“Ko Hono Tali ʻo e Fehuʻi Maʻongoʻonga: Ko e Hā Hoʻomou Fakakaukau kia Kalaisí?” Liahona, Siulai 2025.
Haʻu, ʻo Muimui ʻIate Au
Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76
Ko Hono Tali ʻo e Fehuʻi Maʻongoʻonga: Ko e Hā Hoʻomou Fakakaukau kia Kalaisí?
Ko e hā ha faikehekehe ʻi he moʻui ka hokó ʻi he anga ʻo ʻetau tali ki he fehuʻi ko ʻení?
Tā fakatātaaʻi ʻe David B. Chamberlain
ʻOku ʻomai ʻe he vahe 76 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ha vīsone ʻoku fakatefito ʻia Kalaisi, ʻo fakaafeʻi e fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ke nau fakakaukau ki he fehuʻi mahuʻinga, “Ko e hā hoʻomou fakakaukau kia Kalaisí?” (Mātiu 22:42). Naʻe fakamamafaʻi ʻe ʻEletā Niila A. Mekisuale (1926–2004) ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá hono mahuʻinga ʻo ʻetau talí, ʻo pehē, “ʻE lava ke tau tali ʻaki ʻetau moʻuí mo e ʻetau leá fakatouʻosi, ʻKo koe ko e Kalaisí, ko e ʻAlo ʻo e ʻOtua moʻuíʻ? (Mātiu 16:16.) Ko e hā pē ha toe meʻa te tau lea ʻaki pe fakahoko, ʻe siʻi hano toe ʻaonga, kae ʻoua kuo tau lava ʻo lea ʻaki ʻeni.”
Lolotonga ʻena fifili ki he ʻuhinga ʻo e Sione 5:29, naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ha vīsone fakalangi ki he toetuʻu ʻa e fānau ʻa e ʻOtuá mo e ngaahi puleʻanga ʻo e nāunaú te nau maʻu ʻo fakatatau mo ʻenau tali ʻa Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongolelei taʻengatá.
Ko Hai ʻa Sīsū Kalaisi?
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he vīsone ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76 ha ngaahi moʻoni mahuʻinga fekauʻaki mo Sīsū Kalaisi:
-
“Ko e ʻOtua ʻa e ʻEikí, pea ʻoku ʻikai ha toe Fakamoʻui ka ko ia pē” (veesi 1).
-
ʻOkú Ne “ʻaloʻofa mo angalelei kiate kinautolu ʻoku manavahē kiate [iá], peá [Ne] fiefia ke fakalāngilangiʻi ʻa kinautolu ʻoku tauhi kiate [Ia] ʻi he māʻoniʻoní” (veesi 5).
-
“Naʻá ne haʻu ki he māmaní … ke ne fua ʻa e ngaahi angahala ʻa e māmaní, pea ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e māmaní, pea fakamaʻa ia mei he taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē; koeʻuhí ke lava ʻo fakamoʻui ʻiate ia ʻa kinautolu kotoa pē kuo tuku ʻe he Tamaí ki hono mālohí mo fakatupu ʻiate iá” (veesi 41–42).
-
Pea naʻe iku ʻo “fakahoko [ʻe Sīsū Kalaisi] ʻa e fakalelei haohaoa ko ʻení ʻi he lilingi hono taʻataʻa ʻoʻoná” (veesi 69).
Ko ha Fakamoʻoni Makehe
ʻOku fakamoʻoniʻi mālohi ʻe Siosefa mo Sitenei hono moʻoni mo mahuʻinga ʻo Sīsū Kalaisí:
“ʻOkú ne moʻui!
“He naʻá ma mamata kiate Ia, ʻio, ʻi he toʻukupu toʻomataʻu ʻo e ʻOtuá; peá ma fanongo ki he leʻo ʻoku fakamoʻoniʻi ko ia ʻa e ʻAlo pē Taha naʻe fakatupu ʻo e Tamaí—
Pea ʻoku fakatupu pea naʻe fakatupu ʻe ia, pea ʻiate ia, pea meiate ia, ʻa e ngaahi māmá, pea ko hono kakai ʻo iá ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine kuo fakatupu ki he ʻOtuá” (veesi 22–24).
