Liahona
Ko e Tohi ʻa Molomoná mo e Mana ʻo e Toetuʻú
Liahona ʻEpeleli 2026


“Ko e Tohi ʻa Molomoná mo e Mana ʻo e Toetuʻú,” Liahona, ʻEpeleli 2026.

Ko e Tohi ʻa Molomoná mo e Mana ʻo e Toetuʻú

ʻOku fakahinohinoʻi kitautolu ʻe he talanoa ʻo e Toetuʻú ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻo ope atu ʻi he ngaahi liliu ʻi tuʻá ʻo aʻu ki he ngaahi liliu ʻi loto ʻoku ʻomai ʻe he Fakamoʻuí.

Ko e hā ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he Ongo ʻAmeliká

Ko Kalaisi ʻi Heʻene Hā ʻi he Hemisifia Fakahihifó, tā fakatātaaʻi ʻe Arnold Friberg

ʻE fēfē nai haʻate ʻā hake, ʻo vakai atu ki tuʻa he matapā sioʻatá, ʻo vakai atu kuo liliu fakaʻaufuli e funga ia ʻo e fonuá?

Hili e pekia ʻa Sīsū Kalaisí, naʻe mamata e kakai ʻi he ongo ʻAmeliká ki he liliu ʻa e funga ʻa honau fonuá. Naʻe kau ʻi he ngaahi tūkunga tāmakí ha mofuike, ngaahi fatulisi, vela, mo ha ngaahi ʻahiohio. Naʻe fakaʻauha fakaʻaufuli ha ngaahi kolo, pea “liliu ʻa e funga hono kotoa ʻo e fonuá” (3 Nīfai 8:12). Naʻe ʻufiʻufi ʻe he fakapoʻulí ʻa e fonuá ʻi ha ʻaho ʻe tolu, pea naʻe fanongo ʻa e kakaí ʻi he fakapoʻulí ki he leʻo ʻo e Fakamoʻuí: “He ʻikai koā te mou tafoki mai ʻeni kiate au, pea fakatomala mei hoʻomou ngaahi angahalá, ʻo liliu, koeʻuhí ke u fakamoʻui ʻa kimoutolu?” (3 Nīfai 9:13).

Naʻe fakatahataha kimui ʻa e kakaí he temipalé pea naʻa nau “ofo mo fakatumutumu ʻiate kinautolu, ʻo nau fefakahāʻaki ʻiate kinautolu ʻa e fuʻu liliu lahi mo fakaofo kuo hokó” (3 Nīfai 11:1). Naʻá ku fakakaukau, ʻi he konga lahi ʻo ʻeku moʻuí, ko ʻenau talanoá ki he ngaahi liliu ʻi he funga ʻo e fonuá. Naʻá ku fakakaukaua ki ha pehē ʻe he kakaí, “Mani ē! Fakafokifā pē kuo tuʻu ha moʻunga ʻi mui ʻi hoku ʻapí!” pe “Naʻe ʻikai ke u anga ki haku ʻapi he matātahí, ka ko ʻeni kuo ʻi ai!”

Kae mahalo ne fakatumutumu ʻa e kakaí ia ʻi ha liliu naʻe mahuʻinga ange ne hoko—ko ha taha naʻe “maʻongoʻonga mo fakaofo” ange ʻi he ngaahi liliu ʻi tuʻa he funga fonuá. Pea ʻi heʻenau “[pōtalanoa] kau ki he Sīsū Kalaisi ko ʻení” (3 Nīfai 11:2), ʻoku pau ne nau manatuʻi e fakaafe ki he liliu fakalaumālie ʻi Heʻene fekau ke “fakatomala, pea haʻu kiate [Iá]” (vakai, 3 Nīfai 9:22).

