2025
Ko e Ngāue Fakaetauhi kiate Kinautolu ʻOku Kovi ki Ai Ha Meʻa Fakanamuleleí
Siulai 2025


“Ko e Ngāue Fakaetauhi kiate Kinautolu ʻoku Kovi ki ai ha Meʻa Fakanamuleleí,” Liahona, Siulai 2025.

Ko e Ngāue Fakaetauhi kiate Kinautolu ʻoku Kovi ki ai ha Meʻa Fakanamuleleí

Ko hono faitokoniá ʻoku fiemaʻu ai ʻa e mohu-foungá mo e loto ʻofá mei he taha kotoa ʻoku kau aí.

tā fakatātā ʻo ha fefine ʻokú ne mānavaʻaki ki loto ha ngaahi meʻa fakanamu lelei lahi ʻoku fuʻu mālohi

Ngaahi tā fakatātā ʻa Elia Sampo

Ko e fakaafe ʻa hotau Fakamoʻuí kiate kitautolú ke “tau haʻu kiate ia ʻo maʻu ʻi heʻene angaleleí; pea ʻoku ʻikai te ne taʻofi ha tokotaha ʻoku haʻu kiate ia” (2 Nīfai 26:33). Ko ha founga mahuʻinga ʻe taha ʻoku tau haʻu ai ki he Fakamoʻuí ko ʻetau maʻulotu mo kau ʻi he ngaahi ʻekitivitī ʻi he Siasí. ʻI he taimi ʻe niʻihi, ʻe lava ke hoko ʻa e maʻulotú ko ha meʻa faingataʻa ʻi ha ngaahi ʻuhinga kehekehe. ʻE lava pē ke mātuʻaki faingataʻa ki ha taha ʻoku faingataʻaʻia fakaesino, kovi ki ai ha meʻa, pe ko ha ngaahi tuʻunga fakafaitoʻo kehe.

ʻI heʻetau hoko ko e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, ʻoku tau loto ke ongoʻi ʻe he tokotaha kotoa ʻoku talitali lelei kinautolu mo nau lava ʻo maʻu ʻa e lotú mo e ngaahi ʻekitivitií. Hangē ko ʻení, ʻoku tau fakahaaʻi ʻetau fakaʻatuʻi ʻa e kakai ʻoku kovi ki ai ha meʻakaí ʻi heʻetau teuteu ʻa e sākalamēnití ʻaki ha ngaahi meʻa ʻoku ʻikai kau ai ha kulūtenií (gluten-free). ʻOku maʻu ai ʻe he niʻihi fakafoʻituitui ko ʻení ha founga ke nau maʻu ʻa e sākalamēnití mo fakafoʻou ʻa e ngaahi fuakava toputapu mo e ʻOtuá.

ʻOku faingataʻa ki ha kāingalotu ʻe niʻihi ke nau maʻulotu pe kau ʻi ha ngaahi fakataha fakatokolahi kehe koeʻuhí ko haʻanau uesia-ngofua ʻi ha faʻahinga nanamu ʻo ha kemikale hangē ko e hina fana fakanamuleleí pe kaloní. ʻOku toe kovi ange ki he kakai ʻoku nau ʻi he tuʻunga mahaki helá, kovi ki ai ʻa e meʻa fakanamuleleí, pe ha ngaahi kemikale pea ʻe ala hoko ha palopalema. Hangē pē ko e kovi ki ai ha meʻakaí, he ʻikai ke ke lava ʻe koe ʻo tala ʻoku ʻi ai ha taha ʻoku kovi ki ai ha kemikale ʻaki haʻo sio pē ki ai. Ko hono olá, ʻoku ʻikai faʻa fai fakatokangaʻi ʻa e tūkunga ko ʻení, ka ʻokú ne uesia lahi ʻa e malava ʻa e tokotahá ke fakahoko ʻa e ngaahi ngāue angamaheni ʻo e moʻuí.

Ngaahi fakaʻilongá

Ko e ngaahi fakaʻilongá ʻoku kehekehe pē pea ʻe lava ke kau ai ʻa e tokakoví, ninimó, langa ʻulú, ongosiá, loto-hohaʻá, faingataʻa ke mānavá, mamahi ʻa e fatafatá mo e mongá, pea toe lahi ange.

ʻOku fetōʻaki pē ʻa e ngaahi fakaʻilongá mei he siʻisiʻí ki he mālohi ʻaupitó. Neongo ʻe ala langa ʻulu pē ha taha pea ʻosi ʻi ha houa ʻe ua, ʻe ala ʻi ai ha taha ia ʻe toe kovi ange ʻo aʻu ki ha lau ʻaho pe iku ki hano ʻave fakavavevave ki he fale mahakí.

