Au Lako Ke Ko Ni Lewa

Mai vei Scott Hales

Tabacakacaka ni iTukutuku Makawa ni Lotu

A biuta na nona itikotiko, kosova na wasawasa me vunautaka na kosipeli vakalesui mai, ka mate ni yabaki 26, dinata tu na nona veiyalayalati.

itaba kei Emma Purcell kei ira na daukaulotu tale eso — Emma Purcell (matai ni yatu) kei na so tale na daukaulotu ena Tabana ni Kaulotu e Samoa, Okotova 1902

Enai ka 5 ni Me, 1901, a ciqoma kina o Emma Purcell yabaki 17 e dua na kaci ni kaulotu ki Samoa. “Au vakadeitaka vei kemuni, na noqu sasaga kece sara meu na tosoya na cakacaka ni Turaga,” a vola o koya ena dua na ivola vei Peresitedi Lorenzo Snow. A yalataka vakakina, “Au na marautaka tu ga meu taqomaka na ivakavuvuli ni Kosipeli, ena gauna kei na vanua cava ga e basika kina e dua na madigi

Ni vakarau me veiqaravi, a sega ni kila tu o Emma na ka me namaka. A duatani sara o koya ena kedra maliwa na nona itokani daukaulotu. A se qai tekivu kacivi ira wale ga na marama sega ni vakawati ena loma ni tolu na yabaki sa oti na Lotu. Me yacova na gauna oya, o koya na tamata gone duadua e kacivi,

Ena imatai talega ni marama ni Samoa me laki kaulotu tudei. E dina ni vakaitikotiko e Salt Lake City, e a sucu mai Malaela, e dua na koro ena mua ni tokalau ni yanuyanu o Upolu. Ni yabaki 12, a biuta nona vale kei na matavuvale me laki vuli ki Utah, 5,000 na maile (8,047 km) na kena yawa.

Na vakasama ni lesu tale ki Samoa ni oti e lima na yabaki e vaka me veivakurabuitaki ka tawamacala talega vei Emma. Me vakarautaki koya vakayalo, e ciqoma o koya na nona edaumeni ena Valetabu e Salt Lake. Me vakataki ira na daukaulotu nikua, a veiyalayalati tabu o koya vata kei na Kalou ka yalataki vua ni na vakalougatataki ena nona yalodina.

Ia, me vaka na nona italanoa, a solia nona vinaka duadua me maroroya na veiyalayalati oqo ni qarava tu na Turaga.

Mai Upolu ki Utah—ka Lesu Tale

A sucu o Emma ena ika 26 ni June, 1883, na ikavitu ni luvedrau o Viliamu kei Matafua Purcell. Na nona matavuvale e dua vei ira na matavuvale Iuronesia (veimama na valagi veimama na Polinisia) ka tu wavoliti Malaela. O tinana e cavutu mai na yanuyanu o Savai‘i ena vualiku kei na ra kei Upolu. Na tamana na luvena e dua na kaivalagi ka a lako mai ki Samoa ena 1834, vakamautaka e dua na marama ni Samoa, ka laki vakaitikotiko e Malaela.

O Emma a rairai vulica taumada na kosipeli vakalesuimai ni tiko vata kei John kei Nanave Rosenquist, e dua na veiwatini Yalododonu Edaidai ka qaravi koya tu me vaka e dua na luvedrau yalewa susu. A papitaiso o koya ni yabaki 12 enai ka 3 ni Noveba, 1895. E dua na daukaulotu ka tiko ena soqoni a vakadinadinataka na kaukauwa ni yalotabu a vakilai ena papitaiso.

Ni oti e vica na vula, a ciqoma o John W. Beck, na peresitedi ni Tabana ni Kaulotu e Samoa, na veivakadonui mai na Mataveiliutaki Taumada me vakauti Emma kei na so tale na gonelalai e Samoa ki Utah me ra laki vuli. A biubiu mai Apia o koya, na ikelekele ni waqa levu e Upolu, vata kei Peresitedi Beck kei na so tale na daukaulotu enai ka 23 ni Epereli, 1896. Dina ni rau a vakadonuya na nona itubutubu dina me lako, erau a tagi ni rau sa vakamoce.

E viavia tolu na macawa na sokowasa i Emma ka dewa sitima ni vanua yani ki Salt Lake City. Na siti oqo e levu cake sara mai na nona koro e Upolu, ka a vakadrukai sara ena gaunisala osooso eso kei na veirorogo tawamacala. Ena gauna oya, a tiko e vica wale sara na lewenivanua vaka-Polinisia e Utah. Levu na siga, e sega ni raica o koya e dua e rairai vakataki koya.

