2025
Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ʻAloʻofa ʻa e ʻOtuá, pea mo Koe
Liahona ʻOkatopa 2025


“Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ʻAloʻofa ʻa e ʻOtuá, pea mo Koe,” Liahona, ʻOkatopa 2025.

Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ʻAloʻofa ʻa e ʻOtuá, pea mo Koe

Ko Sīsū Kalaisi hotau Kaumeʻá, ko hotau Faifakahinohino, ko ʻetau Toketā Maʻongoʻonga, ko hotau Faifaleʻi, pea mahulu hake aí, ko hotau Fakamoʻui, Huhuʻi, mo e Taukapo ki he Tamaí.

ko e Tutukí

Ko e Tutukí, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson

ʻOku ngali hā fuʻu mamaʻo nai kiate koe ʻa Sīsū Kalaisi, ʻikai malava ke fai ki ai ha fetuʻutaki, mo fuʻu tāumamaʻo ke lava ʻo liliu mei Heʻene hoko pē ko ha fakatātā ʻi he holisí pe fakatātā maka pe ko ha hingoa pē ʻi he folofolá ke hoko ko ho Fakamoʻui fakataautaha, fakamoʻomoʻoni, mo fakaʻahó?

Tau vakai angé pe ʻe lava ʻo mahino kiate kitautolu e foʻi tālafili ko ʻení ʻaki ʻetau toe sio ki he meʻa ʻoku tau ʻilo mo aofangatuku totonu mei he folofolá mo e ngaahi lea fakaepalōfita ʻo kau ki heʻetau feohi mo Kalaisi ʻi he maama fakalaumālié pea mo e founga ʻe lava ai ʻe he foʻi ʻilo ko iá ʻo tokoniʻi kitautolu ʻi hotau vā fetuʻutaki mo Iá.

Ko e hā ʻOku Tau ʻIló

  • ʻOku tau ʻiloʻi “ko e fāmilí ko e uho ia ʻo e palani ʻa e Fakamoʻuí ki he ikuʻanga taʻengata ʻo ʻEne fānaú” pea “ʻi he maama fakalaumālié, [naʻa tau hoko ai ko e] ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine fakalaumālie [ʻo e] ʻOtuá.”

  • ʻOku tau ʻiloʻi naʻa tau “kau ʻi he kakai ʻeiki mo tuʻu-ki-muʻá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:55; vakai foki, ʻĒpalahame 3:22) pea naʻa tau “maʻu [ʻa ʻetau] ngaahi ʻuluaki lēsoní ʻi he maama ʻo e ngaahi laumālié” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá 138:56).

  • ʻOku tau ʻiloʻi ʻo hangē ko e akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní “kuo fakatatali ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa e [niʻihi tokolahi ʻo] ʻEne ngaahi laumālie fakaʻeiʻeiki tahá—pea mahalo, te u pehē ko ʻEne timi lelei tahá—ki he kuonga fakaʻosi ko ení. Ko e ngaahi laumālie fakaʻeiʻeiki ko iá—kau ngāue lelei taha ko iá, kau helo ko iá—ʻa kimoutolu!”

  • ʻOku tau ʻiloʻi ʻo hangē ko e akonaki ʻa ʻEletā Niila L. ʻEnitasoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “oku hoko hotau tuʻunga totonu fakafoʻituituí ko ha konga ʻo ʻetau moʻuí ʻo tuputupuʻa. ʻI ha ngaahi fokotuʻutuʻu ʻoku ʻikai ke mahino kakato kiate kitautolu, ne hanga ʻe heʻetau tupulaki fakalaumālie ʻi he maama fakalaumālié ʻo tākiekina hotau tuʻunga ʻi hení.”

  • ʻOku tau ʻiloʻi kuo pau ke tau mavahe mei hona ʻaó kae toki hoko ʻo hangē ko ʻetau mātuʻa fakalangí. Naʻe tuku mai e palani ʻo e huhuʻí, pea naʻe tali ia ʻe ha niʻihi pea fakafisingaʻi ʻe ha niʻihi. Naʻe manga mai ʻa Sīsū Kalaisi kimuʻa ʻo pehē, “ʻE Tamai, ke fai pē ʻa ho finangaló, pea ke ʻoʻou ʻa e lāngilangí ʻo taʻengata” (Mōsese 4:2).

  • ʻOku tau ʻiloʻi ko hono olá ko ha tau ʻi he langí ʻa ia naʻe “[tau ai ʻa Maikeli [ko ʻĀtama ʻi he maama fakalaumālié] mo ʻene kau ʻāngeló] mo e fuʻu ngatá [Sētane] … mo ʻene kau ʻāngeló” (Fakahā 12:7) pea naʻa tau “ikuna ʻia [Sētane] ʻaki e taʻataʻa ʻo e Lamí, mo e lea ʻo [ʻetau] fakamoʻoní” (Fakahā 12:11).

