2025
Ko e ʻOfa mo e Tokanga ʻa e Fakamoʻuí ki he Toko Tahá
Siulai 2025


“Ko e ʻOfa mo e Tokanga ʻa e Fakamoʻuí ki he Toko Tahá,” Liahona, Siulai 2025.

Ko e ʻOfa mo e Tokanga ʻa e Fakamoʻuí ki he Toko Tahá

Kuo ʻosi kole mai ke tau feʻofaʻaki mo fetauhiʻaki ʻo hangē ko ia ʻoku fai ʻe Sīsū Kalaisí—ki he tokotaha taki taha.

tā fakatātā ʻo ha ongomātuʻa ʻokú na ʻaʻahi ki ha tangata ʻi hono ʻapí

Tā fakatātaaʻi ʻe Alex Nabaum

Hili pē ha taimi nounou mei hoku papitaiso ʻi ʻAokosi ʻo e 1984, naʻá ku fanongo ki ha ʻekitivitī fakafiefia mo ha ngaahi mūsika mo e kaitunu naʻe ʻikai mamaʻo mei he feituʻu naʻá ku nofo ai ʻi Kuekue, ʻi Simipāpuē. Naʻá ku fiefia mo hoku ngaahi kaungāmeʻá ke mau ō, ka naʻe fai ia ʻi he Sāpaté. Ne ʻikai ke siasi hoku ngaahi kaungāmeʻá.

Peá u talaange, “Te u ʻalu ki he lotú ka ʻi he ʻosi ʻa e sākalamēnití te u hola mai ke tau ō.

Naʻe pehē mai hoku ngaahi kaungāmeʻá he naʻa nau ʻiloʻi hoku vaivaiʻangá, “Kapau te ke fai ia, he ʻikai te ke ʻalu. ʻE aʻu ki he taimi te ke haʻu aí, kuo ʻosi ʻa e kaitunú ia.”

Naʻe ʻi ai ha fili ke u fai. Te u ʻalu ki he lotú pe ko e kaitunú? Naʻá ku fili ʻa e kaitunú ka naʻá ku toki ʻilo ʻi he pongipongi Sāpaté kuo kaniseli ia. ʻI he taimi ko iá, kuo fuʻu tōmui ke ʻalu ki he lotú, ko ia naʻá ku nofo pē ʻi hoku kiʻi loki nofo totongí.

Naʻá ku fanongo ki ha leʻo ʻi he konga kimuʻa ʻo e hoʻatā ko iá: “ʻOku nofo heni ʻa ʻEti Tupe?”

Ko ʻeku palesiteni fakakoló, ʻa Sione Niupoloti, mo hono uaifi ko Siní. Naʻá ku loto au ke u toitoi ʻi hoku lalo mohengá! Ka kimuʻa peá u lava ʻo fai ha meʻá, kuó na tuʻu kinaua ʻi he veʻe puipui naʻá ne vaheʻi hoku lokí mei toenga ʻo e falé.

Naʻá na pehē mai, “ʻE ʻEti, ne ma ʻofa mai kia koe he lotú ʻi he ʻahó ni.”

Naʻa mau kiʻi talanoa nounou, pea ʻi he hili ʻo ʻena mavahé, naʻe kei vanavanaiki pē ʻena lea, “Eti, naʻa ma ʻofa mai kia koé” ʻi hoku ʻatamaí. ʻOku ou houngaʻia ʻia Sione mo Siini Niupolo. Talu mei he ʻaho ko iá, mo hono tāpuekina au koeʻuhí ko ʻena tokoniʻi au ke u fakatokangaʻi, ʻi ha founga fakafoʻituitui, ʻa e ʻofa mo e tokanga hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí ki he toko tahá.

Tokotaha Taki Taha

Naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū ko ha tokotaha kuo toetuʻu ki he kakai Nīfaí, ʻi he hili ʻo ʻEne ʻi he Tamaí. Naʻe hāʻele maí ke fakafiemālieʻi ʻa e kakaí. Naʻá Ne fakaafeʻi kinautolu ʻi he ʻofa:

“Tuʻu hake pea ʻunuʻunu mai kiate au, koeʻuhí ke mou ʻai homou nimá ki hoku vakavaká, pea ke mou ala foki ki he mataʻi faʻo ʻi hoku nimá mo hoku vaʻé, koeʻuhí ke mou ʻiloʻi ko au ko e ʻOtua ʻo ʻIsilelí, pea ko e ʻOtua ʻo e māmaní kotoa pē, pea kuo tāmateʻi au koeʻuhí ko e ngaahi angahala ʻa e māmaní.

“… Pea naʻa nau fai ʻeni, ʻo ʻalu taki taha kae ʻoua kuo ʻalu atu kotoa pē, ʻo nau mamata ʻaki honau matá mo ala ʻaki honau nimá, pea nau ʻiloʻi pau mo fakamoʻoniʻi, ko ia ia, ʻa ia kuo tohi ʻe he kau palōfitá ʻe hāʻele maí” (3 Nīfai 11:14–15; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí.

