« Ann ’e Newel Whitney ’e te ’ē’a nō te fafaura’a », Liahona, Tēnuare 2025.
Ann ’e Newel Whitney ’e te ’ē’a nō te fafaura’a
Mai ia Ann ’e ’o Newel Whitney, tē rātere ato’a nei tātou i ni’a i te ’ē’a nō te fafaura’a nā roto i te tātarahapara’a, te tāvinira’a, te fa’atūsiara’a ’e te ’oa’oara’a i ni’a i te ’ē’a.
’Ua ’aufau te fare toa a Whitney mā i Kirtland (fa’a’itehia i’ō nei i te matahiti 1907) i te rahira’a o te tupura’a o te ’Ēkālesia i Ohio ’e i Missouri i te mau matahiti 1830.
Hōho’a nā George Edward Anderson, 1907
I te haerera’a ’o Elizabeth Ann Smith, 18 matahiti e fa’aea i Ohio, ’ua fārerei ’oia i te hō’ē ’ona hāviti mau ’o Newel K. Whitney te i’oa. Tē nā ’ō ra ’oia nōna ē « e taure’are’a ’o [tei] haere mai i te pae to’o’a o te rā nō te ’imi i te fa’ufa’a.’ E moni ha’aputu tāna ’e e te ito, ’e e mea vitiviti a’e ’oia i te ha’aputu i te mau faufa’a i te rahira’a o tōna […] mau hoa. » ’Ua fa’aipoipohia rāua i te ’āva’e ’Ātopa 1822 ’e ’ua riro rāua ’ei « ta’ata fa’aipoipo ’oa’oa, ma te mau ’ōpuara’a māramarama nō a muri a’e. »
’Ua fa’aea rāua i Kirtland, Ohio, i reira ’o Newel i te fa’aterera’a i te hō’ē taiete tapiho’ora’a manuia.
E nehenehe tātou e ’ite i te mau hōho’a ’ohipa a te Fatu ’e tāna mau tamari’i nā roto i te hi’ora’a i te mau ’ohipa i tupu nō Whitney mā ’e nō te tahi atu mau ta’ata e rave rahi. ’Ei hi’ora’a, e nehenehe tātou e ’ite e mea nāhea tō rāua ’itera’a i te Fa’aora ’e nāhea ’oia i te tauturura’a ia rāua ’ia hi’o ia rāua iho ’ei tamari’i nō te fafaura’a. Te ’itera’a i tō rāua ’ā’amu, e noa’a mai ïa te hi’ora’a hōhonu a’e nō te mau heheura’a a te Fatu i roto i Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a.
Fa’aineine nō te fa’ari’i i te parau a te Fatu
’Ua mā’iti nā metua o Ann e aupuru iāna ’aita e ha’apa’ora’a fa’aro’o. E ferurira’a ’ona taiete tō Newel. I tō rāua rā fa’aeara’a i Kirtland, e au ē nō Ann tē ’ere ra rāua i te hō’ē mea i roto i tō rāua orara’a. ’Ua ha’amata rāua i te ’imi i te hō’ē ’ēkālesia tei pe’e i te ’evanelia i ha’api’ihia e Iesu Mesia i roto i te Faufa’a ’Āpī. I te hō’ē taime ’ua ha’amori rāua nā muri i te mau pipi a te Mesia a Alexander Campbell.
