Liahona
Pita: Ko Hono Fokotuʻu ha Hala ki he Kau Palōfita ʻo Onopōní
Liahona ʻEpeleli 2026


“Pita: Ko Hono Fokotuʻu ha Hala ki he Kau Palōfita ʻo Onopōní,” Liahona, ʻEpeleli 2026.

Naʻa Nau ʻIloʻi ʻa e Fakamoʻuí

Pita: Ko Hono Fokotuʻu ha Hala ki he Kau Palōfita ʻo Onopōní

ʻOku ʻaʻeva ʻa e Kau Palesiteni ʻo e Siasí mo e Kau ʻAposetoló ʻi he tui, fakahā, mo e ngāue.

tā fakatātā ʻo e ʻAposetolo ko Pitá

Tā ʻe Laura Serra, ʻoua naʻa hiki hano tatau

Hili e Toetuʻu ʻa e ʻEikí, naʻe hoko leva ʻa Pita ko e ʻAposetolo pule ke tokangaʻi e ngaahi ngāue ʻo e Siasi ʻo Kalaisí. Naʻá ne fakalahi e mafola ʻa e ongoongoleleí mo fokotuʻu ha hala ʻo e tui mo e ngāue ʻo faitokonia ʻe he fakahaá. Kuo aʻusia ʻe he kau palōfita ʻo e kuonga ko ʻení ʻa e halá ni.

Neongo e ngaahi vaivai fakaetangatá, ka ko e ngaahi ʻuluaki fakahehema ʻa Pitá ke ngāue ʻi he tui. Hangē ko ʻení, ʻi he taimi naʻe maʻu ai hono uiuiʻí mei he ʻEikí, naʻe mavahe leva mei heʻene ngāue toutaí ke hoko ko ha toutai tangata (vakai, Mātiu 4:19–20; Luke 5:11). Pea kimuʻa pea kamata ke ne ngalo hifo ʻi he vai ʻo e Tahi Kālelí, naʻá ne hifo mei he vaká ʻi he tui ʻo luelue he fukahi vaí (vakai, Mātiu 14:28–29). ʻIkai ngata ai, kimuʻa ʻaupito peá ne fakafisinga tuʻo tolu ʻa e Fakamoʻuí, naʻe fakahaaʻi mahino ʻe Pita ʻo fou ʻi he fakahā ko Sīsū ʻa e Kalaisí (vakai, Mātiu 16:13–17).

Ko e meʻa tatau pē, ʻoku tali ʻe he kau palōfita ʻo onopōní ʻa e ui ʻa e ʻEikí mo ngāue ke paotoloaki e mafola ʻa e ongoongoleleí. Pea hangē ko Pitá, ʻoku nau maʻu ha ngaahi fakahā ke tataki e tupulekina ʻa e Siasí mo fakamoʻoniʻi ko Sīsū ʻa e Kalaisí. ʻOku nau ngāue ke tānaki kotoa e fānau ʻa e ʻOtuá pea mo fokotuʻu Hono puleʻangá ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí.

ʻAmanaki Lelei Longomoʻui

ʻI heʻene hoko ko ha fakamoʻoni ki he Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí, naʻe feinga ʻa Pita ke ne fakatōkakano ha ʻamanaki lelei ʻi he niʻihi kehé ʻi heʻene fakamoʻoniʻi e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí mo ʻEne ikunaʻi ʻa e maté. Naʻá ne akoʻi kuo hanga ʻe he ʻOtua ko e Tamaí ʻo “fakatupu foʻou ʻa kitautolu ʻo fakatatau ki he ʻamanaki moʻui ʻi he toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí” (1 Pita 1:3).

Ko e meʻa tatau pē ʻi hotau kuongá ni, naʻe fakamoʻoni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni (1924–2025) ha ʻamanaki lelei ʻoku mapunopuna hake ʻia Sīsū Kalaisi pea mo e fiemaʻu ke vahevahe ʻa e pōpoaki ko iá mo e niʻihi kehé: “ʻOku totonu ke maʻu ʻe he fānau takitaha ʻa e ʻOtuá ʻa e faingamālie ke fanongo mo tali ʻa e pōpoaki faifakamoʻui mo huhuʻi ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku ʻikai ha toe pōpoaki ʻe mahuʻinga ange ki heʻetau fiefiá—ʻi he taimí ni pea taʻengata. ʻOku ʻikai ha pōpoaki ʻe toe fonu ange ʻi he ʻamanaki leleí.”