Naʻe fakaafeʻi kimui ange ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa kinautolu ke ʻomai kotoa honau kakai mahakí, mo e faingataʻaʻiá, pe puke ʻi ha faʻahinga mahakí … pea naʻa ne fakamoʻui ʻa kinautolu takitaha ʻi he ʻomi ʻa kinautolu kiate iá” 3 Nīfai 17:7, 9; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí). Peá Ne toki “fua hake ʻenau fānau īkí, taki taha, ʻo ne tāpuakiʻi ʻa kinautolu, mo hūfekina ʻa kinautolu ki he Tamaí” (3 Nīfai 117:21; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí).

Ke fakakaukau naʻe ʻi ai ha kakai ʻe toko 2,500 ʻi aí, ʻoku fakatupu loto-fakatōkilalo moʻoni (vakai, 3 Nīfai 17:25). ʻI he fanauʻi mo ohi hake au ʻi ʻAfiliká, naʻá ku faʻa fakakaukau ki he Fakamoʻuí ʻoku tuʻu ʻi he ulo ʻa e laʻaá ʻo tatali ke fakamoʻui, fakafiemālieʻi, fakalotolahiʻi, pea mo fakahaaʻi ha ʻofa kiate kinautolu naʻe ōmai kiate Iá. ʻI heʻetau hoko ko ʻEne kau ākongá, kuo ʻosi kole mai ke tau ngāue fakaetauhi kiate kinautolu ʻoku tau feohí ʻo hangē ko ia ʻokú Ne faí—ki he tokotaha taki taha.

Laka Atu ʻi he Tui

Kuo vahe atu ʻe he kau palesitenisī ʻo e Fineʻofá pe kōlomu ʻo e kaumātuʻá ʻi homou uōtí pe koló, ʻi hano fakangofua ʻe he pīsopé pe palesiteni fakakoló, ha niʻihi fakafoʻituitui mo ha ngaahi fāmili ke mou ngāue fakaetauhi ki ai. Ko hanau niʻihi ʻoku siʻisiʻi ke mou ʻilo. Te mou ala manavasiʻi ke ʻaʻahi, telefoni, pe tohi he telefoní (text) kiate kinautolu. Mahalo te mou manavasiʻi naʻa ʻikai ke nau tali koe ʻi honau ʻapí. Ka kuo ʻosi fakakaukauʻi ʻe homou kau takí ʻi he faʻa lotu ʻa e mahuʻinga ʻo e ngāue ko ʻení kiate koe mo e ngaahi tāpuaki te ne lava ʻo ʻomai kiate koe mo hoʻo ngaahi fāmili ngāue fakaetauhí. Ko ia, ʻalu ʻi he tui.

Naʻá ku ʻalu ʻi he ngaahi taʻu kuo hilí mo ha palesiteni fakasiteiki ʻi he fakatonga hihifo ʻo e ʻIunaiteti Siteití ke ʻaʻahi ki ha ngaahi fāmili kimuʻa ʻi ha konifelenisi fakasiteiki. ʻI heʻema aʻu atu ki ha ʻapi ʻe taha, naʻe lue mai ha tangata ʻoku tui ha vala ngaholo kiate kimaua.

Naʻe kaila mai, “Ko e hā ʻokú mo fiemaʻú? “ʻOku ʻikai ke u loto ke haʻu e kakaí ki hoku ʻapí!”

Naʻá ku hohaʻa ʻi he taimi naʻe fōtunga fakamanamana ai ʻa e tangatá. Naʻá ku fie puke ʻe au ʻa e palesiteni fakasiteikí peá ma lele ki he kaá! Ka naʻe nonga pē ʻa e palesiteni fakasiteikí. Naʻá ne pehē ange, “Ma kole fakamolemole atu.” “Naʻá ma pehē naʻe ʻosi fakahoko atu ʻe hoʻo pīsopé ʻokú ma ō mai.”

ʻI heʻena talanoá, naʻá ku ongoʻi mālohi ʻaupito ʻa e Laumālié. Naʻá ku feinga ke u loto-toʻa, peá u ʻalu atu ki he tangatá ʻo pehē ange, “Tokoua ʻofeina, kuo tuku mai ʻe Palesiteni Tōmasi S. Monisoni kiate au [ko ia ʻa e palōfita he taimi ko iá] ʻa e fatongia ke u haʻu ki heni. ʻOkú ma ʻi hení ke ʻaʻahi kiate koe. ʻOku ou fakaaʻu mai e ʻofa ʻa e palōfitá kiate koe.”

