“Ko e Moʻoni ʻo ʻEtau Moʻuí,” Liahona, ʻAokosi 2025.
Ko e Moʻoni ʻo ʻEtau Moʻuí
Kuo fakahā mai ʻe heʻetau Tamai Hēvani ʻofá ʻa e ngaahi moʻoni ʻo hotau kuohilí, lolotongá, mo e kahaʻú, kau ai ʻa e founga ke maʻu ai ʻa e meʻaʻofa maʻongoʻonga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē.
ʻI he ʻaho 22 ʻo Sānuali 1833, naʻe fakataha hake ʻa e kaumātuʻa ʻo e Siasí mo e Palōfita ko Siosefa Sāmitá, ki ha kiʻi loki naʻe fonu ʻi ʻolunga ʻi he falekoloa ʻa Niueli K. Uitenií ʻi Ketilani, ʻOhaiō. ʻI Tīsema ʻo e taʻu kimuʻá, naʻe maʻu ai ʻe Siosefa ha fakahā ʻo fakahinohinoʻi ia ke fokotuʻu ha ʻapiako ke teuteuʻi ai ʻa e kau takí ke ngāue fakafaifekau.
Kuo folofola ʻa e ʻEikí, “Pea ʻoku ou fai kiate kimoutolu ʻa e fekau ke mou feakoʻiʻaki ʻiate kimoutolu ʻa e tokāteline ʻo e puleʻangá.
“Ke mou akoʻi faivelenga pea ʻe ʻiate kimoutolu ʻa ʻeku ʻofá, koeʻuhí ke akonekina ʻa kimoutolu ʻo kakato ange ʻi he ngaahi tefitoʻi fakakaukau, ʻi he ngaahi tefitoʻi moʻoni, ʻi he tokāteline, ʻi he fono ʻo e ongoongoleleí, ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē ʻoku kau ki he puleʻanga ʻo e ʻOtuá, ʻa ia ʻoku ʻaonga ke mahino kiate kimoutolú; …
“Koeʻuhí ke mou mateuteu ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē ʻi he taimi te u toe fekauʻi atu ai ʻa kimoutolu ke tauhi faivelenga ki he lakanga kuo ui ʻa kimoutolu ki aí pea mo e ngāue kuó u fili ʻa kimoutolu ki aí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:77–78, 80).
Naʻe ʻomi ʻe he “Akoʻanga ʻo e Kau Palōfitá,” ʻo hangē ko ia naʻe ui ʻakí, ha taumalingi fakalaumālie fakaʻofoʻofa. Naʻe tokolahi ha kau fuofua taki ʻo e Siasí naʻe akoʻi ai. ʻOku kehe ʻaupito ʻa e māmaní ʻi he ʻahó ni, ka ʻoku kei fakaʻaongaʻi pē ʻa e fakahinohino naʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ʻi he taimi ko iá. Kuo pau ke tau fekumi foki mo kitautolu ki he ʻilo mo e moʻoni “ʻo e ngaahi meʻa ʻo hangē ko honau anga ʻoku ʻi aí, pea naʻa nau ʻi aí, pea te nau hoko ki aí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:24).
Ko ʻEtau Fekumi ki he Moʻoní
ʻI he kuonga ko ʻeni ʻoku tau moʻui aí, ʻoku lahi ange ʻa e ʻilo ʻoku lava ke tau maʻú ʻi ha toe taimi kimuʻa. ʻI he kuohilí, kapau naʻá ke fie ʻilo ki ha meʻa, naʻe pau ke ke ʻalu ki he laipelí ʻo fekumi ki ai. ʻI he ʻaho ní, ʻoku ʻomi ʻe he ʻinitanetí mo e ngaahi meʻangāue toʻotoʻó ha fakamatala taʻe-fakangatangata te tau lava ʻo maʻu ʻi he meimei taimi pē ko iá.