Ngaahi Foha ʻo e Malaʻiá
ʻE fakamoʻui ʻe Sīsū Kalaisi “ʻa e kakai kotoa pē tuku kehe pē [ʻa e ngaahi foha ʻo e malaʻiá]” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:44). Kuo nau tali kakato ʻa e fehuʻi “Ko e hā hoʻomou fakakaukau kia Kalaisí?” ʻi heʻenau fakasītuʻaʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní pea fakaʻikaiʻi mo fakameleʻi ʻa Sīsū Kalaisi mo Hono mālohí ʻi he hili hono fakahā Ia kiate kinautolú (vakai, veesi 43). ʻI heʻenau fai iá, kuo nau “kalusefai ia ʻi he ʻakaú ʻiate kinautolu mo fai fakahāhā hono fakamāʻí” (veesi 35).
Nāunau Fakatilesitialé
ʻOku tali fēfē ʻe kinautolu ʻi he puleʻanga fakatilesitialé ʻa e fehuʻi “Ko e hā hoʻomou fakakaukau kia Kalaisí?” ʻOku nau fili ke fakafisingaʻi ʻa e ongoongoleleí mo e “fakamoʻoni kia Sīsuú” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:82, 101), pea ʻoku nau taʻe-tali ʻEne ngaahi fekaú, “ko e kau loi, mo e kau fie-mana, mo e kau tono, mo e kau feʻauaki” (veesi 103).
Neongo ia, ʻoku nau maʻu ha toetuʻu mo ha tuʻunga ʻo e nāunaú ʻoku “mahulu [hake] ʻi he meʻa kotoa ʻoku faʻa mahino” (veesi 89). ʻOku nau tauhi ha fono ʻe taha pe lahi ange ʻo e puleʻanga fakatilesitialé (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:36) ʻa ia ʻe fiemaʻu ai ʻa e taha kotoa ke “peluki ʻa e tuí, pea ʻe fakamoʻoni ʻe he ʻelelo kotoa pē kiate ia ʻoku ʻafio ʻi he taloní ʻo taʻengata pea taʻengata” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:110).
Nāunau Faka-Telesitialé
ʻOku tali fēfē ʻe kinautolu ʻi he puleʻanga fakatelesitialé ʻa e fehuʻi “Ko e hā hoʻomou fakakaukau kia Kalaisí?” ʻOku ʻi ai ʻenau “fakamoʻoni kia Sīsū,” ka ʻoku “ʻikai te nau faivelenga” ai; “ko ia, ʻoku ʻikai te nau maʻu ʻa e kalauni ki he puleʻanga ʻo hotau ʻOtuá” (veesi 79). ʻOku nau monūʻia ke “maʻu mei he ʻao ʻo e ʻAló, kae ʻikai mei he fonu ʻo e Tamaí” (veesi 77).
ʻOku fakatukupaaʻi kitautolu ʻe Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongolelei taʻengatá ke ʻoua te tau ʻiloʻi pē kae toe fakahoko foki pea mo aʻusia. Ke maʻu ʻa e kakato ʻo e Tamaí mo e ʻAló, kuo pau ke maʻu ʻe he tokotahá ʻa e ngaahi ouau ʻo e temipalé mo tauhi faivelenga ki he ngaahi fuakava ko iá. Naʻe fakamahinoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “Kapau ʻe maʻu ʻe ha tangata ʻa e kakato ʻo e lakanga fakataulaʻeiki ʻo e ʻOtuá, kuo pau ke ne maʻu ia ʻi he founga tatau naʻe maʻu ai ia ʻe Sīsū Kalaisí, ʻa ia ko hono tauhi kotoa ʻo e ngaahi fekaú mo talangofua ki he ngaahi ouau kotoa ʻo e fale ʻo e ʻEikí.” ʻOku ʻikai loto ʻa e kakai fakatelesitialé ia ke nau maʻu ʻa e fonu ʻo e Tamaí.