  • Ko e meʻa ʻoku tau ʻiloʻí naʻa tau kau kitautolu ʻi he fānau mateaki mo falalaʻanga taha ʻa e Tamai Hēvaní ʻa ia, “naʻa tau fakafepakiʻi e filí pea tau kau fakataha mo e ngaahi mālohi ʻo e ʻOtuá, pea naʻe ikuna ʻa e ngaahi mālohi [ko iá].”

  • ʻOku tau ʻilo ko hotau kiʻi māmaní ʻoku tuʻu ʻi he Kanivá ko e feituʻu mohu faingataʻa tahá ia, he ʻoku hangē ko e fakamoʻoni ʻa e ʻEikí kia ʻĪnoké, “ʻi he ngaahi meʻa kotoa kuo fakatupu ʻe hoku nimá, kuo teʻeki ke ʻi ai ha fuʻu fai angahala lahi pehē fau ʻo hangē ko ia ʻoku ʻi he lotolotonga ʻo ho kāingá” (Mōsese 7:36).

  • ʻOku tau ʻiloʻi mei hono fakaʻatā ʻa e fehangahangaí ʻi he meʻa kotoa pē, ko e lelei taha mo e maama maʻongoʻonga taha ʻi he ʻunivēsí naʻe toe ʻomi foki ia ki he māmani ko ʻení ʻa ʻia ko Sīsū Kalaisi pea mo kinautolu kotoa pē naʻe muimui ʻiate Iá—ʻa kitautolu hono kotoa.

  • ʻOku tau ʻiloʻi ʻi heʻetau hoko ko e niʻihi ʻo e fānau fakaʻeiʻeiki mo faivelenga taha ʻi he lotolotonga ʻo e fānau fakalaumālie ʻa e Tamai Hēvaní, naʻe fili ai kitautolu ke tau haʻu ki heni mo Sīsū Kalaisi ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí ni.

Ko hono tokoniʻi ʻe Sīsū Kalaisi ha fefine mo ʻene pēpeé

Toʻukupu Fai-Fakamoʻuí, tā ʻe Adam Abram

Ko e Ngaahi Kaungāmeʻa Kitautolu ʻo e Fakamoʻuí

ʻOku ou saiʻia ke fakakaukauloto ki he meʻa naʻe ʻamanaki fiefia ki ai ʻa e Fakamoʻuí, ʻe hokohoko hono mateakiʻi ʻe Heʻene kau ākonga mo e ngaahi kaungāmeʻa falalaʻanga ʻi he maama fakalaumālié, ʻa ʻEne ngāué ʻi heni ʻi he māmaní. Ko ia ai ʻoku ʻikai ke tau ofo ʻi he fakamoʻoni kimui ange ʻa Kalaisi ki Heʻene kau ākongá ʻo pehē “ko kimoutolu ia ʻa e faʻahinga kuo foaki kiate au ʻe heʻeku Tamaí; ko hoku ngaahi kaumeʻa ʻa kimoutolu” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:63). ʻOku ou tui ʻoku fakanatula pē ʻene hoko mai ʻa e fakahā ko ʻeni ʻo e ʻofá kiate kitautolu hono kotoa.

Naʻe hoko mai leva ʻa e talaʻofa ko eʻuhí ko ʻetau mateaki mo talangofua ʻi he maama fakalaumālié, ʻe ʻi ai ha ʻaho te tau malava ai ʻo hoko ko ha mēmipa ʻo e fale ʻo ʻIsilelí ʻo fakafou ʻi he hako ʻo e Tamai ko ʻĒpalahamé koeʻuhí ko ʻetau talangofuá ki he akonaki ʻa e ʻOtuá pea mo hono fakahoko e ngaahi fuakava toputapu mo Iá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 29:7). ʻI heʻetau hoko ko e kau mēmipa ʻo e fale ʻo ʻIsilelí, te tau maʻu ai e totonu ki he ngaahi tāpuaki mo e ngaahi fatongia ʻo e fuakavá ʻo hangē ko e talaʻofa naʻe fakahā ʻe Kalaisi ki he kau Nīfaí: “Kuo tomuʻa fokotuʻu hake au ʻe he Tamaí kiate kimoutolu … koeʻuhí ko e fānau ʻa kimoutolu ʻo e fuakavá” (3 Nīfai 20:26).

