Ko te Tanu i ā Tātou Taiaha o te Haututū

E ai tā te Pukapuka a Moromona, nā, e 90 tau pū anō i mua i te whānautanga mai a te Karaiti, ka tīmata ngā tama a Mōhia i tētahi mīhana 14 ngā tau te roa ki waenganui i ngā Rāmana. He maha ngā mahi i ngā reanga maha ki muri kia kumea mai ai ngā Rāmana ki te whakapono i te whakaakoranga a te Karaiti. Heoi i tēnei wā, mā roto i ngā mahi mīharo a te Wairua Tapu, i whakatahuritia mai ngā Rāmana mano tini, ā, ka meinga rātou hei apataki nā Ihu Karaiti.

E pānuitia ana, “Ā, e ora ana te Ariki, e pērā ana te whakapono o te tokomaha, i pērā rānei te kukumetanga mai o aua hunga ki te mātauranga o te pono, mā roto i te kauhautanga a Amona rātou ko ōna teina, e rite ana ki te wairua o te whakakitenga me te wairua o te poropititanga, me te mana o te Atua e mahi merekara ana i roto i a rātou—āe rā, ko taku kupu tēnei ki a koutou, e ora ana te Atua, ko ngā Rāmana katoa i whakapono ai ki ā rātou kauhautanga, kātahi ka whakatahuritia ki te Ariki, kīhai rawa tētahi i taka atu.”

Kei te whiti e whai ake nei ngā kōrero e hāngai ana ki te mea nui mō te whakatahuritanga mau roa o tēnei iwi: “Nā te mea i meinga rātou hei iwi tika; i whakatakotoria iho e rātou ā rātou rākau whawhai o tō rātou haututūtanga, nā konā kīhai rātou i whawhai anō ki te Atua, kīhai hoki ki tētahi o ō rātou hoariri.”

He matarua tēnei kōrero e pā ana ki ngā “rākau whawhai o te haututū,” he kupu tūturu, ā, he kupu whakarite anō hoki. Ko te tikanga ia o aua kōrero he hāngai ki ā rātou hoari me ērā atu rākau whawhai o te pakanga, engari he hāngai anō tōna ki tō rātou haututū ki te Atua me Ana whakahaunga.

I whakamāramahia pēneitia ake e te kīngi o ēnei Rāmana kua whakatahuritia: “Ā, nana ināianei, e aku teina, … koinei tā tātou katoa e taea ai te mahi … kia rīpenetā i ō tātou hara katoa me ngā kōhuru maha kua meatia e mātou, ā, kia tonoa te Atua kia murua atu ērā i ō mātou ngākau, nā te mea koinā anake e taea ai te mahi kia pono rawa te rīpenetā i mua i te aroaro o te Atua kia murua atu tō tātou parue Ia.”

Kia aro ki ngā kupu a te kīngi—ehara i te mea nā tō rātou rīpenetā pono anake i puta ai te murunga i ō rātou hara, engari nā te Atua anō i muru atu i te paru o aua hara me te hiahia pū anō ki te mahi hara i ō rātou manawa. E mōhio ana koutou, i tanumia e rātou ā rātou hoari kia kore rawa e paku huaki tonu te kuaha e hoki atu ai rātou ki tō rātou āhuatanga haututū o mua. Ā, i a rātou e tanu ana i ā rātou rākau whawhai tūturu nei, i runga i te ngākau hou, i tanumia anōtia e rātou tō rātou hiahia ki te mahi hara.

Tērā pea ka ui ake tātou ki a tātou anō he aha tā tātou hei whai i tēnei tauira, kia “whakatakotoria iho ā tātou rākau whawhai o [tō tātou] haututūtanga,” ahakoa he aha aua mea, ā, kia meinga hei mea “whakatahuri rawa ki te Ariki” nā konā muru atu te paru o te hara me te hiahia kia hara i ō rātou ngākau, ā, kua kore rawa mātou e taka atu.

