Liahona
Ko e Pōpoaki Toetuʻu ʻo e Fuakava Motuʻá
Liahona ʻEpeleli 2026


“Ko e Pōpoaki Toetuʻu ʻo e Fuakava Motuʻá,” Liahona, ʻEpeleli 2026.

Ko e Pōpoaki Toetuʻu ʻo e Fuakava Motuʻá

Ko e moʻui, mamahi, pekia, mo e Toetuʻu ʻa Sīsuú, ko e pōpoaki moʻoni ia ʻo e Fuakava Motuʻá.

ko e mavahe ʻa Sīsū Kalaisi kuo toetuʻú mei he fonualotó

Kuó Ne Toetuʻu, tā fakatātaaʻi ʻe Del Parson, ʻe lava ke hiki hano tatau ki he fakaʻaongaʻi pē ʻa e Siasí ki hano fakaʻaongaʻi pē ʻe he Siasí

Ko e hā ha ngaahi founga ʻe ala lau ai e ngaahi meʻa ʻo e Toetuʻú—Sāpate Pāmé, mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní, mo ʻEne Toetuʻú, mo ha ngaahi toe meʻa lahi ange—ko ha ngaahi meʻa ʻo e Fuakava Motuʻá, neongo ʻoku lekooti kinautolu ʻi he Fuakava Foʻoú?

ʻOku makatuʻunga ʻa e tali ki he fehuʻi ko iá ʻi he foʻi moʻoni ko Sīsū Kalaisi ʻa Sihova, ko e ʻOtua ʻo e Fuakava Motuʻá (vakai, 3 Nīfai 15:4–5), pea ko e “ngaahi meʻa kotoa pē ʻa ia kuo ʻomai ʻe he ʻOtuá talu mei he kamataʻanga ʻo e māmaní, ki he tangatá, ko e fakataipe ia kiate ia” (2 Nīfai 11:4).

Ketisemani

Tau vakai angé ki ha meʻa mahuʻinga ʻe taha mei he talanoa ʻo e Toetuʻú. ʻOku fakamatalaʻi kotoa ʻe Mātiu, Maʻake mo Luke ʻa e meʻa naʻe foua ʻe Sīsū ʻi he Ngoue ko Ketisemaní. ʻOku fakamatalaʻi ʻe Maʻake ʻa e ngaahi meʻa naʻe hokó ʻi honau tuʻunga mahinongofua tahá:

“Pea naʻa nau hoko ki he potu naʻe hingoa ko [Ketisemaní]: pea pehē ʻe ia ki heʻene kau ākongá, mou nonofo ʻi heni, kae ʻoua ke u lotu.

Peá ne ʻave ʻe ia ʻa Pita mo Sēmisi mo Sione, pea kamata ke mamahi, fakatumutumu, mo mafasia lahi ʻaupito;

Peá ne pehē kiate kinautolu, ʻoku mamahi lahi ʻaupito ʻo hangē ka mate hoku laumālié: mou tatali ʻi heni, pea leʻo.

Pea ʻalu siʻi atu ia, ʻo tō fakafoʻohifo ki he kelekelé, peá ne kole, ʻo kapau ʻe faʻa fai, pea laka ʻa e feituʻu pō ko iá ʻiate ia.

“Pea pehē ʻe ia, ʻApā, Tamai, ʻoku faʻa fai ʻe koe ʻa e meʻa kotoa pē; ke ke ʻave ʻa e ipú ni ʻiate au: kae ʻoua naʻá ku faʻiteliha au, ka ko koe pē” (Maʻake 14:32–36).

Ko e meʻa ne hoko ko ʻení naʻe fakamatalaʻi ʻi he Fuakava Motuʻá? Hangē naʻe fakakaukau pehē ʻa e kau hiki Ongoongoleleí. ʻOku kau ʻi he fakamatala takitaha ha ngaahi fakamatala ki he ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he pō ko iá ko e fakahoko ʻo e kikite ʻo e Fuakava Motuʻá. ʻOku lekooti ʻe Mātiu mo Maʻake ha fakamatala ʻoku pehē ʻe liʻaki Ia ʻe he kau ākongá ka nau hola (vakai, Sakalaia 13:7; Mātiu 26:31; Maʻake 14:27). ʻI he tohi ʻa Luké, ʻoku fakahā ai ʻe Sīsū, “He ʻoku ou tala atu kiate kimoutolu, ko e meʻa ʻeni kuo tohí [kuo pau ke fakahoko] ia ʻiate au” (Luke 22:37), pea toki lau ʻa e ʻĪsaia 53:12. Naʻe toe fakamahinoʻi ange ʻe Mātiu, ko e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he efiafí ko e fakahoko ia ʻo e kikité. Ka ne ʻikai hoko ʻa e ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau taumuʻá, “ʻe founga fēfē leva hano fakahoko e ngaahi folofolá?” (Mātiu 26:54). Ko hono fakaʻosí, “naʻe fai ʻa e ngaahi meʻá ni kotoa pē, ke fakamoʻoni ʻa e ngaahi tohi ʻa e kau palōfitá” (Mātiu 26:56).

Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Pōpoaki ʻo e Fuakava Motuʻá

ʻI heʻenau ngaahi fakamatalá mo ʻenau ngaahi tohí, naʻe faʻa fakafehokotaki mo fakafehoanaki ai ʻe kinautolu naʻa nau hikí, ki he Fuakava Motuʻá, ʻo hangē ai ki he kau laukonga ʻo onopōní ʻoku ope atu ia mei fakalea ʻa e kau fatu tohi totonú. Ka ʻi heʻenau fai ia, ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi veesi ʻo e Fuakava Motuʻá ki he ngāue ʻa Sīsuú, ʻoku fakahaaʻi ai naʻe mahino lelei kiate kinautolu ha tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻo e Tohi Tapú: Ko e moʻui, mamahi, pekia, mo e Toetuʻu ʻa Sīsuú ko e tefitoʻi pōpoaki moʻoni ia ʻo e Fuakava Motuʻá. ʻE ala fēfē ke toe kehe? He ko e moʻui, mamahi, pekia, mo e Toetuʻu ʻa Sīsuú ko e ʻelito ia ʻo e moʻoni kotoa pē.

Ko e Tamaioʻeiki Mamahí

Naʻe maʻu ʻe he kakai tui ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú ʻa e fakamatala tatau ʻi he Fuakava Motuʻá ʻa ia ʻoku tau maʻu he ʻaho ní. ʻOkú ne akoʻi mai ʻa e moʻoni mahuʻingá ʻo fakafou ʻi he ngaahi ʻīmisi, fakataipe, mo e ngaahi ʻata pea mo fakahinohino kitautolu ki he Fakamoʻuí. Hangē ko ʻení, ʻoku mātuʻaki faingataʻa ke fakamatalaʻi e kikiteʻi ʻa ʻĪsaia kau ki he Tamaioʻeiki Mamahí (vakai, ʻĪsaia 53) ka ko ha kikiteʻi pē ʻo Sīsū. ʻI he taimi naʻe fetaulaki ai e ākonga ko Filipé mo e tangata mei ʻItiopea ʻoku laukonga he fakamatala ko iá, naʻe ʻeke ange ʻe Filipe:

“ʻOkú ke ʻilo hono ʻuhinga ʻo ia ʻokú ke laú?

Pea pehē ʻe ia, Te u ʻilo fēfē, ʻo kapau ʻe ʻikai fakahinohino au ʻe ha tangata? …

Ko e potu ʻeni ʻi he tohí naʻá ne laú, naʻe tataki Ia ʻo hangē ko [ha] sipi ke tāmateʻi; pea hangē [ha] lami ʻoku noa ʻi he ʻao ʻo e tangata kosi, [ka] naʻe ʻikai mafaʻa hono fofongá.”

Naʻe fehuʻi ʻe he tangata ʻItiopeá:

“Ko e lea ʻeni ʻa e palōfitá kia hai? kiate ia, pe ki ha tangata kehe?

Pea mafaʻa ʻa e ngutu ʻo Filipé, ʻo ne kamata ʻi he tohi ko iá, ʻo malanga ʻaki ʻa Sīsū kiate ia” (Ngāue 8:30–32, 34–35).

Naʻe lau ʻe ʻApinetai ʻa e fakamatala tatau ʻa ʻĪsaiá ki he kau fanongo loto-tāngia naʻe ʻikai ke nau ala fakatokangaʻi ʻa Sīsū ʻi he Fuakava Motuʻá. Hili ʻene lau iá, naʻá ne fakaʻosi ʻaki, “ʻE hāʻele hifo ʻa e ʻOtuá tonu ki he lotolotonga ʻo e fānau ʻa e tangatá, pea huhuʻi ʻa hono kakaí” (Mōsaia 15:1).

Tuí mo e Fakatomalá

Ko e moʻoni ʻoku ʻikai ke mole he Fuakava Motuʻá e pōpoaki ʻa Kalaisí. ʻI he tohi folofola maʻongoʻongá ni, ʻoku mahuʻinga ai ʻa e tuí mo e fakatomalá ki he tuʻunga mo e natula ʻo e ʻOtua ʻo ʻIsilelí. Ko ʻEne malava ko ia ke fakahaofí, ko e taha ia ʻo e ngaahi fakaʻilonga ʻiloa ʻo Hono tuʻunga fakalangí, pea mo e tui ki Heʻene malava ke fakahaofi Hono kakaí mei he fili lahi tahá—ʻa e angahalá mo e maté. ʻOku fakafōtunga Hono natulá, ʻe he kātaki fuoloa mo e loto-fiemālie ʻa Sihova ke tali ʻa e kau angahala ʻoku fakatomalá. Naʻe malava ʻa e fakatomalá he ko Hono toʻukupu ʻaloʻofá naʻe fakamafao maʻu pē kiate kinautolu naʻa nau siʻaki ʻenau ngaahi angahalá pea ōmai kiate Iá. Ko ia, ko e kakai ʻIsileli lotu fakamātoato ʻa ia naʻe ʻikai haʻanau ʻilo kia Sīsū Kalaisí, naʻe mahino kiate kinautolu ʻa e tuí mo e fakatomalá pea naʻe lau kinautolu ko e ngaahi fakavaʻe ʻo ʻenau fetuʻutaki mo ha ʻOtua ʻaloʻofa—ʻo aʻu ai pē kapau naʻe ʻikai ke nau ʻiloʻi ʻa e fakaikiiki kakato ʻo honau fakamoʻuí.