Koeʻuhí ko e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí, ʻe maʻu ʻe he fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ʻoku haʻu ki māmaní ha sino toetuʻu. Neongo ia, ʻoku ʻikai feʻunga ke maʻu pē ʻa e moʻui taʻe-faʻa-maté tuʻunga ʻi he Toetuʻu ʻa Kalaisí; ʻoku fiemaʻu foki ke tau hoko ʻo hangē ko e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi, ʻi loto. ʻOku akoʻi ʻi he Tohi ʻa Molomoná fekauʻaki mo e liliu ʻi loto ko ē ʻoku lava ke fakahoko ʻe he Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.

Ko Hono ʻIloʻi Hono Tuʻunga Fakalangí

ʻOku tau lau ʻi he 3 Nīfai 11, naʻe ongona ʻe he kakaí ha leʻo mei he langí. ʻI he kamataʻangá naʻe ʻikai mahino ia kiate kinautolu, ka ʻi he hili ʻenau tokanga kakato ki aí, naʻe aʻu ʻo nau fakatokangaʻi e leʻo ʻo e ʻOtuá heʻene folofola, “Vakai ki hoku ʻAlo ʻOfaʻangá” (veesi 7). Naʻe ʻikai ko hano fakafeʻiloaki pē ʻe he Tamai Hēvaní ʻa Sīsū Kalaisi; ka ko Haʻane fakamoʻoniʻi, he ko Ia pē taha ʻokú Ne lavá, ki he tuʻunga fakalangi ʻo Kalaisí.

Ko e Fakamoʻuí ko e ʻAlo Lahi Taha ia ʻo e ʻOtuá ʻi he laumālié pea mo e ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupu ʻi he kakanó (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:21; Sione 3:16). Ko e taha ʻeni ʻo e ngaahi ʻuhinga mahuʻinga te Ne lava ai ʻo fakahoko ʻa e Fakalelei ko ē ʻokú ne ʻai ke malava ʻa e liliu ʻi hotau lotó. Ka ne taʻe-ʻoua e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí, ʻe fakahalaiaʻi fakahangatonu kitautolu ʻe heʻetau ngaahi fehalaākí mo e ngaahi angahalá. Ka ʻi Heʻene Fakaleleí, he ʻikai ngata pē ʻi he lava ke fakamaʻa kitautolu mei aí ka nau toe akoʻi foki kitautolu. Koeʻuhí ʻoku fakalangi ʻa Kalaisi, te Ne lava ʻo ʻaloʻofa mai—ha tokoni mo ha fakahinohino fakalangi—ʻe lava ke tokoni ia ke tau aʻusia hotau tuʻunga malava taʻengatá.

Ko Hono Maʻu ha Fakamoʻoni Fakataautaha kia Sīsū Kalaisi mo Hono Lakanga Fakataulaʻeikí

ʻOku kamata ʻa e liliu ʻi lotó ʻi he taimi ʻoku tau fakahaaʻi ai ʻetau tui kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne kau tamaioʻeiki kuo fakamafaiʻí. Ko e taha ʻo e ngaahi ʻuluaki meʻa naʻe fai ʻe Kalaisi ʻi Heʻene hā ʻi ʻAmelika he kuonga muʻá ko hono fakaafeʻi taha taha ʻa e kakaí, ke nau hoko ko e kau fakamoʻoni ki Heʻene Toetuʻú. Naʻa nau takitaha mamata mo ala ki he ngaahi fakaʻilonga ʻo ʻEne feilaulau fakaleleí. (Vakai, 3 Nīfai 11:14–15.) Pea naʻa nau kalanga fiefia, “Hosana!” (veesi 17). Ko ha liliu ʻe taha ʻo e foʻi lea ko ʻení ko e “ʻOku mau lotu, ke fakamoʻui.”

Naʻe tali ʻe he Fakamoʻuí ʻenau tautapa ke fakamoʻuí ʻaki ʻEne ui ʻa Nīfai ki muʻa mo ʻoange kiate ia ʻa e mālohi mo e mafai ke faipapitaisó (vakai, veesi 21). ʻI he foungá ni, naʻá Ne akoʻi ai ʻoku maʻu ʻa e fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau ʻoku fakahoko ʻi he mafai totonu ʻo e lakanga fakataulaʻeikí.