« I te hō’ē pō », tē ha’amana’o ra ’o Ann : « […] ’a pure ai māua tā’u tāne, i roto i tō māua fare i Kirtland, i te Metua ’ia fa’a’ite mai i te ’ē’a, ’ua pārahi mai te Vārua i ni’a iho ia māua ’e ’ua tāpo’i te hō’ē ata i te fare […] ’Ua māere roa māua […] ’Ua fa’aro’o ihora māua i te hō’ē reo […] i te nā-’ō-ra’a mai ē : ‘’A fa’aineine nō te fa’ari’i i te parau a te Fatu nō te mea, tē tae mai nei te reira.’ »
I New York, e rave rahi hānere maire te ātea, ’ua parau te Fatu ia Iosepha Semita ’ia tono i te mau misiōnare nō te poro i te ’evanelia. I tō taua mau misiōnare ra—arata’ihia e Oliver Cowdery ’e ’o Parley P. Pratt—porora’a i Kirtland, ’ua fa’aro’o atu Ann ’e ’ua pāpa’i i muri iho : « ’Ua ’ite au ē ’o te reo te reira nō te Tīa’i māmoe maita’i. » Maoti te ’itera’a pāpū o nā misiōnare, ’e te tahi atu feiā fa’aro’o mai ia Lucy ’e Isaac Morley, ’e te mea faufa’a roa a’e, maoti te Vārua Maita’i i rave ai rāua i te mau fafaura’a mo’a. ’Ua bāpetizohia ’o Ann ’e ’o Newel i roto i Te ’Ēkālesia a Iesu Mesia i te Feiā Mo’a i te mau Mahana Hope’a nei i te ’āva’e Novema 1830.
I tōna taera’a atu i Kirtland i te matahiti 1831, ’ua fa’a’ite Iosepha Semita iāna iho ia Newel, ma te parau ē : « ’O Iosepha vau, te Peropheta […] ’Ua pure ’oe ’ia tae mai au i’ō nei. »
Fa’ahōho‘ara’a nā Paul Mann
Te fārereira’a i te peropheta Iosepha
E heheura’a ’ē tei parau i te feiā mo’a ’ia « haere i te Ohio », i reira rātou e fa’ari’i ai i « te hō’ē ha’amaita’ira’a […] ’o tei ’ore ā i ’itehia i rotopū i te mau tamari’i a te ta’ata nei » (Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 39:14–15 ; hi’o ato’a 37:1).
’Ua tae atu Iosepha ’e ’o Emma Semita i Kirtland i te ’āva’e Fepuare 1831, ’e ’ua fa’ari’i Newel ’e ’o Ann ia rāua i tō rāua fare nō te maorora’a hō’ē ’āva’e. ’Ahuru ma va’u ’āva’e i muri mai, ’ua hōro’a fa’ahou rāua i te hō’ē fare nō Iosepha ’e ’o Emma i roto i tā rāua fare toa fa’a’āpīhia.
’Ua ha’amata te mau Whitney i te māramarama atu ā i tō rāua ihota’ata mure ’ore. I muri mai i taua matahiti ra, ’ua heheu te Fatu i te peropheta Iosepha e mea ti’a ia Newel ’ia tāvini ’ei ’episekōpo i Kirtland. ’Ua parau ’o Newel : « ’Aita vau e ’ite ra i te hō’ē ’episekōpo i roto iā’u iho, e te taea’e Iosepha ; mai te mea rā tē parau ra ’oe ’o te hina’aro te reira o te Fatu, e tāmata ïa vau. »
’Ua pāhono atu Iosepha : « ’Eiaha ’oe e ti’aturi noa mai i tā’u parau. ’A haere ’e ’a ani i te Metua nō ’oe iho. »
I muri a’e i tōna purera’a, ’ua fa’aro’o Newel i te hō’ē reo nō te ra’i mai i te paraura’a ē : « Tei roto tō ’oe pūai iā’u. »
’Ua riro te reira ’ei tau tupura’a rahi nō Newel ’e nō Ann, nō te mea ’ua ha’a ’āmui rāua nō te ha’apa’o i tā rāua mau fafaura’a. ’Ua pāpa’i Ann nō ni’a i te hō’ē rāve’a tā rāua i tāvini ia vetahi ’ē :
« Mai te au i te hōho’a a tō tātou Fa’aora […] ’ua fa’aoti māua e rave i te fa’a’amu’a nā te feiā veve […] te feiā paruparu, te piri’o’i, te tari’a turi, te matapō, tei ruhiruhia ’e tei ro’ohia i te tahi atu mau huru ’ati.
