“Koinei Taku Rongopai”—“Koinei Taku Hāhi”
Koinei te rongopai a te Kaiwhakaora, ā, koinei Tana Hāhi (tirohia 3 Nīwhai 27:21; Mōhia 26:22; 27:13). Engari mā te whakakotahi i ngā mea e rua ka hangaia ake ko tētahi mea kaha rawa ake.
Mō ngā rautau maha, ko te puehu pango te mea pahū kaha rawa. Mā te puehu pango e rere ai ngā matā pū repo, engari kāore i tino pai rawa mō ngā mahi keri maina me ngā mahi hanga rori. He ngoikore rawa ki te wāwāhi kohatu.
I te tau 1846 i hangaia e tētahi kēmihi, ko Ascanio Sobrero i tētahi mea pahū hou, ko te nitroglycerin. I nui rawa ake te kaha o tēnei ranu hinu i te kaha o te puehu pango. He māmā tana wāwāhi kohatu. Heoi, kāore i tau te nitroglycerin. Mēnā ka taka iho i tētahi mea āhua teitei, ka pahu. Mēnā ka wera rawa ka pahu. Mēnā ka makariri rawa ka pahu. Ahakoa ka whakauru ki roto ki tētahi ruma mātao e pōuri ana, mea rawa ake ka pahu. Kāore i whakaae te nuinga o ngā whenua kia haria, kāore hoki i whakaae te nuinga ki tōna hanganga.
I te tau 1860 i timata tētahi kaipūtaiao ko Alfred Nobel tōna ingoa ki te whakapūmau i te nitroglycerin. Whai muri iho i ngā tau e whitu e whakamātauria ana, ka tutuki i a ia tana whainga mā te waipuke i te nitroglycerin i roto i tētahi mea koretake e mōhiotia ana ko te whenua diatomaceous, te kieselguhr rānei. He kohatu te kieselguhr e tāhorotia iho ai hei puehu puaheiri. Ina hanumi ki te nitroglycerin, ka waipuketia te nitroglycerin e te kieselguhr, kātahi ka taea te whakaahua mai taua pokepoke hei “rākau.” I tēnei āhua, i pūmau rawa te nitroglycerin. I pai te whakapātaka, te harihari, me te whakamahia i runga i te kaha pahu nui. I whakaingoatia tēnei hanumitanga o te nitroglycerin me te kieselguhr, arā, ko te “tainamaiti.”
I rerekē te ao i te tainamaiti. Ka whai rawa hoki a Nobel i tēnei. Ki te kore he mea whakapūmau, i tino mōrearea rawa te nitroglycerin kia meinga ai hei mea e taea te hoko atu, pērā i tā Ascanio Sobrero i kite ai. Mehemea ko taua mea anake, pērā i tāku i kī ai i mua, he koretake noa iho te kieselguhr. Engari mā te whakakotahi i ngā mea e rua ka hangaia ake ko te tainamaiti, arā, he mea utu nui, ā, he mea i panoni ai te ao.
I tētahi āhua e ōrite ana, ko te whakakotahitanga o te rongopai a Ihu Karaiti me Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei tētahi puna e ahu mai ai ngā hua nui me ngā painga e panoni ai i a tātou. He tika rawa atu te rongopai, engari mā tētahi hāhi kua whakamanaia e kauhautia atu, e tiaki ai i tōna tapu, me te whakahaere i ōna tikanga tapu i runga i te kaha me te mana o te Kaiwhakaora.
Me huri ō whakaaro ki te whakakotahitanga mai o te rongopai a te Kaiwhakaora me Tana Hāhi i whakapūmauhia nei e te poropiti Arami i te Pukapuka a Moromona. Nō te Hāhi te haepapa ki te kauhau “kāore i tua atu i te rīpenetātanga me te whakapono ki runga i te Ariki, māna [e hoko] tana iwi.” Mā te whakamahi i te mana o te Atua, nō te Hāhi te haepapa ki te whakahaere i te tikanga tapu o te rumakitanga “i runga i te ingoa o te Ariki, anō he kaiwhakaatu [mō te uru] ki roto ki tētahi kawenata ki a ia [kia] mahi ki a ia me te pupuri i ōna whakahaunga.” Ka tangohia ake e te hunga i rumakina ai te ingoa o Ihu Karaiti ki runga ki a rātou, ka uru ki Tana Hāhi, ā, ka whakaaria te mana nui mā roto i tētahi riringitanga o te Wairua.