Te ke ala fehuʻi, “Ka naʻe ʻikai koā ke ʻosi maʻu ʻe he kakai ʻi he ongo ʻAmeliká ʻa e lakanga fakataulaʻeikí? Naʻe ʻikai koā ke nau ʻosi fakahoko e papitaiso kuo fakamafaiʻí?” (Vakai, Mōsaia 18:8–17.) ʻIo, ka ʻoku hangē naʻe ʻi ai ha taumuʻa mahuʻinga ʻa Sīsū ʻi hono foaki ʻo e mafai ko iá ʻi he ʻao ʻo e kakaí kia Nīfai mo e kau ākonga kehé. Mahalo naʻá Ne finangalo ke fakamahinoʻi ʻi he ʻao ʻo e taha kotoa kuo maʻu ʻe he niʻihi fakafoʻituitui ko ʻení ʻa e mafai ke fakafofongaʻi Ia mo fakahoko ʻa e ngaahi ouau ʻo e fakamoʻuí mo e hākeakiʻí ʻi he taimi ʻe mavahe aí. Mahalo naʻe mātuʻaki mahuʻinga ʻeni koeʻuhí he naʻe ʻi ai ha fakakikihi ʻi he founga totonu ke papitaisó (vakai, 3 Nīfai 11:28).

ʻOku fakafou ʻi he ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻa hono fakaʻatā ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e ngaahi tāpuakí ki Heʻene fānaú kotoa. ʻOku ʻikai ngata pē ʻi he tokoniʻi ʻe he ngaahi ouau ko ʻení ʻa e kakaí ke nau ikunaʻi ʻa māmaní ka ke nau toe hoko foki ʻo tatau ange mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi.

Ko e Maʻu Hono Mālohí ʻo Fakafou ʻi Heʻene Tokāteliné

Hokó, ʻoku makatuʻunga ʻa e liliu ʻi lotó ʻi heʻetau malava ke maʻu lahi ange ʻa e mālohi ʻo Kalaisí. Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e kakai ʻi he ongo ʻAmeliká, ʻa ʻEne tokāteliné, tautautefito ki he tokāteline naʻe foaki kiate Ia ʻe he Tamai Hēvaní (vakai, 3 Nīfai 11:31–32). ʻOku kau heni ʻa e tui ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, fakatomalá, papitaisó, mo e maʻu ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní (vakai, veesi 32–35). Kapau te tau langa ʻi he fakavaʻe ko ʻení, te tau lava ʻo kātaki ki he ngataʻangá, “pea ʻe ʻikai ikuna ʻa [kitautolu] ʻe he ngaahi matapā ʻo helí” (veesi 39).

Te tau lava ʻo maʻu Hono mālohí ʻo fakafou ʻi he tokāteline ʻa Kalaisí, pea te Ne lava ʻo liliu hotau natula totonú. Ka ʻikai ʻa e tuí mo e fakatomalá, ʻe siʻi ha toe holi ke lililu. Ka ʻikai ʻa e papitaisó mo e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, ʻe siʻi ha mālohi ke liliu. Ka ne taʻe-ʻoua e tefitoʻi moʻoni ʻo e kātaki ki he ngataʻangá, ʻe hoko ʻo muna pē mo fuonounou ʻa e tūkunga hotau lotó, ʻo ʻikai ha taimi ke tōkakano ai ki hotau lotó mo hoko ko ha konga ʻo kitautolu.

Ko e Ngāue mo Iá

Neongo e lahi ʻo e ʻofa ʻa e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi ʻiate kitautolu mo finangalo ke tāpuakiʻi mo tokoniʻi kitautolú, ka he ʻikai ke Na fakamālohiʻi kitautolu ke tau liliu. Ko hono moʻui ʻaki e tokāteline ʻo Kalaisí ko e founga ia ʻoku tau fakaʻaongaʻi ai ʻetau tauʻatāina ke fili ki he totonú ke fakaafeʻi Kinaua ke Na ngāue mo kitautolu ʻi hono ʻai Hona ngaahi natula fakalangí ke hoko ko hotau natulá.