Naʻá ku sio ki he fofonga ʻo e tangatá ʻo fakatokangaʻi naʻe fakatē-loʻimata. Naʻe kamata leva ke ne vahevahe siʻono ngaahi faingataʻaʻiá mo kimaua. Naʻe tofanga siʻono uaifí ʻi he loto-mafasiá. Naʻe toki mole pē ʻene ngāué. Naʻe ʻikai ke ne maʻu ha meʻakai ke fafanga ʻaki ʻene fānaú. Naʻe fakapapauʻi ange ʻe he palesiteni fakasiteikí ki he tangatá ʻe tokoniʻi ia mo hono fāmilí ʻe he Siasí. Naʻa mau fakahoko ha talanoa lelei.

ʻOsi ha ngaahi uike mei ai, naʻá ku kole ki he palesiteni fakasiteikí ʻa e fakamatala fakamuimui taha ki aí. Naʻá ne talamai naʻe tokoniʻi ʻe he pīsopé mo e fakataha alēlea fakauōtí ʻa e tangatá ni pea kuo kamata mo hono uaifí, ʻa ia ʻoku ʻikai ko ha mēmipa ʻo e Siasí, ke talanoa mo e kau faifekaú.

ʻOku kamata ʻa e ngāue fakaetauhí ʻaki ha fetuʻutaki ki he niʻihi kehé ʻi he tui mo e ʻofa. ʻI heʻetau laka atu ʻi he tui, ʻo falala ki he ʻEikí, te tau lava ke kole ha fakahā meiate Ia ʻo fekauʻaki mo ʻEne palani mo e ngaahi taumuʻa ʻo ʻetau fengāueʻaki takitaha mo ʻEne fānaú. Te Ne tokoni ke tau ʻiloʻi ʻa e meʻa ke lea ʻaki mo fakahokó peá mo tataki kitautolu ʻi he founga ke “fefuaʻaki ʻa [ʻetau] ngaahi kavengá, koeʻuhí ke nau maʻamaʻa;” “pea tangi fakataha mo kinautolu ʻoku tangí; … pea fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku ʻaonga ki ai ʻa e fakafiemālié” (Mōsaia 18:8–9). ʻI heʻetau fai iá, te tau ʻilo ai ʻa e lahi ʻo e ʻofa moʻoni ʻa e Fakamoʻuí ki he toko tahá.

Hono ʻIkai Ke Lahi Hoʻomou Fiefiá

ʻOku ou kei fetuʻutaki pē mo Sione mo Siini Niupolo ʻo aʻu mai ki he ʻahó ni. ʻI he ngaahi taʻu kotoa ko ʻení, ʻoku ou ongoʻi fiefia koeʻuhí ko e ʻofa naʻá na fai kiate aú. Pea kuó na ongoʻi ʻa e fiefia ʻi heʻena mamata ki heʻeku fakalakalaka ʻi he ongoongoleleí. Ko e meʻa ʻeni ʻe lava ke hoko ʻi he taimi ʻoku tau ngāue fakaetauhi aí—ʻoku tau toe vāofi ange ai mo kinautolu ʻoku tau tokoniʻí pea fehokotaki lahi ange mo e Fakamoʻuí.

Naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí, “ʻoku mahuʻinga lahi ʻa e ngaahi laumālié ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá. …

“Pea kapau te mo ngāue ʻi homo ngaahi ʻahó kotoa pē ʻi hono kalanga ʻaki ʻo e fakatomalá ki he kakaí ni, pea ʻomi, ʻa e foʻi laumālie ʻe toko taha pē kiate au, hono ʻikai ke lahi pehē fau ʻa hoʻomo fiefia fakataha mo ia ʻi he puleʻanga ʻo ʻeku Tamaí!” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:10, 15; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí.

Kapau kuo teʻeki ke ke fakamuʻomuʻa ʻa e ngāue fakaetauhí, naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni “te tau lava kotoa ʻo fai lelei ange pea toe lelei ange ʻi ha toe taimi kimuʻa.” ʻOku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou liliu pea huke ki ha peesi foʻou. ʻOku ou palōmesi atu ʻi hoʻomou kau ko ia ʻi he ngāue fakaetauhí, te mou maʻu ha ngaahi tokoni ki he ngaahi faingataʻa ʻoku mou lolotonga fehangahangai mo iá.

ʻOku moʻoni e talaʻofa ʻa e Fakamoʻuí: “He ko ia ʻe kalofaki ʻene moʻuí, ʻe mole ia: pea ko ia ʻe mole ʻene moʻuí koeʻuhí ko aú, te ne maʻu ia” Mātiu 16:22).

ʻI he tokoni ʻa e Fakamoʻuí, te ke lava ai ʻo hoko ko e faʻahinga tangata pe fefine ngāue fakaetauhi ʻokú Ne finangalo ke ke ʻi ai ke fakahoko ha liliu ʻi he moʻui ʻa e fānau ʻa e Tamai Hēvaní—ʻa e tokotaha mahuʻinga takitaha.