Tapu ki te Ariki i ngā Rā Katoa o te Ora

I tō mātou huinga whakawhanaunga mō te whānau Gong whānui inātata noa nei i whakaritea tētahi pō whakangahau, i reira tētahi whakataetae mō ngā kupu whakakata a te pāpā.

Engari he rerekē noa tēnei whakataetae. I tētahi tīma, i reira mātou ko Koro (ahau) me ngā mokopuna tokorua, 12 me te 11 te pakeke. I tērā atu tīma tētahi hangarau anamata (AI) i rawekehia ai e tētahi whanaunga kia kōrero mai i ngā kupu whakakata pāpā i te āhua e kōrero ai a Gerrit W. Gong. Ko Koro Gerrit Gong e whakataetae atu ana ki a AI Gerrit Gong.

I haere tuatahi mātou ko ngā mokopuna.

He aha tāu mō tētahi mokonui e tukia ai tana waka? He Tyrannosaurus Wrecks.

Ka tohua ake a AI Gerrit Gong—me rite ngā whakaaro ki a Gerrit W. Gong. Kia rite ō kōrero ki āna.

AI Gerrit Gong: “Anei tētahi kōrero whakakata anō nei ko Gerrit W. Gong, e mau atu ana tana āhua mahana, whakaaro nui, hiki wairua: He aha te rākau māhaki i whakamenemene ai i ngā tāngata? Nā te mea kua hohonu ōna aka ki roto i te aroha, ā, i toro atu ōna manga i runga i te ngākau atawhai. Pērā i taua rākau, ka kaha anō tātou he mea nā ngā aka me te koa o te toro atu i atawhai ki ētahi atu.”

Heoi, he aha ō whakaaro? Koinā e kīa ana he kupu whakakata pāpā.

Taiāwhio noa i a tātou ngā āheinga kia katakata, āhuareka, kia kite ki ngā karo whakawhetai. Ko tō tātou rongopai tētahi rongopai koa, tētahi rongopai tapu i ngā rā katoa o te ora. Nā te tapu ka whakataha atu i ngā mea mō tētahi kaupapa tapu. Engari nā te tapu tātou i tono kia kōtuia te oranga o te ia rā ki te tapu—kia hari i ngā paraoa ia te rā i roto i ngā tūmatakuru me ngā taraongaonga o te ao. Ki te hia hīkoi tahi me te Ariki, me tapu tātou, nā te mea he tapu Ia; ā, hei āwhina i a tātou kia meinga hei mea tapu, e pōhiritia mai ana tātou e te Ariki kia hīkoi tahi me Ia.

He kōrero ō tātou katoa. I a māua ko Tuahine Gong e tūtakitaki ana i a koutou—ngā mema o te Hāhi me ngā hoa kei ngā wāhi maha i roto i ngā āhuatanga maha—nā ō koutou kōrero mō ngā mea tapu ki te Ariki i whakaaweawe ai i a māua. E ū ana koutou ki ngā C e whitu: communion ki te Atua, community me te compassion tētahi me tētahi, commitment me te covenant ki te Atua, te whānau, me ngā hoa—centered i runga i a Ihu Christ.

E kaha tautokohia ana tēnei e ngā taunakitanga e whakakaongia mai nei: ko te nuinga o ngā tāngata whakapono he mea koa ake, whaiora ake, kua mākona ake ā-wairua, ā-tinana i te hunga kāore ō rātou aronga ā-wairua, tūhonotanga ā-wairua rānei. Ka whaiora te hunga whakapono i te nuinga o ēnei āhuatanga e whai ake nei, te koa, te hauora o te hinengaro me te tinana, te pūtake o te ora, te tapatahi me te ngākau pono, ngā tūhono whanaungatanga tata, te pakari ki te taha pūtea me te rawa.

He nui ake te hauora o te tinana me te hinengaro, ā, e nui ake ana te koa i roto i ngā reanga katoa me ngā huihuinga tāngata.