ʻE lava ke uesia ʻe he uesiangofua ʻi he kemikalé ha moʻui ʻa ha taha mo fakatupu ha loto-fakamāvahevahe. Naʻe fakamatalaʻi ʻe ha mēmipa ʻokú ne faʻa foua ha ngaahi fakaʻilonga kovi: “E lava ke hoko e ngaahi ʻekitivitī fakaʻahó, hangē ko e fakataú, ʻeva ki he ngaahi kaungāmeʻá, ʻalu ki he ngaahi houalotu ʻa e Siasí, pe kai falekaí ko ha pole fakatupu loto-siʻi. ʻOku iku ʻeni ki he ongoʻi taʻe-fiemālié, liʻekiná, mo ha taʻe-lata lahi. ʻIkai ngata aí, ʻoku tau faʻa ongoʻi ʻoku maʻuhala mo fakamāuʻi kitautolu ʻe kinautolu ʻoku tau feohi ʻa ia ʻoku ʻikai ke nau lava ʻo ʻʻilo’ hotau fokoutuá pea mo nau ongoʻi ʻoku tau siokita mo ngalivale koeʻuhí ko e ʻikai ke tau saiʻia ʻi ha faʻahinga nanamú.’”

ʻOku ʻi ai ha tamai ʻe taha mo hano foha ʻoku kovi ʻaupito ʻene mahaki helá pea ʻoku fakatupunga ia ʻe ha nanamu ʻo ha kemikale. Naʻe teuteu ʻa e fohá ke lea ʻi he houalotu sākalamēnití kimuʻa pea toki mavahe ʻo ngāue fakafaifekaú. ʻI ha uike ʻe taha kimuʻa peá ne leá, naʻe talaange ʻe he pīsopé ki he kāingalotu ʻo e uōtí ʻoku ʻi ai ha ngaahi palopalema ʻa e talavoú ʻi heʻene mānavá ʻi he taimi ʻokú ne mānava ʻaki ai ha meʻa fakanamulelei mālohí, peá ne kole ai ki he kāingalotú ke nau manatuʻi ia ʻi he taimi te nau omi ai ki he lotú ʻi he uike hono hokó. Naʻe hoko ʻeni ko e Sāpate lelei taha kuo faifaiange pea maʻu ʻe he tamaí mo e fohá ʻi he lotú.

Ngaahi nofoʻangá

ʻI he ʻātakai ʻo e Siasí, ʻe lava ke fili ha taha ʻoku kovi ki ai ʻene mānava ʻaki ha kemikalé ke tangutu mavahe mei he kakaí. ʻOku ʻi ai mo ha niʻihi, ʻe fiemaʻu ha ngāue lahi ange ki ai hangē ko hano tui ha meʻa sivi mānava ki he matá, pe ʻomai ha meʻa sivi ʻea ki he lotú, pe mamamta mai pē ki he houalotu sākalamēnití ʻi he ʻinitanetí.

Neongo pe ko e hā e lahi ʻo e tuʻunga pelepelengesi ʻo e tokotahá ʻi he nanamu ʻo e kemikalé, ʻoku mahuʻinga ke manatuʻi ko ha meʻa ʻeni ke fai ha tokanga moʻoni ki ai. Ko hono faitokoniá ʻoku fiemaʻu ai ʻa e mohu-foungá mo e loto ʻofá mei he taha kotoa ʻoku kau aí. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he kakaí ʻa e meʻa fakanamuleleí mo ha ngaahi kaloni koeʻuhí ko ha ngaahi ʻuhinga kehekehe, hangē ko e manakó pe maʻa fakafoʻituituí. ʻE fiemaʻu leva ʻa e fe-fakaʻapaʻapaʻakí mo e loto-mahinó ki hono fakaleleiʻi ʻo e ngaahi fiemaʻu ʻa kinautolu kātoa ʻoku kaú.

Kapau ʻoku uesia-ngofua koe ʻe ha kemikale, kātaki ʻo talanoa mo ha mēmipa pe mo hoʻo kau pīsopelikí. Neongo he ʻikai malava ʻa e fakanofonofó ʻi he tūkunga kotoa, ka ʻoku ʻaonga ke ʻai ke ʻilo ʻe he kau taki ʻo e uōtí hoʻo ngaahi fiemaʻú. ʻE lava ke ke ngāue mo e fakataha alēlea fakauōtí ʻo fai honau lelei tahá ke tokangaekina ho tūkunga uesia ngofua ʻe he kemikalé. Ko e founga totonú ʻe kehekehe pē ʻo makatuʻunga ʻi he ngaahi tūkungá pea ʻoku totonu ke palanisi mo mahino he ʻikai ke lava ʻo fakatōliʻa ʻa e tūkunga ʻi he ngaahi fiemaʻu ʻa e taha kotoa.

tā fakatātā ʻo ha ngaahi koloa ʻoku nau fakatupu ha ngaahi nanamu ʻoku mālohi

Ngaahi fakakaukau ʻe niʻihi ki he kau takí:

  • Tokoni ke mahino ki he kāingalotú ko e uesia-ngofua ʻi he kemikalé ko ha hohaʻa moʻoni ia kiate kinautolu ʻoku uesiá.

