“Maʻu ʻa e Fiefiá ʻi Hoʻo Fononga ʻi he Ongoongoleleí,” Liahona, Siulai 2025.
Maʻu ʻa e Fiefiá ʻi Hoʻo Fononga ʻi he Ongoongoleleí
Ko e ola taupotu taha ʻo hono fakahaaʻi ʻetau ʻofa ki he ʻEikí ʻaki hono tauhi ʻEne ngaahi fekaú ko e ngaahi tāpuaki ko ia ʻoku nau ʻomai ʻa e fiefiá mo e nēkeneká.
Tā ʻo e kāingalotu fiefia ʻo e Siasí ʻi Taileni, naʻe fai ʻe Christina Smith
Lolotonga ʻeku hoko ko ha taki ngāue fakafaifekau ʻi Siapani ʻi he ngaahi taʻu kuo hilí, naʻá ku kau atu ki ha konifelenisi ʻi he fakaʻosinga ʻo e uiké ʻi ha kolo lahi ʻi he feituʻu ʻutá, ʻi he taha ʻo e ngaahi tuliki mamaʻo taha ʻo ʻemau misioná. Naʻe ʻosi aleaʻi ʻe he palesiteni fakavahefonuá ke u fakahoko ha ʻinitaviu mo ha tangata naʻe kau ki he Siasí ʻi ha taʻu ʻe taha kimuʻa pea naʻe feinga ke maʻu haʻane lekomeni temipale. Naʻe fakaʻamu ke maʻu hono ʻenitaumení ʻi he taʻu taha ʻo ʻene papitaisó pe ofi ki ai.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe he mēmipa foʻoú ni, ʻi he lolotonga ʻo ʻema talanoá ʻa e lahi ʻo ʻene houngaʻia ʻi he ngaahi tāpuaki taʻe-faʻa-laua kuó ne maʻu ʻi he taʻú, talu mei hono papitaisó. Naʻe fiefia ke ʻalu ki he ngaahi houalotu sākalamēniti fakauiké mo e ngaahi houalotu kehé. Naʻe aʻu ʻo mātuʻaki kau moʻoni ki he ngaahi ʻekitivitī ʻo hono koló. Kiate au, naʻá ne fakahoko ha fuakava ʻi he loto fakapapau ko e tupu mei he mahino kiate ia ʻa e taumuʻa ʻo e ongoongoleleí, ʻa ia kuo hoko he taimí ni ko ha konga mahuʻinga ʻene moʻuí. Ko ha ākonga ului ia ʻa Kalaisi ʻa ia naʻá ne foua ha fuʻu liliu lahi ʻi he lotó (vakai, Mōsaia 5:2).
Ko e toenga ʻo ʻemau pōtalanoá naʻe muimui ia ʻi ha sīpinga ʻamanaki lelei. Naʻá ma fakamatalaʻi ʻa e ngaahi ouau mo e fuakava ʻe hoko ko ha konga ʻo ʻene aʻusia fakatemipalé. Naʻá ne tali moʻoni ʻa e ngaahi fehuʻi angamaheni takitaha fekauʻaki mo hono maʻu ʻo ha lekomeni temipalé.
ʻOku ou manatuʻi, ʻi he ʻosi ʻo e ʻinitaviú, haʻaku fakamatala ki he palesiteni fakavahefonuá ʻa ʻeku houngaʻia ke talanoa mo ha tangata tuʻukimuʻa pehē. Naʻá ku talaange ʻa ʻeku mālieʻia lahi ʻi he maʻu ʻe he kau faifekaú mo e kāingalotú mo nau tanumaki fakalaumālie ha taha lelei mo pau peheé.