Mā tēnei mea e kīa ana e ngā kairangahau, arā, ko te “pakari o te whare whakapono” e mārakerake ai te kitea atu, te mōhio ki te pūtake o te ora, me te whakaweawenga nui i roto i ngā piki me ngā heke o te oranga. He tauaro te whānau whakapono me te hapori o te Hunga Tapu ki te takitahitanga me te whakaminenga mokemoke. Ka kī “kāo” te tapu ki te Ariki ki te hunga kangakanga, “kāo” ki ngā kupu hahani hei whakatoi i ētahi atu, “kāo” ki ngā āhuatanga e whakanuia ana te riri me te whakawehewehe tangata. Ka kī “āe” te tapu ki te Ariki ki ngā mea tapu me ngā mea maruwehi, “āe” ki tā tātou tipu kia meinga tō tātou āhua wātea ake, koa ake, tūturu rawa ake i a tātou e whai i a Ia i runga i te pono.

He aha te āhua o te tapu ki te Ariki i ngā rā katoa o te ora?

E rite ana te āhua o te tapu ki te Ariki i ngā rā katoa o te ora ki tētahi tokorua, kua mārena mō te tau kotahi, e ū tahi ana i runga i te pono me te ngākau tūwhera ki ngā kawenata rongopai, te whakahere, me te mahi aroha i ō rāua oranga.

Ka tīmata ia, “I ahau i te kura tuarua, i tino pōuri ahau. Ko te āhua nei kāore i reira te Atua mōku. I tētahi pō, ka pātuhi mai tētahi hoa, ‘Kia ora, kua pānui kē koe i a Arami 36 ?’

“I ahau e pānui ana,” tana kī, “ka warea au e te rangimārie me te aroha. Ko te āhua nei kua āwhitia kahangia ahau. I tāku pānui i a Arami 36:12, i mōhio au kua kite te Matua i te Rangi i ahau, ā, i mōhio pū anō hoki Ia ki ngā kare ā-roto o tōku ngākau.”

Ka haere tonu tana kōrero, “I mua i tā māua mārenatanga, i pono tāku whāki atu ki taku whaiāipo, nā, kāore i kaha rawa taku whakaaturanga mō te whakatekau. He aha te Atua e hiahia ai kia tuku pūtea tātou ahakoa he nui ngā rawa ō ētahi atu? Nā taku whaiāipo i whakamārama mai, nā, ehara i te mea e hāngai ana ki te pūtea, engari ki te whai i tētahi whakahaunga kua tonoa mai tātou. I wero mai ia ki ahau kia tīmata ahau ki te tuku i te whakatekau.

“Ka tino tīmata te tipu o taku whakaaturanga,” tana kī. “I ētahi wā ka pakaru te pukoro, engari i kite māua i ngā manaakitanga maha, ā, kāore au e mōhio ana i pēhea engari kua nui te utu mō te mahi.”

Waihoki, “i roto i taku akomanga nēhi,” tana kī, “ko au anake te mema o te Hāhi, ā, ko au anake anō te mea mārena. He maha anō ngā wā i wehe hōhā atu, e tangi ana rānei nā te mea ki ōku whakaaro nā ōku hoa akomanga ahau i whakatoi nā ōku whakapono, nā taku mau kāmana, nā te mea hoki i mārena ahau ahakoa he āhua rangatahi tonu ana.”

Heoi ka haere tonu tāna, “I ako au i tēnei wāhanga kātahi anō ka hori me pēhea e kaha ake taku kōrero e pā ana ki ōku whakapono, ā, me pēhea hoki e whakatauira pai i te rongopai. I tipu taku mātauranga me taku whakaaturanga nā te mea i whakamātauria tōku āheinga kia tū takitahi, kia tū kaha i tōku whakapono.”

Ko tā te hoa tāne hei tāpiri, “I mua i taku mīhana he nui ngā tono ōku ki te tākaro poipapa. He kōwhiringa uaua, i whakataha atu au i aua tono kātahi ka haere ki te mahi ki te Ariki. Kua kore rawa au e panoni i aua tau e rua mō ngā taonga katoa o te ao.

“I taku hokinga ki te kāinga,” tana kī, “I whakaaro au ka uaua te hoki ki te tākaro, engari i kaha ake au, i tere ake au, ā, i whai ora ake ahau. I kaha ake taku whiu pōro. He nui ake aku tono ināianei i ōku i mua. Ā, ko te mea nui ake,” tana kī, “E kaha ake taku whakawhirinaki ki te Ariki.”

Ka whakakapi ia, “I ahau e mahi mihingare ana, i whakaako au e pā ana ki ngā whakaari a te Matua i te Rangi mō te mana e tukua mai e Ia ki a tātou i roto i ngā inoi, engari i ētahi wā ka wareware anō tērā mōku ake.”