  • Fanongonongo mo fakamanatu maʻu pē ʻa e founga ʻe lava ke angaʻofa ai ki he niʻihi kehe ʻoku fekuki mo e uesia ngofua ʻi he kemikalé pea mo ha ngaahi tūkunga fakafaitoʻo kehé pea mo e founga te tau lava ke tokoni ai ke kau ʻa e taha kotoa ʻi he moihū ki he ʻEikí.

  • Fakakaukau ke ui ha mataotao fakauooti pe fakasiteiki ke tokoni ʻo fakaleleiʻi ʻeni mo e ngaahi palopalema kehé.

  • Fakakaukau ke fokotuʻutuʻu ha fakataha ako maʻá e kau takí mo e kāingalotú fekauʻaki mo e uesia ngofua he kemikalé mo ha ngaahi tūkunga kehe te ne ala uesia e lava ke kau ha taha ʻi he ngaahi houalotu ʻa e Siasí.

Ngaahi fakakaukau ki he nofoʻangá:

  • ʻOange ha ngaahi faingamālie ki he niʻihi fakafoʻituitui ʻoku uesia ngofua ʻi he kemikalé ke nau vahevahe ʻenau ngaahi fiemaʻú mo e tokangá mo e kau taki ʻo e uōtí.

  • ʻI he feituʻu ʻe lava aí, fai hoʻo lelei tahá ke fakahoko ʻa e ngaahi fakahinohino ki he ngaahi fakataha mo e ngaahi ʻekitivitī ʻoku fakaʻatā ai ʻa e kakai ʻoku uesia ngofua pe kovi ki ai ha meʻá, ke nau kau fiemālie ki ai.

  • Fakakaukau ke fakahoko fakamafola fakahangatonu ʻi he ʻinitanetí ʻa e ngaahi houalotú pea mo ʻoange ha ngaahi founga ki he niʻihi fakafoʻituitui ko ʻení ke nau maʻu ʻa e sākalamēnití.

  • Fakaʻaongaʻi pē ʻa e koloa kuo fakangofua mo tufa atu ʻe he timi tokoni ki he ngaahi falelotu ʻo e Siasí. Kapau ʻoku fakatupu ʻe ha ngaahi koloa angamaheni ha palopalema, ngāue mo e pule fakafeituʻu ʻo e ngaahi fale ʻo e Siasí ke kumi ha ngaahi founga kehe. Kapau ʻoku ʻomai ʻe he kāingalotú haʻanau meʻa fakanamulelei ki he ʻeá pe nāunau fufulu, ʻe ala fakatupu ʻe he ngaahi koloa ko iá ha palopalema ki he niʻihi fakafoʻifuifui ʻoku uesia ngofuá.

  • Fakakaukauʻi ʻa e uesia ngofua ʻi he kemikalé ʻi he taimi ʻoku palani ai ʻa e ngaahi ʻekitivitií.

  • Manatuʻi maʻu pē ʻoku ʻi ai siʻa kakai ʻoku uesia ngofua ʻi he kemikalé te nau fie ngāue ʻi ha fatongia ko ē ʻoku malu kiate kinautolú.

Kuo akoʻi ʻe ʻEletā Petuliki Kealoni ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá: “Kiate kinautolu ʻoku nau ongoʻi liʻekina pe fakamavahevaheʻí, ʻe mātuʻaki mahuʻinga ʻa e māfana ʻo [ʻetau] talitali leleí. Ko e taupotu tahá, te tau lava ʻo fehuʻi pē kiate kitautolu pe ko e hā ʻa e finangalo ʻo e Fakamoʻuí ki he founga ke fakahoko ʻaki ʻetau sākalamēnití. Ko e hā nai Hono finangaló ki he founga ke talitali, tokangaʻi, fafangaʻi, mo ʻofaʻi ai ʻEne fānaú? Te Ne finangalo ke tau ongoʻi fēfē ʻi he taimi ʻoku tau ōmai ai ke fakafoʻou ʻi he manatu mo e moihū kiate Iá?”

ʻI hono ʻai ko ia ke fakatokangaʻi ʻa e palopalema ko ʻení, ʻe lava leva ʻa e kakai ʻoku fekuki mo e uesia-ngofua ʻe he kemikalé ke ongoʻi, ongona, fakaʻapaʻapaʻi, pea mo kau kakato ʻi honau uōtí pe koló. ʻI he taimi ʻoku ngāue moʻoni ai mo faʻalotu ʻa e kau pīsopelikí mo e fakataha alēlea fakauōtí fakataha mo e niʻihi fakafoʻituitui ʻoku uesia ʻe he ngaahi faʻahinga tuʻunga ko ʻeni ʻo e moʻuí, ʻoku fakamālohia leva ha tokolahi ange ʻo e fānau ʻa e ʻOtuá he ʻoku ʻoange kiate kinautolu ha ngaahi faingamālie lahi ange ke ʻunu ʻo ofi ange kia Sīsū Kalaisi. Ko e taimi ʻoku fakataha mai ai ha uooti, “kuo taha honau lotó ʻi he uouangataha mo e feʻofoʻofa ní” (Mōsaia 18:21), ʻoku ongo ki honau lotó pea fakamoʻui kinautolu.