He mea āta whakaaro, he mea whakaaro kore hoki te haututūtanga. Ko te tauira rongonui o te haututū āta whakaaro, arā, ko te haututūtanga āta whakaaro a Rutiwha, nāna nei, i te ao i mua, i haututū ki te mahere hokonga o te Matua, ā, ka whakaohooho ake i ētahi atu kia haututū anō, “ā, i taua rā, he tokomaha i whai atu i a ia.” Ehara i te mea uaua kia mārama ai ki ngā pānga o tana haututūtanga tonutanga i ēnei rā.

Nā te tokotoru tapu kore o ngā Karaiti-atete i te Pukapuka a Moromona—Herema, Niho rātou ko Korihoro—e whakatauira mai nei i te āhua o te haututū āta whakaaro ki te Atua. Ko te whakaakoranga matua a Niho rāua ko Korihoro, arā, kāore he hara; nō reira, kāore he take kia rīpenetātia, ā, kāore he Kaiwhakaora. “Ka kake ia tangata e rite ana ki tōna atamai, ā, … ka wikitōria ia tangata, ia tangata e rite ana ki tōna kaha; ā, ahakoa he aha tā te tangata [e mahi ai] ehara i te hara.” E whakakore ana te Karaiti-atete i te mana whakapono, e whakatau ana i ngā tikanga tapu me ngā kawenata hei whakangahau “e whakamahia ana e ngā tohunga onamata, ki te rapu kaha me te mana.”

Ko tētahi atu tauira i ngā rā mohoa nei o te haututū āta whakaaro e mutu ake nei i runga i te koa, koia ko te kōrero mō Wiremu W. Wherapa. I uru mai a Wherapa i te Hāhi i te tau 1831, ā, ka whakawahia ia hei kaipūreretā mō te Hāhi. Nāna ngā putanga o te Hāhi i ētita i ngā wā tōmua, nāna ngā hīmene maha i tito, ā, i mahi ia hei kaituhi mō Hōhepa Mete. Ko te mea pōuri, ka tū atu ia ki te Hāhi me te Poropiti, tae atu ki tana tuku whakaaturanga teka ki tētahi kōti i Mītori mō Hōhepa Mete, nā konā tautoko ai i te whakahereheretanga o te Poropiti i reira.

Nō muri mai, ka tuhi atu a Wherapa ki a Hōhepa e whakapāha ana. “E mōhio ana au ki ōku āhuatanga, e mōhio ana koe, ā, e mōhio ana hoki te Atua, ā, e hiahia ana ahau kia whakaorangia mēnā rānei ka āwhinatia au e ōku hoa.”

I tana whakautu ka kī ake te Poropiti: “E pono ana he nui ngā whakamamaetanga kua pā nei ki a mātou nā āu mahi. … Heoi anō, kua inumia te kapu, kua meatia tā te Matua i te Rangi e pai ai, ā, kei te ora tonu mātou. … Haere mai, e taku teina, i te mea kua mutu te pakanga, nā te mea he hoa anō ngā hoa o mua.”

Nā te rīpenetātanga pono, i tanumia e Wiremu Wherapa ana “rākau whawhai o te haututū” kātahi ka whakawhiwhia mai anō ki roto ki te kāhui, kīhai rawa i taka atu anō.

Heoi anō, ko te āhuatanga kino ake pea o te haututū ki te Atua, koia, ko te āhuatanga whakaaro kore—e aro kore ana ki Tāna e pai ai i roto oi ō tātou oranga. E tū atu tonu ētahi o te hunga e kore nei e haututū āta whakaaro ai tā te Atua e pai ai, ā, ki te kupu a te Atua nā tā rātou whai i ā rātou e pai ai kāore e aro ana ki te huarahi e whakatakotoria iho e te Atua. I mahara ana au ki tētahi waiata rongonui i ngā tau ki muri nā te kaiwaiata a Frank Sinatra me te rerenga whakaihiihi, “Nāku i mahi i taku ara.” Kāore e kore he tino nui te āheinga i tēnei oranga kia whaia tō ake ara me tō ake kōwhiringa, engari ina hāngai ki ngā āhuatanga o te whakaoranga me te oranga tonutanga, me pēnei ki tō tātou waiata matua, “Nāku i mahi i tā te Atua ara,” nā te mea e pono ana kāore he ara kē atu.