Naʻá ku ʻohovale ʻi hono vahevahe mai ʻe he palesiteni fakavahefonuá ko e taimi naʻe kamata maʻu ai ʻe he tangatá ni ʻa e ngaahi lēsoní mei he ongo faifekaú mo maʻu lotu ʻi ha taʻu ʻe taha mo e kongá, naʻe ʻikai hano ʻapi pea naʻá ne ʻi ha tuʻunga faingataʻaʻia lahi fau—ofi ki ha ngaahi tūkunga mole ʻa e ʻamanakí. Naʻe toki fakamatalaʻi leva ʻe he palesiteni fakavahefonuá ʻa e founga naʻe fakaiku ai hono ako ʻe he tangatá ni ʻa e ongoongoleleí ʻi ha ngaahi māhina, ki heʻene liliu fakaofó, ʻo ne ʻi he hala fakalaumālie mo fakatuʻasino ai ʻo moʻui fakafalala pē kiate iá pea ne maʻu ai ha ongoʻi ʻo ha taumuʻa mo e fiefia.
Naʻe ʻoange ʻe he ongoongoleleí kiate ia ha ʻata mahino ʻo e taumuʻa ʻo ʻene moʻuí. Naʻe ʻomai ʻe he ngaahi moʻoni mahinongofua mo mahuʻinga ʻo e ongoongoleleí ʻa e tali ki he ngaahi fehuʻi mahuʻinga ʻo e moʻui fakamatelié, ʻo kamata ʻaki ha ʻilo ko e “ʻOtuá ʻa ʻetau Tamai Hēvaní, pea ko ʻEne fānau ʻa kitautolu. … ʻOku ʻafioʻi fakafoʻituitui kitautolu ʻe he ʻOtuá mo ʻofa ʻiate kitautolu. ʻI Heʻene palaní, “Kuo foaki mai ai ʻe he Tamai Hēvaní … ha ngaahi meʻafoaki lahi mo ha ngaahi fakahinohino ke tokoni ke tau foki hake ki Hono ʻaó.”
ʻOku pehē ʻa e ngaahi tāpuaki ki he tangatá ni, ʻa ia ʻoku tatau pehē ʻa ʻene ʻatā ki he kotoa ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá ʻo fou ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
Ko e Taumuʻa ʻo e Moʻuí
Naʻe pehē ʻe Palesiteni M. Lāsolo Pālati (1928–2023), Tuʻunga ʻi hono fakafoki mai ʻe Sīsū Kalaisi ʻa ʻEne ongoongoleleí ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “ʻoku mahino ai kiate kitautolu ʻa e taumuʻa ʻo e moʻuí, pea ko hai kitautolú.” Naʻe pehē ʻe Palesiteni Pālati, ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻi heʻene fakamoʻoni fakaʻosi ki he Siasí:
“ʻOku tau ʻiloʻi ko hai ʻa e ʻOtuá; ko hai ʻa e Fakamoʻuí; koeʻuhí ʻoku tau maʻu ʻa Siosefa, ʻa ia naʻe ʻalu ki ha vaoʻakaú ʻi heʻene kei siʻí ʻo fekumi ki ha fakamolemole ki heʻene ngaahi angahalá.
ʻOku ou fakatumutumu, pea ʻoku ou tui ko hamou tokolahi ʻoku mou pehē, ʻi heʻetau monūʻia ke ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku tau ʻiloʻi fekauʻaki mo ʻetau taumuʻa ʻi he moʻuí, ʻuhinga ʻoku tau ʻi heni aí, mo e meʻa ʻoku totonu ke tau feinga ke fai mo fakahoko ʻi heʻetau moʻui fakaʻahó.”
Ki he kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku kau ʻi he ʻilo ko iá ha mahino ki he “palani haohaoa” ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻuí. ʻOku toe ʻiloa ko e “palani lahi ʻo e fiefiá,” “ko e palani ʻo e huhuʻí,” mo e “palani ʻo e ʻaloʻofá” (ʻAlamā 42:8, 11, 15), ʻokú ne “toʻo ai ʻa e fakamisitelí mei moʻuí mo e taʻe-paú mei hotau kahaʻú.” ʻOku mahuʻinga ki he palani ko iá ʻa e “tokāteline ʻa Kalaisí,” ʻa ia ko e uho ia ki he taumuʻa ʻo e moʻuí.