Kua kī katoa tō māua whare taonga mō ngā manaakitanga mihingare tapu ki te Ariki. I te nuinga o te wā ehara i te mea he ngāwari noa te taha ki te pūtea, te wā, me ērā atu āhuatanga. Engari i ngā wā katoa e whakatapua e ngā mihingare nō ngā reanga katoa kia tapu ki te Ariki, ka tutuki ngā mea katoa i tō te Ariki wā, i tō te Ariki āhua hoki.

Ināianei kua pahure atu ngā tau 48, ka kōrero mai tētahi mihingare kaumātua, “I hiahia taku pāpā kia rapua e au tētahi tohu mātauranga nō te whare wānanga, kaua ko te mīhana. Nō muri tata iho i tērā, ka mate manawa ia kātahi ka mate e 47 te pakeke. I mamae tōku ngākau. Me pēhea au e hohou ai te rongo i waenganui i a māua ko tōku pāpā?

“Nā wai rā,” tāna kōrero tonu, “nō muri i taku kōwhiri ki te mahi mihingare, i kite au i tōku pāpā i tētahi moemoeā. E mauritau ana, ā, i koa ia ka mahi mihingare au.”

Ka haere tonu tēnei mihingare kaumātua, “Pērā i tā Whakaakoranga me ngā Kawenata 138 e whakaako nei, e whakapono ana ahau ka mahi mihingare tōku pāpā i te ao wairua. I kite nei au i tōku hinengaro taku pāpā e āwhina ana i tō mātou tupuna koroua, i wehe atu ai i Tiamana i te wā e 17 ana tōna pakeke kātahi ka ngaro i te whānau, tukua kia rapua mai anō.”

Ka tāpiri mai tana hoa wahine, “I roto i ngā teina tuakana tokorima o te whānau o taku hoa tāne, ko te tokowhā i mahi mihingare ai, ko rātou ngā mea kua whai tohu whare wānanga.”

E rite ana te āhua o te tapu ki te Ariki i ngā rā katoa o te ora ki tētahi tangata kātahi anō ka hoki mai i tana mīhana, nā, i ākona ia kia tukua te Atua hei poutokomanawa i tōna oranga. I mua, i te wā i tonoa ia ki te manaaki i tētahi tangata e tino māuiui ana, ka kī ake te mihingare, “E whakapono ana ahau; Māku ia e manaaki kia ora ai. Heoi,” tā te mihingare nei, “I ākona au i taua wā tonu kia kaua e inoi mō tāku e pai ai, engari kia inoi mō te mea e mōhio ana te Ariki koinā te mea pai mō taua tangata. Nāku taua tangata i manaaki kia mauritau, ā, kia hāneanea ai ia. Ka mate ia nō muri iho.”

E rite ana te rongo o te tapu ki te Ariki i ngā rā katoa o te ora ki tētahi kora e aurere atu ana ki tua i te ārai ki te tūhono, ki te whakatau, ki te whakakaha. E kī ana tētahi kaiwhakahaere i tētahi whare wānanga nui, nā, kei te rongo ia i ngā tāngata e mōhio noa ia nā tā rātou inoi mōna. I ū katoa aua tāngata ki te whare wānanga, ā, e ū tonu ana rātou ki tōna mīhana me ōna ākonga.

Ka ngana nui tētahi tuahine ia rā, ia rā, nō muri iho i te mahi puremu a tana hoa tāne. He nui aku mihi ki a ia, ki ngā tāngata katoa e pērā ana. I tētahi rā, i a ia e tākai kākahu ana, ko tōna ringa kei runga i tētahi pūranga kāmana, ka mapu ia, “He aha te take?” Ka rongo ia i tētahi reo āio e tau ai ki a ia, “Kua kawenatatia e koe ō kawenata ki ahau.”

Mō ngā tau 50, i ongeonge tētahi wahine kia kaha ake tana hononga ki tōna pāpā. “I ahau e tipu ana,” tāna, “i reira ōku tungāne me tōku pāpā, kātahi ko au—te tamahine kotahi. Ko taku manako nui i ngā wā katoa kia ‘pai rawa’ mō tōku pāpā.

“Kātahi ka mate tōku māmā! Koia anake taku kaitakawaenga i waenganui i a māua ko tōku pāpā.