Ki Māmani Kotoa

Fekauʻaki mo hono vahevahe e pōpoaki ʻa Sīsū Kalaisí mo e niʻihi kehé, fakakaukau ki he mata meʻa-hā-mai ʻa Pita ki he tupenu naʻe nonoʻo hono ngaahi tuliki ʻe faá, fonu ʻi he fanga monumanú, ngaahi monumanu totoló, mo e fanga manupuná. ʻI he meʻa-hā-mai ko ʻení, naʻe fekauʻi ai ʻa Pita ke ne tāmateʻi mo kai ʻa e fanga monumanú. Neongo ia, ko ha faiangahala lahi ke kai kinautolu ʻi he fono ʻa Mōsesé (vakai, Levitiko 11). Naʻe pehē ʻe Pita he ʻikai ke ne kai ʻa e fanga monumanú, ʻo ui kinautolu ʻoku “ikai ngofua” mo “taʻe-maʻa” (Ngāue 10:14). Ka naʻe fakatonutonu ia ʻe he ʻEikí “Ko ia kuo fakamaʻa ʻe he ʻOtuá, ʻoua naʻá ke pehē ʻoku ʻikai ngofua” (Ngāue 10:15).

Lolotonga e fakalaulauloto ʻa Pita ki he ʻuhinga ʻo e meʻa-hā-maí, kuo aʻu mai ha kau tangata ʻe toko tolu ki he feituʻu naʻe ʻi aí. Naʻe fekauʻi mai kinautolu ʻe Koniliusi, ko ha Senitaile faimateaki, naʻe tala ki ai ʻe ha ʻāngelo ke ne kumi ʻa Pita (vakai, Ngāue 10:3–7). Ko e meʻa tatau pē, naʻe fekau ʻe he Laumālié kia Pita ke ʻalu mo e kau tangatá pea ʻoua ʻe veiveiua ʻi ha meʻa (vakai, Ngāue 10:19–20).

Neongo ia, ʻi heʻene hū ki he fale ʻo e Senitailé, fakatatau mo e fono ʻa e kakai Siú, naʻe fakaʻuliʻi ʻe Pita ia (vakai, Ngāue 10:28). Ka ko e talangofua ʻeni ki heʻene mata meʻa-hā maí, pea ki he Laumālié. ʻOkú ne fakamahinoʻi naʻe fakakakato e fono ʻa Mōsesé ʻia Kalaisi pea naʻe ʻatā ʻa e huhuʻí ki he taha kotoa, kae ʻikai ko e kakai ʻIsilelí pē.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni D. Toti Kulisitofasoni, Tokoni Ua ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí, “ʻI he meʻá ni pea mo e fakahā kia Pitá, naʻe liliu ai ʻe he ʻEikí ʻa e founga angamaheni ʻo e Siasí pea fakahā mai ha mahino fakatokāteline kakato ange ki Heʻene kau ākongá. “Pea ko ia naʻe fakalahi ai hono malangaʻi ʻo e ongoongoleleí ke fakakau ʻa e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá.”

Ko e meʻa tatau pē, kuo fokotuʻu ʻe he kau palōfita ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ha ngaahi liliu fakalaumālie mo ha fakahā ke ʻomi ʻa e ongoongoleleí ki he māmaní kotoa (vakai, Mātiu 24:14; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 112:28). ʻOku kau heni hono fakavaveʻi ʻe Palesiteni Tōmasi S. Monisoni (1927–2018) e ngāué ʻi he 2012 ʻaki hono holoki e taʻu ʻe lava ke ngāue ai e kau faifekaú. Pea ʻi he 2023, naʻe fanongonongo ai ʻe Palesiteni Nalesoni ha tatau foʻou mo lelei ange ʻo e Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí ke ne tataki lelei ange ʻa e ngāue fakafaifekaú.

ʻOku ʻi ai ha ngaahi fakalakalaka fakalaumālie kehe ʻo kau ai e meʻa naʻe kamata ʻi he 2019, naʻe fakangofua ai e kau faifekaú ke nau fetuʻutaki ki honau ngaahi fāmilí ʻi honau ʻaho teuteu fakauiké, pea ʻi he 2020, naʻe fakangofua ai ʻe Palesiteni Nalesoni ke fakaʻaongaʻi ʻe he faifekau kotoa pē ʻi he Siasí ʻa e telefoni toʻotoʻó, ke tokoni ki hono malangaʻi fakaʻilekitulōniká he naʻe mafola fakamāmani lahi ʻa e mahaki fakaʻauha KŌVITI-19.