ʻOku hoifua mai ʻa e ʻEikí ʻi he taimi ʻoku tau fakaʻaongaʻi fakapotopoto ai ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻoku tau maʻú, ka kuó Ne ʻomi ʻa e faleʻi tuʻuloa ko ʻení: “Mou fekumi faivelenga pea feakoʻiʻaki ʻiate kimoutolu ʻa e ngaahi lea ʻo e potó; ʻio, mou fekumi mei he ngaahi tohi lelei tahá ʻa e ngaahi lea ʻo e potó; mou fekumi ki he ʻiló, ʻio, ʻi he ako pea ʻi he tui foki” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:118). ʻOkú Ne poupouʻi kitautolu ke tau ako fekauʻaki mo e māmani ʻoku tau ʻi aí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:79; 93:53), ka ʻi heʻetau fekumi ki he moʻoní, kuo pau ke tau hanga ki he ʻOtuá, ʻa ia ʻokú Ne “ʻafioʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē, pea ʻoku ʻi hono ʻaó ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē, … pea ʻoku māʻolunga ia ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē, … pea kuo tupu ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻiate ia, pea meiate ia” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:41).
ʻI he ngaahi moʻoni kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá maʻatautolú, ko e taha ʻo e fakavaʻe mahuʻinga taha ki heʻetau moʻui ʻi he māmaní ko ʻetau Tamai Hēvaní Ia. Ko Hono ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻofeina kitautolu. ʻOkú Ne ʻafioʻi mo ʻofa haohaoa ʻiate kitautolu kotoa. Pea ʻi heʻetau hoko ko ʻEne fānau fakalaumālié, ʻoku ʻi ai hotau natula mo e ikuʻanga fakalangi. ʻOku ʻomi ʻe he mahino mo hono tali ʻo e ngaahi moʻoni taʻengata ko ʻení ha tuʻunga, mahuʻinga, mo ha taumuʻa naʻá ne tāpuekina mo fakahinohinoʻi kitautolu ʻi heʻetau moʻui kimuʻa ʻi he māmaní pea ʻe kei hokohoko pehē atu pē ia ʻi he taimí ni ʻo taʻengata.
Naʻa Tau Nofo mo e Tamaí ʻi he Kamataʻangá
ʻI heʻetau fekumi ki he moʻoni ʻo e ngaahi meʻá “ʻo hangē ko honau anga … naʻa nau ʻi aí,” ʻoku tau ʻilo ai ʻa e ngaahi folofola ko ʻení mei hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí: “Pea ko ʻeni, ko e moʻoni ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, naʻá ku ʻi he kamataʻangá mo e Tamaí, pea ko au ʻa e ʻUluaki Fānaú,” pea “naʻa mou ʻi he kamataʻangá foki mo e Tamaí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:21, 23).
Kimuʻa ʻi heʻetau moʻui ʻi he māmaní, naʻa tau kau atu ki ha fakataha alēlea ʻi he langí ʻa ia naʻe fakahā ai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa ʻEne palani lahi ʻo e fiefiá. Naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e fakalotolahi ʻa e ʻOtuá ki Heʻene palaní ke foaki kiate kitautolu ha faingamālie ke “fakalakalaka ʻo hangē ko Iá [pea] … hakeakiʻi mo ia.” Ko ʻEne ngāué mo Hono nāunaú ke “fakahoko ʻa e moʻui taʻe-faʻa-mate mo e moʻui taʻengata ʻa e tangatá” (Mōsese 1:39).
Naʻa tau fakaʻaongaʻi ʻetau tauʻatāiná ʻo fili ke muimui ʻi he palani ʻa e Tamai Hēvaní. Kuo tāpuekina kitautolu ke fanauʻi mai ki he moʻuí ni, ʻa ia ʻoku hokohoko atu ai ʻetau maʻu ʻa e tauʻatāina ke filí mo aʻusia ʻa e moʻui fakamatelié, ako, mo fakalakalaka ki he moʻui taʻengatá.
Lolotonga ʻetau fononga fakamatelié, te tau aʻusia ha ngaahi faingataʻa mo ha ngaahi fakafeʻātungia. Ka ʻoku ʻikai fiemaʻu ke tau foua toko taha pē ʻa e faingataʻa ʻo e moʻuí. Naʻe akoʻi ʻe Siosefa Sāmita ko e Tamai Hēvaní, “ʻoku ʻafio ʻa e Mātuʻa Maʻongoʻonga ʻo e ʻunivēsí[,] ki hono kotoa ʻo e fāmili ʻo e tangatá ʻi ha tokanga mo ha ʻofa fakaetamai.”