“I tētahi rā,” tā te tuahine nei, “I rongo ai i tētahi reo e mea ana, ‘Tonoa tō pāpā kia haere tahi me koe ki te temepara.’ Koinā te tīmatanga o ā māua ko taku pāpā haerenga rua taima i te marama ki te whare o te Ariki. I kōrero atu ki tōku pāpā, e aroha ana au ki a ia. Ka kī mai ia ki ahau, e aroha ana ia ki ahau anō hoki.

“Nā te noho i roto i te whare o te Ariki māua i ora ai. Kīhai i taea e tōku māmā te āwhina i a māua i tēnei ao. Engari nā te mea i tērā atu taha ia o te ārai i taea te whakatika i te mea kua pakaru noa. Nā te temepara tō māua haerenga i whakakapi hei whānau mau tonu.”

Ka kī ake te pāpā, “He mea tapu rawa te whakatapunga o te temepara mō māua ko taku tamāhine. Ināianei ka haere tahi māua, ā, ka rongo māua i te kaha o te aroha.”

E rite ana te tapu ki te Ariki ki ngā wā pōuri e mate ai ngā mea arohaina. I te wāhanga tōmua o tēnei tau, i riro atu tōku māmā, a Jean Gong, i ngā rā tata ki tōna rā whānau 98.

Mehemea kua uia tōku māmā, “he rori kohatu māu, he tiakarete mā rānei, he aihikirīmi tōpere rānei?” Ka kī ake taku māmā, “Āe koa, māku te katoa e timotimo koa?” Ko wai e taea te kī “kāo” ki tō māmā, i te mea i aroha ia ki ngā reka katoa o te oranga?

I ui atu au ki a Māmā he aha ngā kōwhiringa kua tino whakatangata mai i tōna oranga.

Ko tāna, “Ko te rumakitanga hei mema o Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei me te hūnuku atu i Hāwai‘i ki te whenua nui (Amerika), ki te wāhi i tūtaki ai au ki tō pāpā.”

I rumakina i te wā e 15 tōna pakeke, ko ia anake te mema i tōna whānau nui kia uru ki te Hāhi, he whakapono kawenata tō tōku māmā me tētahi whakawhirinaki ki te Ariki nā konā manaakitia tōna oranga me ngā whakatipuranga katoa o tō mātou whānau. I mokemoke ana au ki tōku māmā, pērā i tā koutou mokemoke ki ngā mema o ō koutou whānau. Engari kei te mōhio au kāore e ngaro ana tōku māmā. Kāore noa iho ia i konei i tēnei wā. E whakahōnore au i a ia me te hunga e whakatauira ana i te tapu ki te Ariki i ngā rā katoa o te oranga.

E tika ana, ko te tikanga o te tapu ki te Ariki i ngā rā katoa o te ora he kaha ake te haere mai ki te te Ariki i roto i Tōna whare tapu. He pono tēnei, ahakoa he mema o te Hāhi, he hoa rānei.

I haere mai ngā hoa tokotoru ki te rangi tūwhera o te Temepara o Bangkok Thailand.

“Koinei tētahi wāhi hauora,” tā tētahi.

I te rumakanga, ka kī ake tētahi atu, “I ahau e tū ana ki konei, kei te hiahia kia horoia kia mā, ā, kia kaua e hara atu anō.”

Ko tā te tuatoru, “E rongo ana rānei kōrua i te mana wairua?”

E tono ana, ā, e whakapuaki ana ō tātou temepara ki ngā kupu tapu e iwa:

“Tapu ki te Ariki.

“Te Whare o te Ariki.”

Mā te tapu ki te Ariki e tapu ai te oranga. Mā konā whakatata harikoa atu ai ki te Ariki, ā, ki a tātou anō, ā, e whakarite ana i a tātou kia noho tahi ai me te Atua tō tātou Matua, rātou ko Ihu Karaiti, me ō tātou mea arohaina.

Pērā i tōku hoa, tērā pea ka whakaaro ake mehemea e aroha ana tō Matua i te Rangi ki a koe. E haruru ana te whakautu, āe mārika! E taea te rongo i Tōna aroha i a tātou e meatia ana te tapu ki te Ariki ia rā, ia rā, harikoa ana, ā, mō āke tonu atu. Me pēnei tātou, tāku e inoi nei i runga i te ingoa o Ihu Karaiti, āmine.