ʻI he taimi naʻe ʻaʻahi ai ʻa Sīsū Kalaisi ki he kakai ʻAmelika ʻo e kuonga muʻá, naʻá Ne fai ha folofola hangē ko e Malanga ʻi he Moʻungá ʻa ia ʻoku lekooti ʻi he Tohi Tapú ka naʻe ʻi ai ha ngaahi faikehekehe lahi. Hangē ko ʻení, ʻoku kau ʻi he Tohi ʻa Molomoná ha ngaahi akonaki kehe ʻa e Fakamoʻuí ʻoku ʻikai maʻu ia ʻi heʻetau Tohi Tapu lolotongá. ʻOku nofotaha ʻa e ngaahi akonaki ko ʻení ʻi he ngaahi ʻuluaki tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí: ʻa e tui kia Sīsū Kalaisí, fakatomalá, papitaisó, mo hono maʻu ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. (Vakai, 3 Nīfai 12:1–2.) ʻOku tokoni ʻeni ke ʻomi ha puipuituʻa ke ta lau ʻa e ngaahi monūʻia ʻoku hoko aí ko ha faʻahinga meʻa ʻoku laka hake ʻi ha ngaahi ʻuuni faleʻi lelei peé.

Naʻe ui ʻe Palesiteni Hāloti B. Lī (1899–1973) ʻa e Malanga ʻi he Moʻungá, ʻa ia ʻoku kamata ʻaki ʻa e Ngaahi Monūʻiá, “ko ha fakahā ʻo e ʻulungaanga tonu [ʻo Kalaisí] … pe ko e meʻa ʻe lava ke lau ʻko ha piokalafi.’” Ko ha fakaafe kinautolu meia Kalaisi ke ngāue mo Ia ʻi hono maʻu Hono ngaahi ʻulungaanga faka-ʻOtuá. ʻI he lea faka-Kalisí, ko e foʻi lea tāpuekiná ʻoku ʻuihinga ia ki he “monūʻia” pe “fiefia.” Neongo ia, ʻi he taimi ʻoku fakakaukauʻi ai e fekauʻaki ʻa e Ngaahi Monūʻiá mo e Ngaahi Sāmé, ʻe lava ke toe fokotuʻu mai ʻe he foʻi leá ʻa e “māʻoniʻoní” pe “hākeakiʻí.”

Hili hono fili ke tui kia Sīsū Kalaisi mo fakahoko e ngaahi fuakavá, “monūʻia ʻa e angavaivai ʻa ia ʻoku nau haʻu kia [Kalaisí]” (3 Nīfai 12:3). ʻI he taimi ʻoku tau angavaivai aí, ʻoku tau fakatokangaʻi ʻoku tāumamaʻo ʻetau fonongá kae ʻoua kuo tau lava ke hoko ʻo tatau mo e ʻOtuá, mo tau fili ai ʻa Sīsū Kalaisi ko hotau Faʻifaʻitakiʻanga mo e Faifakahinohino Haohaoa ke tokoni ke tau aʻu ki aí. ʻI he taimi ʻoku tau tōnounou aí, ʻoku tau tangi koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá pea fili ke fakatomala (vakai, veesi 4). ʻOku tau fakahaaʻi ʻa e angamaluú ʻi heʻetau faʻa fakataha ke ʻunuʻunu ofi kiate Iá ʻaki hono maʻu ʻo e sākalamēnití. ʻOku tokoniʻi kitautolu ʻe he sākalamēnití ke fakamālohia hotau vā fetuʻutaki fuakava mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí, pea hokohoko atu hono talitali lelei Hona iví mo e tākiekiná ki heʻetau moʻuí. (Vakai, veesi 5.)