E Utah, a vakaitikotiko o Emma ena Tabanalevu e Salt Lake City na iKatinikatolu, ciqoma na vuli vinaka ena veikoronivuli taukena na Lotu, ka veitaratara voli kei ira na daukaulotu oti mai na Tabana ni Kaulotu e Samoa. Ni se qai tekivu, a dikeva nona bisopi na nona taledi ka vakasalataki koya me vakavakarau me laki kaulotu ki na nona vanua.

A ciqoma o Emma na nona vosa, ia ni yaco mai na kaci ena itekivu ni 1901, sa vakarau tu o koya.

Veiqaravi e Malaela

A lesu o Emma ki Upolu enai ka 25 ni Julai, 1901, ka marau ni waraki koya tu yani o tamana ena toba. Ena gauna e yali tu kina, sa yali vei Emma eso na kila ni vosa vaka Samoa. Ia ni sureti me cabora e dua na masu ni isogo ena dua na soqoni, a vakauqeti koya na Yalotabu, ka cabora tu ena nona vosa ni vanua.

A lesi o Emma me laki veiqaravi e Malaela, na nona taoni, na vanua sa dolava kina na Lotu e dua na koronivuli ena 1896. Sa nona itavi me vakavulici ira na gonevuli yalewa. A liutaka talega o koya na iSoqosoqo ni Muavata ni Goneyalewa ni Tabana o Malaela. Ena Sigatabu kei na loma taucoko ni macawa, ena vunau o koya ka veivakatavulici vata kei ira na vo ni daukaulotu.

Taumada, era saqata eso na matavuvale i Emma na nona cakacaka ka vakauqeti koya me biuta na Lotu. A kaya vakaoqo na peresitedi ni kaulotu o William G. Sears, “a taqomaka o koya na nona inaki” ka dinata me maroroya na nona veiyalayalati, veitalia na veisaqasaqa.

A dei toka ga o koya vata kei ira na vo ni daukaulotu. Dua na gauna, vaka veiwali, a vakaisosomitaka e rua na daukaulotu tagane na mena wai ni bu ena wai walega ena katalau. Na veiwali a “yalorarawa” kina o Emma, ia a sauma lesu vei rau o koya ena nona solia vei rau na niu vakamasima ka tawakamica.

Ni vakatikitikitaki na veiwali vakaoqo, era dau dokai “Sister Purcell” vakalevu na daukaulotu. A dikeva e dua na daukaulotu ni a “sinai tu o koya ena yalo ni qaravi tavi kei na veikacivi.” Dua tale na daukaulotu tagane a vola ena vakacaucau na nona yalovinaka. Dua na gauna, a biuta tu o Emma eso na jaina ena gaunisala me rawa ni rau kania na daukaulotu tagane ni rau lako voli.

E vakaraitaka na itukutuku ni a vunautaka o koya na dodonu ni lewa ni matabete, na iVola i Momani, kei na ulutaga tale eso ni kosipeli. Ni rogoca oti nona vunautaka o Emma na bula kei na ilesilesi i Josefa Simici, a vola e dua na daukaulotu, “Au taleitaka saraga na ka e tukuna; ka rarawa ni oti tu na nona vosa.”

Ka ni rarawa, na kena mai tauvi Emma na tauna ni voleka ni mai cava na nona kaulotu ka mani vakasukai totolo kina. Ni ra sa kila na marama kei na goneyalewa ena koronivuli ni sa lesu tale o koya ki Utah, era sa tagi. A vakarautaka na tabana o Malaela e dua na soqo ni veitalatala kivua, ka soli tu vei koya na iotioti ni gauna me vunau kina. A “vosa vakaukauwa toka,” o koya, e vakaraitaka na miniti ni soqoni, “ka vakamasuta na tamata taucoko mera dinata na kosipeli.”

Kilaitani ni Yalodina

A vakadeitaki koya tu ga o Emma ki na kosipeli—kei na nona veiyalayalati—ena vo ni nona bula. E Utah, a tomana na nona vuli, vakaitavi ena itikotiko ni yasayasa vaka-Polinisia, ka veivuke ena matai ni serenilotu ni Yalododonu Edaidai vaka-Samoa. A mani yaco, me sotava talega o koya e dua na Yalododonu mai Hawaii na yacana o Henry Kahalemanu. Rau a vakamau ena Valetabu e Salt Lake enai ka 31 ni Julai,1907.

Ni oti e tolu na yabaki, sa mai takali o Emma ni yabaki 26 ka bulu e Iosepa, e dua na itikotiko ni Yalododonu vaka Polinisia ka 60 na maile (97 km) kina ra kei Salt Lake City. Dina ga ni a lekaleka na nona bula, na nona yalodina kina kosipeli vakalesui mai i Jisu Karisito esa dua tu na ivakaraitaki kaukauwa kivei ira na Yalododonu ena veiyasai vuravura, vakauasivi o ira na goneyalewa ka rogoca na kaci ni veiqaravi edaidai.