ʻOku fakatokangaʻi kitautolu—ko hono moʻoní ʻoku fakatokangaʻi—koeʻuhí ko ʻetau moʻui mateaki mo talangofua ʻi he maama fakalaumālié. Koeʻuhí he naʻa tau ʻosi kau mo e Fakamoʻuí, ʻo kau ai e Tau ʻi he Langí, ko ia ai kuo pau ke tau kau fakataha mo Ia ʻi he tau fakaʻosi ko ʻení. ʻOku kei hokohoko atu e taú ʻi he moʻui fakamatelié ʻo hangē pē ko e Tau ʻi he Langí, pea mo e kakai pē ʻi he kulupu tatau ʻo fekauʻaki mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni tatau pē, ko e fehangahangai ʻa e leleí mo e koví, fehangahangai ʻa e māmá mo e fakapoʻulí, mo e fehangahangai ʻa e moʻoní mo e loí.

ʻOku ou fakatauange pē ʻokú ke ongoʻi naʻe hoko ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he taimi ko ē pea ʻi he taimí ni ko hotau Kaumeʻa, ko hotau Faifakahinohino, ko hotau Toketā Maʻongoʻonga, ko hotau Faifaleʻi, ka ko e meʻa mahuʻinga tahá, ko hotau Fakamoʻui, Huhuʻi, mo e Taukapo ki he Tamaí. Mahalo pē ʻoku faʻa hala hoʻo maʻú ʻo fakakaukau ʻokú ke fuʻu vaivai mo taʻefeʻunga ke maʻu ʻEne ʻofá.

Ko ia ai, “kapau ʻoku ʻikai te [ke] lava ʻo fai ha meʻa lahi ange ʻi he holi pē ke tui” ʻokú Ne tokanga fakataautaha atu kiate koé, “tuku ʻa e holí ni ke ngāue ʻiate kimoutolu” (ʻAlamā 32:27) pea tui taʻe toe veiveiua kia Kalaisi—pe, ko e lelei ʻa hoʻo “tui ke fakatomalá” (ʻAlamā 34:15–17), he ko e mahuʻinga ia hono fai ho lelei tahá.

Kapau naʻe ʻi ai haʻo vā fetuʻutaki fakataautaha mo Ia ʻi he maama fakalaumālié (pea ʻoku ou tui naʻá ke ʻi ai), kapau naʻá Ne mamahi moʻoni mo pekia maʻau (pea naʻá Ne fai ia), kapau naʻe fakataumuʻa ʻEne feilaulau fakaleleí maʻau fakafoʻituitui (pea ʻoku moʻoni ia), kapau ko e fakamolemole ʻo e ngaahi angahalá mo e tupulaki māmālie ʻi he ʻotu lea ki he ʻotu lea ʻi he moʻui ní, ko e tefitoʻi taumuʻa ia hono ʻomi koe ki he moʻui fakamatelié (pea naʻe hoko ia), mahalo ʻe lava ke mahino kiate koe ʻa e ʻuhinga ʻoku tupu ai e houhau ʻo e Tamaí kiate kinautolu ʻoku “ʻikai te nau ʻilo ki [Hono] ngaahi ʻaloʻofá ʻa ia kuó [Ne] foaki kiate kinautolu koeʻuhi ko [Hono] ʻAló” (ʻAlamā 33:16).

ʻOku Fiefia ʻa e ʻOtuá ke ʻAloʻofa

ʻOku fakataumuʻa ʻa e hokohoko atu ʻo e fakatomalá ke hoko ko ha aʻusia fakafiefia ʻi heʻetau maʻu e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí pea ko ia ʻoku fakamolemoleʻi ai ʻa e ngaahi angahalá. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ʻoku fiemaʻu ʻe he filí ke fakalotoʻi kitautolu ʻoku ʻikai hano ʻaonga e fakatomalá pea ko ha foʻi ngāue ʻokú ne holoki hotau ngeiá—ko ʻene meʻa pē ʻoku faí ko hono toutou fakamanatu mai ʻa e ʻikai ke toe ʻosi ʻetau ngaahi tōnounoú.

Kātaki ʻo manatuʻi ʻoku maluʻi kitautolu ʻe he Fakalelei naʻe loto-fiemālie e Fakamoʻuí ke Ne fakahokó mei heʻetau ngaahi angahalá kae pehē foki ki heʻetau ngaahi vaivaí. Maʻu ʻa e tui ʻoku malava lelei e Fakamoʻuí ʻo fakafaikehekeheʻi hotau ngaahi vaivaí mo ʻetau ngaahi angahala naʻe tomuʻa fakakaukauʻí. Naʻe akoʻi ʻe ha taha ʻo ʻEne kau tamaioʻeiki ko Palesiteni Sefilī R. Hōlani, ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “Ko e meʻa ʻoku hōifua taha ai e ʻOtuá heʻene hoko ko e ʻOtuá, ko e fiefia ko ia ʻoku maʻu Heʻene mohu ʻaloʻofá, tautautefito kiate kinautolu ne ʻikai ke nau ʻamanaki ki aí mo nau faʻa ongoʻi naʻe ʻikai totonu ke nau maʻu iá.”