Hokó, naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí, “Monūʻiá ka ko kinautolu kotoa pē ʻoku fiekaia mo fieinua ki he māʻoniʻoní, he ʻe fakafonu ʻa kinautolu ʻaki ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.” (veesi 6). Ko e Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e tokotaha faifakamāʻoniʻoní, “ko e talafekau ʻo e ʻaloʻofa ʻa ia ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻa e taʻataʻa ʻo Kalaisí ke toʻo ʻetau ngaahi angahalá mo fakamāʻoniʻoniʻi kitautolu (vakai, 2 Nīfai 31:17).” ʻI Heʻene hoko ko e takaua maʻu peé, ʻoku tau hoko ai ʻo angaʻofa mo loto-maʻa ʻo hangē ko Kalaisí. ʻE tokoniʻi kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke tau hoko ko ha kau faʻa fakalelei te nau lava ʻo kātekina ʻa e fakatangá ʻo hangē ko ia naʻe fai ʻe Kalaisí. (Vakai, 3 Nīfai 24:7–11.)

ʻE lava ke tokoniʻi kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke liliu ʻetau tōʻongá mo hiki hake ʻetau ngaahi fakaʻānauá mo e ngaahi taumuʻá ki ha tuʻunga māʻolunga ange. Naʻe pehē ʻe he fono māʻulalo angé, ko ha fono teuteuʻanga, “ʻOua naʻá ke fakapō” (3 Nīfai 12:21). Naʻe pehē ʻe he Fakamoʻuí ʻoku ʻikai totonu ke tau ʻita ki hotau tokouá (vakai, veesi 22). Naʻe pehē ʻe he fono māʻulalo angé, “ʻOua naʻá ke tono” (veesi 27). Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻoku ʻikai totonu ke tau tuku ʻa e holi koví ke hū ki hotau lotó (vakai, veesi 28–29). Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí, “Kuo fakangata ʻa e ngaahi meʻa motuʻá, kae hoko ʻo foʻou ʻa e ngaahi meʻa kotoa. Ko ia, ʻoku ou fakaʻamu ke mou haohaoa ʻo hangē pē ko aú, pe hangē ko e haohaoa hoʻomou Tamai ʻa ia ʻoku ʻi he langí.”veesi 47–48).

Ko Hono Fakahoungaʻi ʻEne Meʻaʻofa ʻo e Taimí

Ko e haohaoá ko e liliu fakaeloto ia ʻoku tau fekumi ki aí, ka ʻoku ngali taʻe-malava kae ʻoua kuo tau manatuʻi ko e foʻi lea haohaoá ʻi he lea faka-Kalisí ko e teleios, ko hono ʻuhingá ko e “kakato,” pe “kotoa,” pe “ʻosi tupu kakato.” ʻOku ʻuhinga ʻa e lea tānaki mei muʻa ko e tele ko e “kei mamaʻo.” ʻOku tau maʻu ia ʻi he ngaahi foʻi lea hangē ko e telefoní, televīsoné, mo e meʻa fakaʻata mamaʻó (telescope)—fetuʻutakí mo e sio mamaʻó. ʻOku tau vakai ki ai ʻi he Tohi ʻa Molomoná, naʻe ʻikai lau ʻe Sīsū Ia ʻokú Ne haohaoa kae ʻoua kuo hili ʻEne Toetuʻú. ʻI Heʻene ʻaloʻofá, ʻokú Ne toe foaki mai ai ʻa e meʻaʻofa ʻo e taimí ke tau ako mo fakatupulaki ai ke tau hoko ʻo kakato mo tupulaki kakato.