Koeʻuhí ʻoku tau maʻu ʻa e ongoongoleleí, ʻoku tau ʻilo ai ko e fānau kitautolu ʻa e ʻOtuá, naʻe fekauʻi mai ki māmani ke siviʻi, fakaleleiʻi mo teuteuʻi ke “ʻomai ʻi he toetuʻu ʻa e maté, tuʻunga ʻi he ikuna mo e nāunau ʻo e Lamí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:39). ʻOku tau ʻilo ʻa e ngaahi fekaú pea ʻoku fakahinohinoʻi “feʻunga kitautolu ke tau ʻilo ʻa e leleí mei he koví” (2 Nīfai 2:5). ʻOku tau ʻiloʻi ʻoku tau ʻi māmaní ke ʻofa mo tokoni. Pea ʻoku tau ʻiloʻi kuo ui kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ke tau ikunaʻi ʻa māmani mo tokoniʻi e niʻihi kehé ke nau fai e meʻa tatau (vakai, Sione 16:33; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 64:2) ko e teuteu ki Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí.
ʻI heʻetau tokanga taha kiate Iá, ko e meʻa naʻe ui ʻe Siosefa Sāmita ko e “ongo fakafiefia ʻo e Ongoongolelei ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí” te ne fakaivia kitautolu ʻi he lolotonga ʻo e ngaahi ʻaho faingataʻá mo ʻomai ha ʻuhinga mo ha taumuʻa ki heʻetau moʻuí pea ki he moʻui ʻa e niʻihi kehé.
ʻE Peluki ʻa e Tui Kotoa Pé, tā ʻe Dan Wilson, ʻoua naʻa ʻai hano tatau
Talangofuá, Ngaahi Tāpuakí, Fiefiá
Kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá kiate kitautolu ʻa e tauʻatāina ke filí koeʻuhí ke tau haʻisia ki heʻetau ngaahi filí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:78; 2 Nīfai 2:16). Ko ha konga ʻo e “fehangahangai ʻi he meʻa kotoa peé” (2 Nīfai 2:11), ʻoku fakaʻatā ai ʻa Sētane ke ne ʻahiʻahiʻi kitautolu ke tau fakaʻaongaʻi hala ʻetau tauʻatāina ke filí.
Ka ko e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻi Heʻene “ʻafioʻi ʻa e fakatuʻutāmaki ʻa ia ʻe hoko mai ki he kakai ʻo e māmaní” ʻi hotau kuongá, naʻá Ne ui ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmita ko e Siʻí, pea folofola kiate ia mei he langí, mo fai kiate ia ʻa e ngaahi fekau” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:17). Ko e sīpinga ko ia ʻoku fakahā ai ʻe he ʻEikí ʻEne ngaahi fekaú mo Hono finangaló ki Heʻene kau palófitá ʻoku kei hoko atu ia ʻi hotau kuongá mo Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni—pea ʻi he ʻuhinga tatau pē. ʻOku finangalo ʻa e ʻOtuá ke tataki kitautolu ki he fiefiá ʻi he moʻuí ni pea ki he nāunau fakasilesitialé ʻi he moʻui ka hokó.
ʻOku totonu ke maʻu ʻa e talangofua ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá mei heʻetau līʻoa mo ʻofa kiate Iá. Naʻe fakahā tonu ʻe he ʻEiki ko Sīsū Kalaisí ko e ʻofa ki he ʻOtuá “ko e ʻuluaki pea ko e lahi ia ʻo e fekaú” (vakai, Mātiu 22:37–38). Naʻá Ne toe ʻomai ha ʻilo lahi ange ʻi Heʻene folofola, “Kapau ʻoku mou ʻofa kiate au, fai ʻeku ngaahi fekaú” (Sione 14:15).