Ko ʻetau Tamai Hēvaní, “ko e Tamai ʻa e ngaahi ʻaloʻofa, mo e ʻOtua ʻo e fiemālie kotoa pē,” te Ne tāpuakiʻi, hiki hake mo fakafiemālieʻi kitautolu ʻi hotau “mamahi kotoa pē, koeʻuhí ke [tau] faʻa fai ai ke fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku mamahiʻiá, ʻaki ʻa e fakafiemālie ko ia ʻa ia ʻoku fakafiemālieʻi ʻaki ʻa [kitautolu] ʻe he ʻOtuá” (2 Kolinitō 1:3–4). Kuo ʻomi ʻe he Tamai Hēvaní ʻa e hala ke tau foki ai kiate Iá, ko ha konga mahuʻinga ʻo ʻEne palaní.
Ko e Hala ki Heʻetau Tamaí
ʻOku mahino ʻa e moʻoni ʻo e “ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga-moʻoní” (Sēkope 4:13): he ʻikai ke tau lava ʻo aʻusia toko taha pē ʻa hotau ivi malava kakató ʻi heʻetau hoko ko e fānau ʻa ʻetau Tamai Hēvaní. Naʻe fuakava ʻa Sīsū Kalaisi, ko e ʻUluaki ʻAlo ʻo e Tamaí ʻi he laumālié, ke hoko ko hotau Fakamoʻui mo e Huhuʻi.
Ko Sīsū Kalaisi, ʻa e “ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupu ʻo e Tamaí, ʻoku fonu ʻi he ʻaloʻofa mo e moʻoni, ʻio ʻa e Laumālie ʻo e moʻoní, … naʻe hāʻele mai ʻo ʻafio ʻi he kakanó, pea ʻafio ʻi hotau lotolotongá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:11). Naʻá Ne hāʻele mai ke fakahaaʻi mai ʻa e founga ke tau maʻu ai ʻa e fiefiá, taumuʻá, mo e nēkeneka ʻi he moʻuí ni pea ʻi he nofo taʻengatá.
“He naʻe ʻofa pehē ʻa e ʻOtuá ki māmani, naʻá Ne foaki hono ʻAlo pē taha naʻe fakatupú, koeʻuhí ko ia kotoa pē ʻe tui kiate iá ke ʻoua naʻa ʻauha, kae maʻu ʻa e moʻui taʻe ngatá.
“He naʻe ʻikai fekau ʻe he ʻOtuá hono ʻAló ki māmani ke fakamalaʻia ʻa māmani; ka koeʻuhi ke moʻui ʻa māmani ʻiate ia” (Sione 3:16–17).
ʻOku mahuʻinga ʻa e aʻusia ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní. “Naʻe ʻikai te ne maʻu mei he fonú ʻi he kamataʻangá, ka naʻá ne maʻu ʻa e ʻaloʻofa hoko mo e ʻaloʻofa” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:12). Naʻá Ne tupulaki kae ʻoua kuó Ne maʻu “hono fonu ʻo e nāunau ʻo e Tamaí” pea mo e “mālohi kotoa, ʻi he langí pea ʻi he māmaní fakatouʻosi, pea naʻe ʻiate ia ʻa e nāunau ʻo e Tamaí, he naʻá ne ʻafio ʻiate ia” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:16–17). Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí:
“ʻOku ou ʻoatu kiate kimoutolu ʻa e ngaahi leá ni koeʻuhí ke mahino kiate kimoutolu pea mou ʻiloʻi ʻa e founga ke hū aí, pea ʻiloʻi ʻa ia ʻoku mou hū ki aí, koeʻuhí ke mou lava ʻo haʻu ki he Tamaí ʻi hoku hingoá, pea mou maʻu mei hono fonú ʻi hono taimi totonu.
“He ʻo kapau te mou tauhi ʻeku ngaahi fekaú te mou maʻu mei hono fonú, pea ʻe fakalāngilangiʻi ʻa kimoutolu ʻiate au ʻo hangē ko au ʻi he Tamaí; ko ia, ʻoku ou pehē kiate kimoutolu, te mou maʻu ʻa e ʻaloʻofa hoko mo e ʻaloʻofa” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:19–20).