Hei tauira, kia aro ki tā te Kaiwhakaora mō te rumakitanga. I meatia e ia te rumakitanga hei whakaatu mai i tōna ū pono ki tā te Matua, ā, hei tauira mō tātou:

“E whakaaturia ana e ia ki ngā tamariki a te tangata, e ai ki te kikokiko e whakaiti ia i a ia anō i te aroaro o te Matua, ā, e whakaaturia ana ki te Matua, nā, e ngohengohe ana ia ki a ia i tana pupuri i ngā whakahaunga. …

“Ā, ka kī ake ia ki ngā tamariki a te tangata: E arumia ana rānei koe i ahau. Nā reira, e aku teina aroha, e taea ana e tātou te whai atu i a Ihu ki te kore e hiahia ki te pupuri i ngā whakahaunga a te Matua?”

Kāore i reira tētahi “taku ara” ki te hiahia tātou ki te whai atu i te tauira a te Karaiti. He rite te whai atu i tētahi ara kē ki te rangi ki te mahi auare ake i te Pourewa o Pāpera, kāore e titiro atu ana ki te Karaiti me Tōna whakaoranga.

He rākau whawhai o te haututūtanga ngā hoari me ērā atu rākau whawhai i tanumia ai e ngā Rāmana nā te āhua i whakamahia ai ērā e rātou. Aua rākau whawhai anō i ngā ringaringa o ā rātou tama, e whakamahia ana hei tiaki i ō rātou whānau me tō rātou herekoretanga, ehara kau ērā i te rākau whawhai o te haututū ki te Atua. I pēnei anō mō ngā rākau whawhai i ngā ringaringa o ngā Nīwhai: “Kāore rātou i te whawhai mō te rangatiratanga, mō te mana rānei engari … i te whawhai mō ō rātou kāinga me ō rātou tika, ā rātou hoa wahine me ā rātou tamariki, me ā rātou mea katoa, āe rā, mō ō rātou tikanga koropiko me tō rātou hāhi.”

I tēnei āhua anō, he maha ngā mea i ō tātou oranga, nā, ko te āhua nei he noa aua mea, engari ki te whakamahia kinotia ka meinga hei “rākau whawhai o te haututūtanga.” Hei tauira, ko ā tātou kōrero, e whakapiki wairua, e takahi rānei i te mauri. Pērā i tā Hēmi:

“Engari [ko te āhua nei] kāore e taea te whakarata i te arero; he mea kino rawa, e kikī ana i te paitini whakamate.

“Mā konā whakamānawa tātou i te Atua, te Matua pū anō; ā, mā konā kanga tātou i te tangata, kua hangaia nei i runga i te ritenga o te Atua.

“Puta ai i te māngai kotahi te whakamānawa me te kanga. E aku teina, ehara i te mea me pēnei.”

He maha ngā kupu hahani e karawhiua ana i mua, i muri hoki i te tirohanga tangata. He nui ngā kōrero kino, kōrero kanga, i roto anō i te hunga rangatahi. Ko tēnei momo kōrero tētahi “rākau whawhai o te haututūtanga” ki te Atua, “e kikī ana i te paitini whakamate.”

Ko tētahi atu tauira pai mō tētahi mea e pai ana engari ka whakamahia kinotia hei tauaro ki ngā tohutohu o te rangi—arā, ko te huarahi mahi a tētahi. Ka nui te koa i tā tētahi tūranga mahi, huarahi mahi, mahi whakarato rānei, ā, kua whaihua tātou katoa i ngā pukenga maha o ngā tāngata i ngā momo mahi katoa.

Heoi, e pono ana, nā, nā tō huri pūmau ki tō mahi ake ka meinga koia ko tō kaupapa nui o tō oranga. Kātahi ka noho tuaruatia ngā mea katoa, tae atu ana ki tētahi kereme a te Kaiwhakaora ki runga i ngā taima me ngā pukenga o tētahi. Mō te tāne, me te wahine anō hoki, ko te āta kōwhiri kia kaua e mārena, ko te kore e piri atu me te tautoko i tō hoa rangatira, ko te kore e atawhai i ngā tamariki, ko te kōwhiri kia karo i te manaakitanga me te haepapa o te whakatipu tamariki kia piki ai i te arawhata o te mahi e huri ai tēnei momo ekenga ikeike hei haututūtanga.