« E toru mahana te maorora’a o teie fa’a’amu’a, te feiā ato’a nō te tuha’a fenua nō Kirtland e tae mai tei tītau-manihini-hia […] Nō’u nei e « ’ōro’a ’amura’a mā’a maitata’i » [Isaia 25:6] mau ; e tau ’oa’oara’a ’o tē ’ore roa e mo’ehia. »
I muri mai ’ua tāvini ’o Newel ’ei misiōnare i pīha’i iho ia Iosepha Semita ’e ’ei ’āpiti i roto i te taiete United Firm, e taiete rave ’āmui nō te pāhono i te mau hina’aro o te feiā mo’a. ’Ua ’aufau te mau ’āpī a tāna fare toa i te hō’ē tuha’a rahi o te tupura’a o te ’Ēkālesia i Kirtland ’e i Missouri, ’e ’ua tāvini ’oia i te ’Ēkālesia nā roto i te tahi atu mau rāve’a e rave rahi. Pēnei a’e te mea faufa’a roa a’e, e 14 tamari’i tā Ann ’e Newel ’e 10 tei tae i tō rātou pa’arira’a.
’Ua putuputu mai te tahi atu nō te patu i te mau titi nō Ziona. I tāmata na ’o Kimball mā, ’o Young mā, ’o Crosby mā, ’o Tippet mā, ’e te tahi atu mau ta’ata e rave rahi i te fa’atumu i tō rātou orara’a i ni’a i te ’evanelia a Iesu Mesia. ’Ua hōpoi mai rātou tāta’itahi i te pūai ’e te mau tārēni ta’a ’ē. ’Ua arata’i, ’ua ’avau ’e ’ua tāmarū te mau heheura’a mātāmua ia rātou ’e ’ua arata’i i te ’Ēkālesia e haere noa ra i te rahi.
Te patura’a i te fare o te Fatu
Nō te mau melo mātāmua o te ’Ēkālesia, ’ei pupu ’e ’ei ta’ata hō’ē, ’o te fa’ari’ira’a i te hōra’a mana rahi [’ōro’a hiero], tei fafauhia mai, te tumu nō tā rātou tūtavara’a pae tino ’e pae vārua (hi’o Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 38:32).
’Ua fa’aue tāmau noa te Fatu i te patu i te mau hiero i Kirtland ’e i Missouri. I Kirtland, ’ua manuia te feiā mo’a maoti te mau tauto’ora’a itoito nō te patu i te hō’ē fare nehenehe. ’O tā rātou ïa tauto’ora’a maita’i roa a’e nō te patu i te hō’ē mea maita’i nō te Fatu Iesu Mesia. Tē ti’a noa nei ā te hiero i teie mahana. ’Ua riro te fare toa a Newel, ’e tāna fare hāmani ota aupu’a tāpiri mai, ’ei tuha’a faufa’a rahi nō te fa’arava’ira’a faufa’a i Kirtland, ’o tei turu i te ’ōpuara’a o te hiero.
I te matahiti 1836, ’ua fā mai te Fa’aora i roto i te hiero ’e ’ua fa’ari’i i tā rātou mau tauto’ora’a. ’Ua fafau mai ’oia ē « e ’oa’oa rahi [tōna mau ta’ata] nō te mau ha’amaita’ira’a ’o tē nīni’ihia atu, ’e nō te ’ōro’a hiero ’o tei hōro’ahia atu i tō’u mau tāvini i roto i tei nei fare » (Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 110:9). I muri iho, ’ua haere mai Mose, Elia ’e ’o Eliaha ’e ’ua hōro’a mai i te mau tāviri faufa’a roa nō te tau tu’ura’a hope’a (hi’o Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 110:11–16).
Fa’ahōho’ara’a nō Newel K. Whitney i tōna taure’are’ara’a, ’aita e tai’o mahana
Te hāmani-’ino-ra’a ’e te tapitapira’a o teie nei ao
E riro te mau mahana i muri mai i te tāmata i te feiā mo’a, ’e tae noa atu ia Whitney mā. Nō te topatopara’a te ’ohipa fa’arava’ira’a faufa’a ’e te hauri’ari’ara’a te mau fare moni, e rave rahi ’o tei fa’ahapa i te ’Ēkālesia ’e i te Peropheta. I tōna fa’auera’ahia ’ia haere i Missouri, ’ua fē’a’a o Newel. ’Ua hōro’a ’oia i tōna ora nō tāna fare toa i Kirtland. ’Ua turu te rahira’a o te faufa’a tāna i noa’a mai i te ’Ēkālesia. Nāhea ’oia nehenehe ai e reva noa atu ?
