻi lea kuonga fakakosipelí ki ha vahaʻataimi, ka ʻe toe lava foki ke ʻuhinga ki ha fakangofua pe faingamālie makehe. ʻOku makehe ʻaupito pea ʻikai ko ha meʻa angamaheni ʻa e ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé, kau ai e ngaahi fuakava naʻe fai ʻe he ʻOtuá mo ʻĒpalahamé pea mo e ngaahi tāpuaki naʻá Ne talaʻofa kiate iá. ʻOku makehe fēfē? ʻOku tau tui naʻe talaʻofa ʻe he ʻOtuá kia ʻĒpalahame ʻa e meʻa kotoa ʻokú Ne maʻú. ʻOku hoko ʻa e talaʻofa mo e ongoongolelei ko ʻeni naʻe fai kia ʻĒpalahamé ko ha kuonga fakakosipeli makehe moʻoni. ʻI he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli 1836, naʻe fakafoki mai ai kia Siosefa Sāmita ʻa e mafai ke fakamafola e ongoongoleleí ʻi he kuonga fakakosipeli makehe ko ʻení. Ko e meʻa mālié, he ʻoku ʻikai ke fakamatalaʻi pau mai e ngaahi kī ʻoku fekauʻaki mo e ongoongolelei ʻo ʻĒpalahamé ʻi he vahe 110, ko hono moʻoní naʻe mahuʻinga ʻa e ngaahi kī ko iá ki he kuonga fakakosipeli ko ʻení, he naʻe fakafoki mai ai kinautolu.
Ko Hono Liliu ʻo e Lotó mo e Mālohi Faisilá
Hili e hā mai ʻa ʻIlaiasé, naʻe hā mai ʻa ʻIlaisiā ʻo fanongonongo ʻa hono fakahoko ʻo e kikite ʻa Malakaí, ʻa ia ʻe liliu e loto ʻo e fānaú ki heʻenau ngaahi tamaí (vakai, Malakai 4:5–6). Naʻe ʻikai ko ha meʻa foʻou ʻa e kikité kia Siosefa. Ko ha konga ia ʻo e pōpoaki ʻa Molonai kiate ia ʻi hono taʻu 17. Naʻe akoʻi ʻe Molonai kia Siosefa ʻe “tō [ʻe ʻIlaisiā] ʻi he loto ʻo e fānaú ʻa e ngaahi talaʻofa naʻe fai ki he ngaahi tamaí, pea ʻe liliu ʻa e loto ʻo e fānaú ki heʻenau ngaahi tamaí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2:2).
Ko hai ʻa e ngaahi tamaí, pea ko e hā ʻa e ngaahi talaʻofa naʻe fai kiate kinautolú? ʻOku mahino ko e taha ʻo kinautolu ko ʻĒpalahame. Pea ko e ngaahi talaʻofa naʻe fai kiate iá ʻoku kau ai e hakeakiʻí—ko e moʻui mo e ʻOtuá, ko e moʻui ʻo hangē ko e ʻOtuá. Naʻe fekumi ʻa ʻĒpalahame ki he ngaahi talaʻofa ko ʻení, ʻi heʻene ʻiloʻi naʻe fai ia ki he “ngaahi tamai” ʻi muʻa ʻiate iá (vakai, ʻĒpalahame 1:2–4).
Ko e ola ʻo hono fakaʻaongaʻi ʻo e mālohi ko ʻení, ʻa ia ʻoku tataki ʻe he ngaahi kī naʻe fakafoki mai ʻe ʻIlaisiaá, ʻoku konga ʻe ua. ʻUluakí, ko e ouau mahuʻinga kotoa pē ʻoku tau maʻú mo e fuakava kotoa pē ʻoku tau fai ʻi he moʻuí ni ʻaki e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻoku fakamaʻu ia ʻaki ha silaʻi totonu ʻi he moʻui ka hokó—ʻa ia ʻoku nonoʻo ʻi he māmaní, pea nonoʻo ʻi he langí. Uá, ʻi he mālohi faisilá ni, ngaahi vā fetuʻutakí, ʻo kamata mei he husepānití mo e uaifí pea aʻu atu ki he ongo aká fakatouʻosi (ngaahi kuí) mo e ngaahi vaʻá (hakó), ʻoku haʻi pe silaʻi fakataha kinautolu ʻo taʻengata ʻi he meʻa ʻoku tau ui ko e fuakava taʻengatá—ʻa e fuakava naʻe fai mo e Tamai ko ʻĒpalahamé. ʻI he ʻuhinga ko iá, naʻe fakafoki mai ai ʻe ʻIlaisiā ʻa e mālohi faisilá.
ʻOkú ke vakai nai ki he fehokotaki ʻa e toko tolú ni—ko hono tānaki fakataha ʻo ʻIsilelí, ko e ongoongolelei mo e ngaahi fuakava ʻo ʻĒpalahamé, mo e mālohi ʻo e faisilá? Naʻe fakamatalaʻi ia ʻe Palesiteni Nalesoni ʻi he foungá ni: “Naʻe fakamafaiʻi ʻe he ngaahi kií ni ʻa Siosefa Sāmita—mo e kau Palesiteni kotoa pē ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí naʻe hoko mai aí—ke tānaki ʻa ʻIsileli ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí, ke tāpuakiʻi ʻa e fānau kotoa ʻo e fuakavá ʻaki ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo ʻĒpalahamé, ke fakahoko hano silaʻi fakapapau ʻo e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, pea mo silaʻi ke taʻengata ʻa e ngaahi fāmilí. [ʻOku taʻe-fakangatangata mo fakaofo e mālohi ʻo e ngaahi kī ko ʻeni ʻo e lakanga fakataulaʻeiki].”
Ko e ʻuhinga ia ʻoku fuʻu mahuʻinga ai e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he Temipale Ketilaní. ʻOku siʻisiʻi ha meʻa ʻoku tau fai ʻi he Siasí ni ʻoku mahuʻinga mo tuʻuloa kapau he ʻikai fai ia ʻi he mafai ʻo e ngaahi kī naʻe fakafoki mai ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli 1836, ʻi he Temipale Ketilaní. ʻOku mahulu hake ʻa e lakanga fakataulaʻeikí mo e ngaahi kī ko iá ʻi he feituʻú mo e falé fakatouʻosi, ka ʻoku ʻomi ʻe he Temipale Ketilaní ha fakamanatu fakaofo ʻo e ngaahi fengāueʻaki ʻa e ʻOtuá mo Hono kakaí. Ko ha fakamoʻoni toputapu ia ki he maʻongoʻonga taha hono fakafoki mai ʻo e ongoongoleleí.