ʻOku ʻi ai ha pale ʻo e ʻofa ki he ʻEikí mo e tauhi ʻo ʻEne ngaahi fekaú. Naʻá Ne fakamatalaʻi ʻi he kuonga fakakosipeli ko ʻení “ha fono naʻe tuʻutuʻuni pau ʻi he langí … , ʻa ia ʻoku makatuʻunga ki ai ʻa e ngaahi tāpuaki kotoa pē—
Pea ʻo ka tau ka maʻu ha tāpuaki mei he ʻOtuá, ʻoku tupunga ia ʻi he talangofua ki he fono ʻa ia ʻoku makatuʻunga ia ki aí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:20–21).
Ko ia ai, ko e ola taupotu taha ʻo hono fakahaaʻi ʻetau ʻofa ki he ʻEikí ʻaki hono tauhi ʻEne ngaahi fekaú ko e ngaahi tāpuaki ʻokú ne ʻomai ʻa e fiefiá mo e nēkeneká.
ʻOku tau maʻu ha mahino ʻi heʻetau vakai ki he moʻuí ʻo fakafou ʻi he ongoongolelei kuo fakafoki maí mo e fakahā ʻi onopōní. ʻʻOku tau ʻilo ʻi he fakakaukau mahino ki hotau tupuʻanga mo e ikuʻanga fakalangí, “ko e meʻa kotoa pē te ne ʻai [ʻetau] moʻui fakamatelié ki he lelei taha te ne lavá ko e ngaahi meʻa tatau pē ia te ne ʻai ʻetau moʻuí ʻi ʻitānití kotoa ki he lelei taha ʻe lavá!”
Fakaʻosí
Te u fakaʻosi ʻaki e meʻa naʻá ku kamata aí, ʻi heʻeku manatu ki heʻeku aʻusia ʻi he ngaahi taʻu kimuʻa mo e tokotaha toki ului ʻi Siapaní. Tuʻunga ʻi heʻene faivelengá pea mo e faivelenga ʻa e ongo faifekaú mo e kāingalotú, naʻá ne ʻilo ai ʻa e ongoongolelei kuo fakafoki mai ʻo Sīsū Kalaisí. ʻI heʻene ʻilo ʻa e ongoongoleleí, naʻá ne ʻiloʻi foki ai ʻene taumuʻá, ʻa ia naʻá ne fakalahi ʻene vīsoné. Naʻá ne toe maʻu foki mo e palani lahi ʻo e fiefiá. Naʻe ʻomi kiate ia ʻe he talangofua ki he ngaahi fuakava ʻo e ongoongoleleí ʻa e ngaahi tāpuaki mo e fiefia, pea langaki fakatuʻasino mo fakalaumālie hake ia.
Ko ʻene fononga naʻe fakaiku ke mēmipa ai ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisí naʻe lava ai ke ne hoko ko ha fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi. Kuo fakamatalaʻi ʻe ʻEletā Petuliki Kealoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá ʻa e fiefia ʻoku hoko aí:
“Koeʻuhí ko e palani ʻofa ʻa ʻetau Tamai Hēvaní ki Heʻene fānaú fakataautaha, pea koeʻuhí ko e moʻui huhuʻi mo e misiona ʻo hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, te tau lava—pea ʻoku totonu ke tau—hoko ko e kakai fiefia taha ʻi he māmaní! … Naʻa moe taulōfuʻu ʻa e ngaahi matangi mālohi ʻo e mouí ʻiate kitautolú, te tau lava ʻo tanumaki ha ongoʻi tupulekina mo tuʻuloa koeʻuhí ko ʻetau falala kia Kalaisí mo e mahino kiate kitautolu hotau tuʻunga ʻi he palani fakaʻofoʻofa ʻo e fiefiá.”
ʻOku fakahoko atu ʻeku houngaʻia, mo e fakamoʻoni ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí, kau ai ʻa e palani lahi ʻo e fiefiá ʻoku kātoi aí. ʻOku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou kai ʻi he ngaahi fua ʻo e ongoongoleleí pea mo ongoʻi ha fiefia lahi ange ʻi hoʻo fononga ki he moʻui taʻengatá.