’Ua ’avau te Fatu iāna nō tōna ha’apa’o rahi i te mau mea o te ao nei ’e nō te « na’ina’i o tōna ’ā’au » (Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 117:11). ’Ua tātarahapa ’o Newel ’e ’ua ha’apa’o i te parau. ’Ua fa’aea ’oia i Nauvoo, Illinois, i reira ’oia i te tāmau-noa-ra’a i te tāvini ’ei ’episekōpo ’e i muri iho ’ei ’episekōpo fa’atere rahi.
Mau ’ōro’a nō te hiero
I Nauvoo, ’ua riro fa’ahou te hiero ’ei tumu nō te mau ’ohipa pae tino ’e pae vārua. ’A ha’amata ai te mau papa’i o te hiero i te ti’a mai, ’ua fa’anaho te Fatu i te Sōtaiete Tauturu nā roto i tāna peropheta. ’O Emma Semita te peresideni mātāmua, ’e ’o Sarah Cleveland ’e ’o Ann Whitney tōna nā tauturu. ’Ua tu’u Emma i te mau hōpoi’a faufa’a rahi i roto i te rima o Ann ’e ’ua ani iāna ’ia arata’i i te ’āvirira’a i te taime ’aita ’oia i reira.
’Ua tāmau noa te Fatu i te heheu mai i te mau ’ōro’a o te hiero i te Peropheta. I te matahiti 1842, ’aita ā te hiero nō Nauvoo i oti atu ra, ’ua ha’aputuputu Iosepha Semita i te feiā fa’atere o te ’Ēkālesia, mai ia Newel, i ni’a i te tahua teitei o tāna fare toa ’ōfa’i ’araea ’ute’ute ’e ’ua fa’atere i te fa’anahora’a nō te ’ōro’a hiero. I te ha’amo’ara’ahia te hō’ē tuha’a o te hiero—te tahua tāpo’i fare—’ua fa’atere ’o Ann ’e ’o Newel i te ’ōro’a hiero nō te tahi atu feiā mo’a hou rāua ’a reva ai nō te ’āfa’a nō Roto Miti.
I ni’a i te ’ē’a nō te fafaura’a, ’ua ’imi noa ana ’o Ann ’e ’o Newel i te Fa’aora, ’ua tātarahapa, ’ua tāvini ma tō rāua ’ā’au ato’a, ’ua pūpū ia rāua iho, ’ua fa’atūsia ’e ’ua ’oa’oa. ’Ua mātau mai rāua ia Iesu Mesia ’e ’ua hi’o ia rāua iho ’ei tamari’i nō te fafaura’a. ’Ua pe’e e rave rahi mirioni ta’ata i muri mai ia rāua i te hō’ē ā hōho’a nō te rave ’e nō te ora i te mau fafaura’a mo’a ’e nō te patu i te bāsileia o te Fatu. E tauturu mai te tauto’ora’a ’ia ’ite i tō rāua ’ā’amu i roto i tō tātou mau tau ’oa’oa ’e te mau tāmatara’a.
Hōho’a nō Ann Whitney i te hope’ara’a o tōna orara’a, ’aita e tai’o mahana
I te pae hope’a o tōna orara’a, ’ua pāpa’i ’o Ann : « Te ’itera’a ē ’ua noa’a ia ’outou te hō’ē hi’ora’a iti nō te mau ’ōpuara’a a te Atua i roto i tō ’outou poietera’a […] tē ’ite ra ānei ’outou e mea ho’ona teie mau mea ’ia ora atu, ’e ’ia māuiui atu ? E fa’atūsia rahi roa ānei […] mai te mea e pe’e tātou i te ta’ahira’a ’āvae o tō tātou Fatu ? »