Angatonu ki he ʻOtuá

Ko e ngāue ko ia ʻa Pita ke fakahoko e fakahā he meʻa-hā-maí naʻe ʻikai hao mei hono fakafepakiʻí. Ko e taimi naʻe fanongo ai e kau mātuʻa ʻo e Siasí naʻa nau muimui ki he fono ʻo e kamú ne hū ʻa Pita ki he fale ʻo Koniliusí, naʻa nau fakafekiki mo ia. Ka naʻe fakamatalaʻi ange ʻe Pita ʻa e meʻa-hā-maí pea naʻe tō ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ki he kakai Senitailé ʻo hangē pē ko ia naʻe hoko ki he kakai Siu naʻa nau tali ʻa Kalaisí. (Vakai, Ngāue 11:2–16.)

Naʻá ne pehē, “Koeʻuhí kuo foaki ʻe he ʻOtuá kiate kinautolu ʻa e foakí, ʻo hangē ko kitautolu, naʻe tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí; pea ko hai au, ke faʻa taʻofia ʻa e ʻOtuá?”Ngāue 11:17).

Pea hangē ko e pukepuke ʻe Pita ʻene angatonu ki he ʻOtuá, naʻe fai ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e meʻa tatau ʻi he taimi naʻe fehangahangai ai mo e fakafetau mei tuʻá ʻi he hili ʻene fakamatala ki ha niʻihi kehe ʻa e ʻUluaki Mata Meʻa-Hā-Maí. “He kuó u mamata ki ha meʻa-hā-mai; naʻá ku ʻiloʻi ia, peá u ʻiloʻi ʻoku ʻafioʻi ia ʻe he ʻOtuá, pea ʻe ʻikai te u lava ʻo fakaʻikaiʻi ia, pea ʻe ʻikai foki te u toʻa ke fai pehē; kae kehe naʻá ku ʻiloʻi kapau te u fai pehē te u fakatupu houhau ai ki he ʻOtuá, pea moʻua ki he tautea” (Siosefa Sāmita—Hisitōliá 1:25).

Mafola ʻa e Ivi Tākiekiná ʻo Laui senituli

Naʻe fakafoki mai ʻe Pita mo e ongo ʻAposetolo ko Sēmisi mo Sioné ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻo fou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 27:12; 128:20). ʻOku foaki ʻa e lakanga fakataulaʻeiki tatau ko ʻeni ʻi he lakanga ʻo e ʻAlo ʻo e ʻOtuá he ʻahó ni ki he kakai tangata mēmipa moʻui tāú, ʻo nau takitaha fakatotoloʻi fakahangatonu e laine honau lakanga fakataulaʻeikí kia Pita pea fakamulituku kia Sīsū Kalaisi.

ʻIkai ngata aí, naʻe tākiekina ʻe he ngaahi lea ʻa Pitá ʻa e fakahā ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní fekauʻaki mo e maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié. ʻI he 1918, lolotonga ʻene ako e 1 Pita, vahe 3 mo e 4, naʻe maʻu ʻe Palesiteni Siosefa F. Sāmita (1838–1918) ha meʻa-hā-mai. Naʻe fifili ki he ngaahi lea naʻe tohi ʻe Pita fekauʻaki mo e founga “naʻe malanga ai e ʻAlo ʻo e ʻOtuá ki he ngaahi laumālie ʻi he fale fakapōpulá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:28). Pea naʻe fakaʻā hono matá pea fakaake ʻa ʻene mahinó (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:29).

Naʻe fakahā fakalangi kia Palesiteni Sāmita naʻe ʻaʻahi ʻa Kalaisi ki he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié ʻi he lolotonga ʻo e ʻaho ʻe tolu naʻe tokoto ai Hono sinó ʻi he fonualotó. Naʻe fokotuʻu ai ʻe he Fakamoʻuí Hono Siasí ʻi he lotolotonga ʻo e kakai angatonú. Pea ʻoku nau hoko atu ʻo malanga ki he niʻihi kehé ʻi he maama tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié. Ko ia ai, ʻoku malangaʻi ʻa e ongoongoleleí ki he kau pekiá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:30), ʻo tuku ange ke nau ala tali ʻa e fakamoʻui mo e hakeakiʻi ʻoku foaki mai ʻia Kalaisí. ʻOku fakahoko ʻeni he ʻahó ni ʻe he kau mēmipa ʻoku nau maʻu fakafofonga ʻa e ngaahi ouaú maʻá e kakai pekiá ʻi he ngaahi temipale ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní.

