YA Fakauiké
Kakai Lalahi Kei Talavoú, Fuakava Motuʻá: Ko e Kamata ʻi he Tohi Fakakuongamuʻá Ni
Liahona Sānuali 2026


Mei he YA Fakauiké

Kakai Lalahi Kei Talavoú, Fuakava Motuʻá: Ko e Kamata ʻi he Tohi Fakakuongamuʻá Ni

Ko e hā ʻoku maʻu ʻe he tohi fakakuongamuʻa ko ʻení maʻatautolú?

ko ha tangata ʻokú ne lau mo ako ʻa e folofolá

Kuo fuoloa taʻu ʻa e Fuakava Motuʻá. ʻOku kamata ia ʻi he kamataʻanga ʻo e moʻui fakamatelie ʻi he māmaní pea—ʻosi—fakafuofua ki he taʻu ʻe 2,500 kuohilí.

Mahalo te ke fifili pe ʻoku founga fēfē e mahuʻinga ha faʻahinga tohi fakakuongamuʻa pehē ʻi he ʻahó ni, tautautefito ki he kakai lalahi kei talavoú. Ko e tokolahi ʻo e kakai mahuʻinga ʻi he Fuakava Motuʻá naʻa nau lavaʻi ʻenau ngaahi ngāue ʻiloa tahá ʻi he taimi ko ia naʻa nau ʻi he, tau pehē pē, ko e fehangahangai ʻo e kei talavoú. Pea neongo naʻe ʻi ai foki mo ha kakai kei talavou naʻe ueʻi fakalaumālie, ka ko e ngaahi talanoa kotoa pē fekauʻaki mo kinautolú ʻoku fakakuonga muʻa ia.

Ka ʻoku ʻuhinga ia kuo tolonga mai e ngaahi talanoa ko ʻeni ʻo e fengāueʻaki ʻa e kakaí mo e ʻOtuá ʻi ha taimi lōloa. ʻOku fakalaumālie ʻa e ngaahi talanoá ʻiate kinautolu pē—pea ko e foʻi moʻoni ko ia kuo nau ueʻi fakalaumālie ʻa e kakaí ʻi he taʻu ʻe afé, ʻoku ueʻi fakalaumālie ia.

Kapau ʻokú ke fie ʻilo ki he founga ke fakaʻaongaʻi ai hoʻo ako ʻo e Fuakava Motuʻá ki hoʻo moʻuí ʻi he taʻu ní, ko ha ngaahi meʻa ʻeni ʻe niʻihi ke fakasio ʻi hoʻo ngaahi laukongá:

Fakasio ha Ngaahi Palopalema Faitatau

Hangē ko e kakai ʻo e Fuakava Motuʻá, ʻoku tau tatali ki ha Fakamoʻui kuo talaʻofa fuoloa mai. Hangē ko kinautolú, ʻoku tau fakaʻamu ʻe hoko ia he ʻahó ni, pe ko e vave tahá. Hangē ko kinautolú, kuo pau ke tau tatali ki he taimi kuo fokotuʻu ʻe he ʻOtuá—ka ʻoua naʻa tau veiveiua ʻi ha kiʻi mōmeniti ʻe hoko ia.

ʻOku tau tatali ki he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe tatali ʻetau ngaahi kuí ki Heʻene ʻuluaki hāʻele maí. ʻOku fakamālohia ʻetau tuí ʻe he ʻilo kuó Ne ʻosi moʻui mo fakahoko ʻa e Fakaleleí. Naʻe pau ke tui ʻetau ngaahi kuí ki he Fakamoʻuí kimuʻa pea ʻaloʻi Ia ki he māmaní pe fakahoko ʻEne Fakaleleí!

ʻE lava ʻe he manatu ki he ngaahi faingataʻa faitatau ko ʻení ʻo ʻai ke toe fakalaumālie ange ʻa e ngaahi talanoa ʻo e tuí mo e mateakí ʻi he Fuakava Motuʻá.

Fekumi ki he Fakamoʻuí

Ko ha fakakaukau fakatokāteline mahuʻinga ʻeni ʻe taha: Ko e tokotaha fakalangi ko ia ʻoku ui ko e “ʻOtuá” mo e “ʻEikí” (pe “ko e ʻEikí”) ʻi he Fuakava Motuʻá ʻoku ʻuhinga ia ki he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. Naʻe ui leva ia ko Sihova. Naʻá Ne tokangaʻi e ngaahi meʻa ʻo e māmaní ʻi he malumalu ʻo ʻEne (mo ʻetau) Tamai Hēvaní.

ʻI he taimi naʻe folofola ai ʻa e ʻOtuá kia Mōsesé, naʻe fou ia ʻia Sīsū Kalaisi.

ʻI he taimi naʻe hola ai ʻa Siona mei he ngāue ʻa e ʻEikí, ko Sīsū Kalaisi naʻá Ne hola mei aí.

ʻI he taimi naʻe folofola ai ʻa e ʻOtuá kia ʻIsikeli, Selemaia, ʻĪsaia, mo e kotoa ʻo e kau palōfita kehé, naʻá Ne fai ia ʻo fakafou ʻi he Tokotaha ʻa ia te Ne fakalelei kimui ange maʻa ʻenau (mo ʻetau) ngaahi angahalá.

ʻOku ʻikai hā ʻa e huafa “Sīsū Kalaisí” ʻi he Fuakava Motuʻá. Ka ʻi hoʻo ʻiloʻi pē ko hai Iá, te ke maʻu ia ʻi he meimei peesi kotoa pē.

Hanganaki Atu ki he Kahaʻú

Naʻa tau pehē kimuʻa ange naʻe fakaʻosi ʻa e Fuakava Motuʻá ʻi he taʻu ʻe 2,500 kuohilí. ʻOku moʻoni ia ʻi he hisitōlia ʻo e tangatá, ka ko e ngaahi kikite ʻoku ʻi aí ʻoku mahulu atu ia ai. ʻOku ʻaonga ha ngaahi talanoa lahi ai ki hotau kuongá pea ope atu ai.

Kuo ʻosi ʻafioʻi ʻe he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi mei he kamataʻangá ʻa e meʻa ʻe hoko ki he māmani naʻá Na fakatupú. Ko e ngaahi folofolá, kau ai ʻa e Fuakava Motuʻá, ʻoku nau ʻi hení ke akoʻi mai kiate kitautolu ʻa e meʻa naʻe ako ʻe heʻetau ngaahi kuí—pe ʻikai ke nau akó: ko e tui ki he ʻOtuá mo Hono ʻAló ʻa e meʻa mahuʻinga taha te tau lava ʻo fakatupulaki ʻi heʻetau moʻuí. ʻOku tau maʻu kotoa he taʻú ni ha faingamālie ke maʻu ha ueʻi fakalaumālie foʻou ʻi ha tohi motuʻa ʻaupito.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Bible Dictionary, “Bible.”

  2. ʻOku manako ʻa ʻEletā Tieta F. ʻUkitofa ʻi he ngaahi liliu kehe ʻo e Tohi Tapú, kuó ne fakaʻaongaʻi kinautolu ʻi ha lea ʻe 11 ʻo ʻene ngaahi lea konifelenisi lahi ʻe 25 kuo ʻosí.