E hāngai ana tētahi atu ki te tinana kikokiko. E whakamaharatia ana tātou e Pāora, nā, ko tā tātou he whakakorōria i te Atua ki te tinana rāua ko te wairua ā, ko tēnei tinana te temepara o te Wairua Tapu, “nā te Atua ō koutou, ā, ehara nō koutou.” Pēnei, e whai take ana tātou kia āta tiakina ō tātou tinana i runga o ō tātou kaha katoa. He tokoiti rawa tātou e eke ai ki ngā tāpuhipuhitanga hākinakina pērā i ngā taumata i kitea ai e tātou i roto i te Taumāhekeheke o te Ao me ngā Taumāhekeheke Hauā o te Ao kua pahure ake nei, ā, kua pāngia ētahi o tātou ki ngā uauatanga o te kaumātua, ki tā Tumuaki M. Russell Ballard i kī ai “te wewetetanga o ngā here.”

Hei aha koa, e whakapono ana ahau e āhuareka ana tō tātou Kaihanga i tā tātou āta tiaki i Tana taonga papai rawa o te tinana kikokiko. He tohu haututū kia tānoanoa, kia whakapoke i te tinana, te whakamamae i te tinana, kia kore e whai atu i te oranga hauora. Heoi anō, he haututū anō te horihori, te aro pūmau rānei ki te āhua o tō tinana, tō āhua, te taiea rānei o te kākahu, e ārahi ana i tētahi ki te koropiko ki te taonga a te Atua, kaua ki te Atua.

Hei te mutunga iho, ko te tikanga ngāwari o tā tātou tanumi i ngā rākau whawhai o te haututū, arā, ko te aro ki te reo kukumetanga o te Wairua Tapu, me te whakataha atu i ngā kukume o te ira tangata, ā, kia meinga “hei hunga tapu mā roto i te whakamārietanga o te Karaiti te Ariki.” Ko tōna tikanga he whakamatua i te whakahaunga tuatahi i ō tātou oranga. Ko te tikanga ia, ko te tuku i te Atua hei poutokomanawa mōu. Mehemea ka meinga tō tātou aroha ki te Atua me tō tātou ū pono ki te mahi ki a Ia i runga i ō tātou kaha, whakaaro, me ō tātou mārohirohi te toka paearu mā konā whakamātauria ai e tātou ngā mea katoa me te kōwhiri i ngā ara, mehemea kua pēnātia kua tanumia e tātou ā tātou rākau whawhai o te haututū. Nā te aroha o te Karaiti, ka murua e te Atua ō tātou hara me ō tātou haututū o mua, ā, ka murua atu te paru o aua hara me aua haututū i ō tātou ngākau. Ā tōna wā, Ka murua atu e Ia ngā hiahia katoa ki te mahi kino, pērā i Tāna ki aua kaiuru Rāmana o mua. Nō reira, “kua kore rawa tātou e taka atu anō.”

Mā te tanu i ā tātou rākau whawhai o te haututū e puta ai te koa. Ki te taha o te hunga katoa kua whakatahuritia ki te Ariki, kua “kumea ki te waiata [i te waiata o te] aroha o te hokonga.” Kua whakaūngia e tō tātou Matua i te Rangi rāua ko Tana Tama, tō tātou Kaihoko, tō Rāua ū mutunga kore ki tō tātou koa nui mā roto i te aroha nui me te whakahere nui. Ka rongo tātou i tō Rāua aroha ia te rā, ia te rā. Kāore e kore e taea ana e tātou te whakautu i tērā ki te aroha me te ū. Kia tanumia e tātou—kia tino, tino hohonu—tētahi āhuatanga o te haututū ki te Atua i roto i ō tātou oranga me te whakauru kē ki reira tētahi ngākau kōingo me tētahi hinengaro tūwhera. I runga i te ingoa o Ihu Karaiti, āmine.