Naʻe toʻo ʻe Sīsū Kalaisi kiate Ia ʻi he Ngoue ko Ketisemaní pea ʻi he kolosí, ʻa e ngaahi angahala ʻa māmaní mo Ne fuesia ʻa e “ngaahi mamahi mo e ngaahi faingataʻá pea mo e ngaahi ʻahiʻahi kehekehe kotoa pē” (ʻAlamā 7:11). Naʻe hanga ʻe he meʻá ni ʻo “langaki [Ia], … ko e tokotaha ʻoku mālohi tahá, [ke tetetete] koeʻuhi ko e mamahí, pea mo e tafe ʻa e totó ʻi he ava kotoa ʻo [Hono] kilí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18). ʻOku toki malava pē ʻa e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne Fakaleleí mo e Toetuʻú.
Tuʻunga ʻi he ʻaloʻofa mo e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí, ʻe lava ke tau tupulaki kae ʻoua kuo tau maʻu ʻa e kakató pea lava ke hoko ha ʻaho ʻo haohaoa. Kapau te tau muimui ʻi he sīpinga ʻa e Fakamoʻuí mo talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú, te Ne tataki mo fakahinohinoʻi kitautolu ʻi heʻetau fononga foki ki he ʻao nāunauʻia ʻo ʻetau Tamai ʻi Hēvaní.
Ko Kalaisi ʻi he Hala ki Selusalemá, tā ʻa Michael Coleman, ʻoua naʻa hiki hano tatau
Te Ke Tali Nai ʻEne Meʻaʻofá?
ʻI he ngaahi moʻoni ʻo e “ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga-moʻoni ʻe ʻi aí” (Sēkope 4:13), ʻoku tau ako ai ʻe makatuʻunga ʻetau aʻusia ʻi he taʻengatá ʻi heʻetau fili ke muimui ʻia Sīsū Kalaisí mo maʻu ʻa e ngaahi meʻaʻofa ʻokú Ne foakí. ʻOku akoʻi mai ʻe he folofolá te tau “maʻu ʻa e meʻa ʻoku [tau] loto ke [tau] maʻú.” Ko e meʻapangó, he ʻe ʻi ai ha niʻihi he ʻikai ke nau “loto ke fiefia ʻi he meʻa naʻa nau mei lava pē ʻo maʻú” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:32).
Naʻe akoʻi ʻe heʻeku palesiteni fakamisiona ko ʻEletā Melioni D. Hangikē (1921–2011), ʻa ia naʻe hoko ko ha Fitungofulu Taki Māʻolunga, ʻa ʻene kau faifekaú ko e kole ia ʻa e meʻa ʻoku tau loto-fiemālie ke maʻu mo fiefia aí, ko ha founga ia te tau lava ai ʻo fakafuofuaʻi ʻa e tuʻunga ʻoku tau ʻi ai ʻi heʻetau fononga fakalaumālié. “He ko e hā hano ʻaonga ki ha tangata ʻo kapau ʻoku foaki kiate ia ha meʻaʻofa, pea ʻoku ʻikai te ne tali ʻa e meʻaʻofá?” ʻI heʻetau maʻu ʻa e ngaahi meʻaʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻi he fekumi mo muimui fakamātoato kiate Iá, te tau fiefia ʻi he ʻamanaki lelei ki he moʻui taʻengatá pea “ʻi he tokotaha ʻoku foaki ʻa e meʻaʻofa [ko iá]” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:33). Ko e meʻaʻofa ko ʻeni ʻoku foaki mai ʻi he ʻofá ko e meʻaʻofa ia “ʻoku mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē ʻa e ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 14:7).
Ko e ʻOtuá ʻa ʻetau Tamai Hēvaní. ʻOkú Ne ʻafioʻi mo ʻofeina kitautolu. ʻI heʻetau tafoki kiate Ia ʻi heʻetau fekumi ki he moʻoní, te tau lava ʻo pīkitai ki he potó, maʻu ʻa e fakakaukau potó, tali ʻa e moʻoní, ʻofa ʻi he angamaʻá, pea pīkitai ki he maama ʻoku haʻu meiate Iá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:40). Te tau hoko atu ai pē ʻi he kotoa ʻo ʻetau moʻuí kae ʻoua kuo “hokosia ʻa e ʻaho te [tau] ʻiloʻi ai ʻa e ʻOtuá foki, kuo fakaake ʻa [kitautolu] ʻe ia pea ʻiate ia” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:49).
ʻE hoko ia ko e ʻaho nāunauʻia mo fakafiefia tahá.