ʻOku tau lava ʻo fakatokangaʻi ʻi he Tohi ʻa Molomoná ko e ngaahi mana ʻi he moʻui ʻa e kakaí naʻe hoko ia ʻi he hili e ʻaʻahi ʻa e Fakamoʻuí. Naʻa nau “ului kotoa pē ki he ʻEikí, ʻi he funga hono kotoa ʻo e fonuá, … pea naʻe ʻikai ha ngaahi fekeʻikeʻi pe ngaahi fakakikihi ʻiate kinautolu, pea naʻe fefaitotonuʻaki ʻa e kakai kotoa pē ʻiate kinautolu” (4 Nīfai 1:2). Koeʻuhí ko e ʻofa ʻa e ʻOtuá naʻe ʻi he loto ʻo e kakaí. … Pea ko e moʻoni ʻoku ʻikai lava ke ʻi ai ha kakai ʻoku lahi hake ʻenau fiefá” (veesi 15–16). Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kau muimui ko ʻeni ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e meʻa naʻá Ne akoʻí, pea—ʻi he fakalau ʻa e taimí—naʻe liliu kinautolu ʻo fakafou ʻi Heʻene ʻaloʻofá. ʻOku fakahaaʻi mai ʻe he sōsaieti ʻo Saione naʻa nau moʻui ai ʻi ha meimei taʻu ʻe 200, ʻoku malava ʻa e ngaahi liliu leleí ʻo fakafou ʻia Kalaisi.

ʻI he Toetuʻú, ʻoku tau fakamanatua ai e Toetuʻu ʻa Kalaisí pea mo e talaʻofa ʻokú ne ʻomai te tau toetuʻu mo kitautolu ʻi ha ngaahi sino haohaoa mo nāunauʻiá. ʻOku fakahinohinoʻi kitautolu ʻe he talanoa ʻo e Toetuʻú ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻo ope atu ʻi he ngaahi liliu ʻi tuʻá ʻo aʻu ki he ngaahi liliu ʻi loto ʻoku ʻomai ʻe he Fakamoʻuí. Ko e Tohi ʻa Molomoná ko ha fakamoʻoni ia ʻe taha ʻo Sīsū Kalaisi pea mo hotau ngaahi faingamālie mo e ivi malava taʻengatá koeʻuhí ko Ia.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Clifford P. Jones, “The Great and Marvelous Change: An Alternate Interpretation,” Journal of the Book of Mormon and Other Restoration Scripture, vol. 19, no. 2 (2010), 50–63.

  2. Bruce C. Hafen, “Ko e Fakaleleí: Ki he Taha Kotoa Pē,” Liahona, Mē 2004, 97.

  3. Biblehub.com/greek/5614.htm, “hósanna”; vakai foki, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Hosaná,” Gospel Library.

  4. Vakai foki, ʻAlamā 15:12; 19:35; Hilamani 5:19; 16:1–5; 3 Nīfai 7:24–25.

  5. Harold B. Lee, Decisions for Successful Living (1973), 56.

  6. Biblehub.com/greek/3107.htm, “makarios.”

  7. Vakai, Andrew C. Skinner, “Israel’s Ancient Psalms: Cornerstone of the Beatitudes,” ʻi he Gaye Strathearn, Thomas A. Wayment, and Daniel L. Belnap, eds., The Sermon on the Mount in Latter-day Scripture (2010), 66–67.

  8. D. Todd Christofferson, “Ko e Mālohi ʻo e Ngaahi Fuakavá,” Liahona, Mē 2009, 22.

  9. Vakai, Brad Wilcox and Roger Wilcox, Blessed Are Ye: Using the Beatitudes to Understand Christʻs Atonement and Grace (2023), 135–36.

  10. Vakai, Sēnesi 6:9, futinouti c; Mātiu 5:48, futinouti b; Biblehub.com/greek/5046.htm, “teleios.”

  11. Vakai, Etymonline.com, “tele-.”

  12. Fakafehoanaki e Mātiu 5:48 mo e 3 Nīfai 12:48.

  13. Vakai, Russell M. Nelson, “Perfection Pending,” Ensign, Nov. 1995, 86–87; mo e Jeffrey R. Holland, “Ko Ia Ke Haohaoa ʻA Kimoutolu,” Liahona, Nōvema 2017, 40–42.