Siʻoku ngaahi kaungāmeʻa ʻofeina, ʻi he “fakalau ʻa e taimí” (Mōsese 7:21) mo e “ʻotu lea ki he ʻotu lea, ʻa e akonaki ki he akonaki” (2 Nīfai 28:30), ʻi heʻetau fekumi loto-fakatōkilalo ke fakamolemoleʻi e angahalá ʻaki e fakatomala vave mo fakamātoato ʻi he ʻaho kotoa pē pea hoko ʻo māʻoniʻoní, ko e founga ia ki hono tuku ke “ikuna e ʻOtuá” mo “fakakaukau fakasilesitiale” he kuo pau ke liliu hotau natulá mo e ʻulungāngá ʻi heʻetau fakatomala fakamātoató pea ʻe tākiekina e tapa kotoa ʻo e moʻuí ʻi hono tuku ke pule e ʻOtuá mo fakakaukau fakasilesitialé (vakai, Luke 10:27); kae pehē ki heʻetau ngaahi fakakaukaú, ngaahi leá, mo e ngaahi ngāué.

Ko e Toketā Maʻongoʻongá

Kāinga, ʻoku ou fakamoʻoni ki hono moʻoni ʻo e Fakamoʻuí pea mo e malava ke tau fakaʻaongaʻi ʻEne Fakaleleí. ʻOku ou fakamoʻoni atu, ʻi Hono puleʻangá, ko Ia ʻa e Tokātā Lahí, ʻa e Faifakahinohino Pulé, pea mo e Faifakamoʻuí. ʻOku ou fakamoʻoni ʻokú Ne taukei moʻoni ʻi hono fakamoʻui ʻa e vaivai taha ʻo e vaivaí mo ʻomi ha fakafiemālie maʻanautolu ʻoku ʻikai haʻanau teitei ʻamanaki ki ha fiemālié. ʻOku ou fakamoʻoni kuó Ne totongi huhuʻi kotoa pē e ngaahi moʻua ʻo e kakai ʻi he māmaní ʻi he ngoué pea ʻi he kolosí. ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku talitali lelei ai koe ki he ngaahi sivi fakalaumālie angamahení pea pehē ki he fakahaofi moʻui ʻi he ngaahi meʻa fakatuʻupakeé. ʻOku malava ke maʻu ha faingamālie ki he Fakamoʻuí ʻi he taimi kotoa pē, pea ʻoku ʻi ai maʻu pē ha feituʻu mo ha potu maʻau.

Ko e meʻa pē ʻoku fiemaʻú ko hoʻo ʻofa kiate Iá, ʻa hoʻo loto-moʻoní, ho tuʻunga fakaākonga fakamātoató mo e loto-fiemālie ke feinga ke hoko ko ha tokotaha tauhi fuakavá—ko hono fakanounoú, ko ho loto-mafesifesí mo e laumālie fakatomalá (vakai, 2 Nīfai 2:7; 4:32).

Kalaisi ʻi Ketisemani

Ko Kalaisi ʻi Ketisemani, tā ʻe Heinrich Hofmann

Ko ha lea ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní:

“ʻOku ʻikai ha fakangatangata ia ʻi he ivi ʻo e Fakamoʻuí ke tokoniʻi koé. Ko Siʻene mamahi taʻe-mafakakaukaua ʻi Ketisemani mo Kalevalé, maʻau! Ko Siʻene Fakalelei taʻe-fakangatangatá, maʻau!

“ʻOku ou kole atu ke tuku hao taimi ʻi he uike takitaha—ʻi he toenga ʻo hoʻo moʻuí—ke fakalahi hoʻo mahino ki he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.”

Ko hono fakaʻaosí, “ʻofa ke tuku ʻe he ʻOtuá … ke fakatafoki ʻa [kimoutolu] ki he fakatomalá mo e ngaahi ngāue leleí, koeʻuhí ke lava ʻo fakafoki ʻa [kimoutolu] ki he ʻaloʻofa koeʻuhi ko e ʻaloʻofa, ʻo fakatatau mo [hoʻomou] ngaahi ngāué” (Hilamani 12:24) koeʻuhí ke mou lava ʻo “sio hake ki he ʻOtuá ʻi he ʻaho ko iá ʻaki ʻa e loto-maʻa mo e nima maʻa … , kuo tongitongi ʻa e tatau ʻo e ʻOtuá ʻi homou fofongá” (ʻAlamā 5:19).