Kakato ʻo e Ngaahi Kuongá

ʻOku talamai ʻe Pita kiate kitautolu ʻa e ʻuhinga ʻoku fakafaingofuaʻi ai e ngāue maʻongoʻongá ni ki he taha kotoá: “ʻOku ʻikai filifilimānako ʻa e ʻOtuá ki he kakaí” (Ngāue 10:34). Kuó ne toe fakahā foki ʻa e ʻuhinga kuo pau ke malangaʻi ai ʻa e ongoongoleleí ki he kakai pekiá: “koeʻuhí ke fakamaau ʻa kinautolu ʻi he kakanó ʻo fakatatau ki he tangatá, kae moʻui ʻo fakatatau ki he ʻOtuá ʻi he laumālié” (1 Pita 4:6).

ʻOku toe akoʻi foki ʻe he kau palōfita ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní ʻa hono huhuʻi ʻo e kau pekiá mo hotau ngaahi tufakanga he ngaahi ʻaho kimui ní ʻi he ngāue ko ʻení. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Nalesoni, “ʻOku ʻomai ʻe he ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí kiate kitautolu ʻa e mafai ke fakaaʻu ʻa e ngaahi tāpuaki kotoa pē naʻe palōmesi kia ʻĒpalahamé, ki he tangata mo e fefine tauhi fuakava kotoa pē.” ʻOku hanga ʻe he ngāue fakatemipalé ʻo ʻai ke ʻatā ʻa e ngaahi tāpuaki fungani ko ʻení ki he fānau kotoa ʻa e ʻOtuá, neongo pe ko e fē ʻa e feituʻu pe taimi naʻa nau moʻui aí pe moʻui ai he taimi ní.”

Ko ha Siasi ʻOku Moʻui

ʻOku kei hoko atu hono fokotuʻutuʻu ʻe he kau palōfita ʻi he Siasi kuo fakafoki maí ha ngaahi liliu ne tuʻutuʻuni ʻe he ʻEikí, ʻo hangē ko Pitá. ʻOku kau heni hono fakalahi ʻe Palesiteni Nalesoni e ngaahi tuʻutuʻuni ke fakaʻatā ʻa e kau finemuí mo e kau talavoú ke nau hoko ko ha kau fakamoʻoni ʻi he faiʻanga papitaiso ʻi he temipalé, pea fakaʻatā ʻa e houʻeiki fafiné mo e houʻeiki tangatá fakatouʻosi ke nau hoko ko ha kau fakamoʻoni ʻi he ngaahi ouau sila ʻo e temipalé.

ʻOku kau ai hono toe fakamamafaʻi ʻe Palesiteni Nalesoni ʻi he 2018 ʻa e hingoa foaki ʻa e ʻEikí ki Hono Siasí, ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. ʻOku kau ai ʻene fanongonongo ke fakangata ʻa e kau palesitenisī ʻo e Kau Talavou fakauōtí, ʻo kamata ʻi he 2020, kae lava ʻa e kau pīsopé—ko ha tuʻunga ʻi he Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné—ʻo ngāue vāofi ange mo e kau talavou ʻoku nau maʻu mo ngāue ʻi he ngaahi tuʻunga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-ʻĒloné.

ʻIkai ngata ai, kuo fakavaveʻi ʻe he ngaahi ngāue fakaepalōfitá ʻa e ngāue ke langa ha ngaahi temipale lahi ange, ke lava ʻo tānaki fakataha ʻa e kakai ʻo e ʻOtuá ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí. ʻOku ngāue, kei langa, pe ʻosi palani ha temipale ʻe laungeau ʻi he funga ʻo e māmaní.

ʻI he ngaahi kuonga fakakōsipelí, meia Pita kia Siosefa Sāmita kia Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, kuo ngāue ʻa e kau palōfita ʻa e ʻOtuá ʻi he tui ke langa hake Hono puleʻangá, ke fakamoʻoniʻi ko Sīsū ʻa e Kalaisí, pea mo tānaki fakataha kotoa e fānau ʻa e ʻOtuá ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí. ʻOku hoko atu he ʻahó ni ʻa e kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló ke muimui kia Sīsū Kalaisi mo taki Hono Siasí ʻi he fakahā, ʻo hangē, ko ia naʻe fai ʻe Pitá.