Moihū mo e Ngaahi Feilaulau ʻi he Temipalé

Naʻe akoʻi ʻe he moihū ʻi he temipalé ʻa e ongoongolelei faka-Kalisitiané, koeʻuhí he ko e uho moʻoni ʻo e ngaahi feilaulau ʻi he temipalé ʻa e fakalelei fakafofonga mo e fakamolemole ʻoku hoko mai aí. Naʻe ʻiloʻi ʻe he kau ʻIsileli tuitala ʻo e kuonga muʻá he ʻikai ke nau lava ʻo fakahaofi kinautolu mei he angahalá ka ʻoku fiemaʻu ke nau falala ki he tokoni ʻa e ʻOtuá ke fakahaofi fakalaumālie kinautolú. Naʻe fakahā ʻe Sīsū, mo ʻEne kau palōfita he Tohi ʻa Molomoná, pea mo kinautolu naʻa nau tohi ʻa e Fuakava Foʻoú ko Kalaisi tonu pē ʻe hoko ko e lami ʻo e feilaulaú, ka ko e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻingá ne ʻosi fakahā ia ʻi he fono ʻa Mōsesé. Pea ko Sihova Tonu ʻa e Mīsaia ʻo ʻIsilelí, ko ha meʻa naʻe ʻikai faʻa mahino maʻu pē ʻi he Fuakava Motuʻá ka naʻe mahino ia ki he kau muimui ʻo Sīsū ʻi he Tohi ʻa Molomoná mo e Fuakava Foʻoú. Ko e kakai fakaʻeiʻeiki naʻa nau nofo ʻamanaki ki ha Mīsaia faifakamoʻuí naʻa nau nofo ʻamanaki ki he hāʻele mai ʻa Sīsuú, pea naʻe ʻiloʻi Ia ʻe ha tokolahi ʻi Heʻene hāʻele maí.

Naʻe Fakamoʻoniʻi ʻe he Kau Palōfita ʻo e Fuakava Motuʻá ʻa Sīsū Kalaisi

ʻI hono akoʻi e ʻofa ʻa Sihová mo e ʻaloʻofa pea mo e fakamoʻoni kiate Iá, naʻe fakamoʻoniʻi ʻe he kau palōfita kotoa ʻo e Fuakava Motuʻá ʻa Kalaisi, ʻo hangē ko e fakamatala ʻa e Tohi ʻa Molomoná ki he meʻa naʻa nau fakahokó (vakai, Sēkope 4:4–5; 7:11). Naʻe lau ʻe kinautolu naʻa nau lava ʻo mamata ʻaki ʻa e mata ʻo e tuí ko Sihová ko e uho ia ʻo ʻenau ngaahi fakaʻānaua mo e ngaahi lotu kotoa pē. Ko kinautolu naʻe akoʻí, ʻo hangē ko e tangata mei ʻItiopeá, pe ko kinautolu naʻe ʻā honau matá, naʻa nau hangē ko e ongo ākonga ʻi he hala ki ʻEmeasí, naʻe ʻai ke nau lava ʻo ʻiloʻi tonu ko Sīsū ʻo Nasaletí ʻa honau Mīsaiá mo e feilaulau taʻe-hano-mele ʻa e ʻOtuá maʻanautolú. Naʻe ʻi ai ha ākonga pehē ʻe taha ko Sione Papitaiso, naʻe lava ke fakamoʻoni ʻi he taimi naʻe mamata ai kia Sīsuú, “Vakai ki he Lami ʻa e ʻOtuá, ʻa ia ʻokú ne ʻave ʻa e angahala ʻa e māmaní” (Sione 1:29).

Ko e Tumutumu ʻo e Fuakava Motuá

Kuo fakatokangaʻi ʻe he kau tangata tohi Kalisitiané, ʻi he pōpoaki ʻo e Toetuʻú, talu meia Paula ki onopooni, ʻa e taumuʻa mo hono fakakakato ʻo e Fonó mo e Kau Palōfitá. Ko e feilaulau fakaleleí mo e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí—ʻa e uho ʻo e pōpoaki ʻo e Toetuʻú—ko e tumutumu ia ʻo e Fuakava Motuʻá, ko e ʻuhinga ia ʻo hono fuakavá, pōpoaki ʻo e fono ʻa Mōsesé, ko e taumuʻa ʻo hono temipalé, pea mo hono fakakakato ʻo e ngaahi ʻamanaki mo e fakaʻamu kotoa pē ʻa hono kau lotú. Ko e temipale, fakahīkihiki, mo e moihū ʻa ʻIsilelí naʻa nau taumuʻa taha pē ki he misiona faifakamoʻui ʻo e Mīsaia naʻe kikiteʻi, ko Sīsū Kalaisí.