Nāunau Fakasilesitialé
ʻOku tali fēfē ʻe kinautolu ʻi he puleʻanga fakasilesitialé ʻa e fehuʻi “Ko e hā hoʻomou fakakaukau kia Kalaisí?” ʻOku nau maʻu “ʻa e fakamoʻoni kia Sīsū”; ʻoku nau tui “ki hono huafá;” ʻoku nau “papitaiso ʻo fakatatau ki he founga ʻo hono telió, ʻo tanu [hifo] ʻi he vaí ʻi hono huafá” (veesi 51). ʻOku nau tauhi ʻa e “ngaahi fekaú ke lava ʻo fufulu mo fakamaʻa ʻa kinautolu mei heʻenau ngaahi angahala kotoa pē, pea mo maʻu ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní ʻi he hilifaki ʻo e nima ʻo ia kuo fakanofo mo fakamaʻu ki he mālohi ko ʻení” (veesi 52). ʻOku nau “ikuna ʻi he tui [ki he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí], pea fakamaʻu ʻa kinautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni ʻo e talaʻofá” (veesi 53). ʻOku “fakahaohaoaʻi [kinautolu] ʻia Sīsū ko e fakalaloa ʻo e fuakava foʻoú, ʻa ia naʻá ne fakahoko ʻa e fakalelei haohaoa ko ʻení ʻi he lilingi hono taʻataʻá.” (veesi 69).
ʻOku mahino kia Sīsū Kalaisi Hono tufakanga ʻi he palani ʻo e fiefia ʻa e Tamai Hēvaní: “Ko au ko e hala, mo e moʻoni, pea mo e moʻui: ‘oku ‘ikai haʻu ha tangata ‘e taha ki he Tamaí, kae ‘iate au” (Sione 14:6). ʻOku ʻikai maʻu ʻe ha taha ʻa e nāunau fakasilesitialé pe ko e fonu ʻo e Tamaí kae ʻikai tali kakato ʻa ia kuo foaki ʻe he Fakamoʻuí ʻi Heʻene Fakaleleí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:37–38): ʻA ʻEne ʻofá, mālohí, ʻaloʻofá, angaleleí, kau tamaioʻeikí, fakamaau totonú, ngaahi fekaú, ngaahi ouaú, mo e ngaahi fuakavá.
ʻOku fakamamafaʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻa e tufakanga ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisí ʻi hono tokoniʻi ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá ke nau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá: “Kuo hoko ko ha kaveinga tuʻuloa ʻo e Siasí, ʻa hono tokoniʻi ʻo e kāingalotu kotoa pē ke fakatupulaki ʻenau tui ki hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí mo ʻEne Fakaleleí, ke tokoniʻi kinautolu ʻi hono fakahoko mo tauhi ʻenau ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, pea fakamālohia mo silaʻi honau ngaahi fāmilí.”
Kuo fakalotolahiʻi kitautolu ʻe Palesiteni Nalesoni ke tau ʻai ʻa e puleʻanga fakasilesitialé ko ʻetau taumuʻa taʻengatá pea “fakakaukauʻi lelei pe ʻe ʻave [kitautolu] ki fē ʻi he maama kahaʻú, ʻe [heʻetau] ngaahi fili ʻi māmaní.” ʻI heʻetau tali ʻa e fakaafe ko ʻení, te tau mateuteu ai ke tali ʻa e fehuʻi maʻongoʻonga “Ko e hā hoʻomou fakakaukau kia Kalaisí?”
ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he meʻa-hā-mai ki he ngaahi tuʻunga ʻo e nāunaú ʻoku ʻikai ngata pē ʻi he moʻoni ʻa e tauʻatāina ke filí ka ʻoku toe mātuʻaki mahuʻinga moʻoni foki mo e ngaahi fili ko iá. ʻOkú ne toe fakamanatuʻi mai foki, tuʻunga ʻia Sīsū Kalaisi, ʻoku “huhuʻi [kitautolu] mei he hingá” pea “kuo tau hoko ʻo tauʻatāina ʻo taʻengata … ke fili ʻa e tauʻatāiná mo e moʻui taʻengatá, tuʻunga ʻi he Fakalaloa lahi ʻo e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá, pe fili ʻa e pōpulá mo e maté” (2 Nīfai 2:26–27). Ko e hā e meʻa te tau filí? Ko hotau kahaʻu ʻi he moʻui ko ʻení mo hotau ikuʻanga taʻengatá ʻoku mahino tatau tofu pē mo ʻetau tui kia Sīsū Kalaisí.