I tōpū atu ngā tāngata ki ngā Wai o Moromona ki te whakarongo atu ki a Arami e kauhau atu ana i te rongopai. Ahakoa i tapu aua wai me aua ngahere e taiāwhio noa ana, ehara te Hāhi o te Ariki i te wāhi, i te whare rānei, kāore e pērā tonu ana ināianei. He tangata noa te Hāhi, ngā apataki a Ihu Karaiti, kua whakakao mai nei, ā, kua whakapūmauhia ki tētahi āhuatanga nō te rangi e āwhinatia ai te Ariki kia tutuki i Āna take. Ko te Hāhi te waka mā konā ako ai tātou e pā ana ki te mahi nui o Ihu Karaiti me Tana Whakamārietanga i roto i te mahere o te Matua i te Rangi. Ka tukuna e te Hāhi tētahi huarahi whaimana kia meatia e ngā tāngata takitahi ngā tikanga tapu me te whakamahi i ngā kawenata mau tonu ki te Atua. Ka whakatata atu tātou ki te Atua mā te pupuri i aua kawenata, mā konā puare mai te huarahi ki Tōna mana, ā, ka panoni i a tātou ki te mea e pirangi nei Ia.
Pērā i te kaha kore o te tainamaiti nitroglycerin kore, e motuhake noa ana te Hāhi o te Kaiwhakaora mehemea ka hangaia ki runga i Tōna rongopai. Ki te kore te rongopai a te Kaiwhakaora me te mana hei whakahaere i ngā tikanga tapu o reira, ehara te Hāhi i te mea motuhake noa.
Ki te kore te whakapūmautanga o te kieselguhr, kāore i nui ngā painga o te nitroglycerin hei mea pahū. E ai ki tā tātou i kite ai i ngā hītori, ki te kore te Hāhi o te Ariki, kua tikoki te māramatanga a te tangata e pā ana ki Tana rongopai—nā ngā au kume o ngā whakaakoranga, ā, e noho ana ki raro i te kukumetanga o ngā momo whakapono, ahurea, me ngā whakaaro. Kua whakakitea mai nei te whakakotahitanga o aua kukumetanga i roto i ngā whakatipuranga wā katoa tatū noa mai ki tēnei mea whakamutunga. Ahakoa i whakakitea tuatahitia mai te rongopai i runga i tōna māramatanga, nō muri iho ka whakawhitia te whakamāramatanga me te whakamahinga o taua rongopai ki tētahi āhuatanga atua kore, mana kore, nā te mea kua tamō kē ngā pou i whakairotia ai e te mana o te Atua.
Mā te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei e āhei ai te tangata ki te toro atu ki te mana o te Atua nā te mea kua whakamanaia e Ia ki te whakaako i te whakaakoranga a te Karaiti me te tuku i ngā tikanga tapu whakaora, me ngā tikanga tapu whakateitei o te rongopai. E hiahia ana te Kaiwhakaora ki te muru i ō tātou hara, ki te āwhina kia toro atu ki Tōna mana, me te panoni i a tātou. I whakamamaetia ia mō ō tātou hara, ā, e hiahia ana kia whakawātea ai tātou i tēnei whakawhiunga kāore e kore e tika ana kia whakawhiua tātou. E hiahia ana Ia kia meinga tātou hei mea tapu ā, kia whakatikaina i roto i a Ia.
Kei a Ihu Karaiti te mana kia pēnei ai. Ehara i te mea i ngāwari Ia ki ō tātou ngoikoretanga me te tangi mō tō tātou whakahēanga mau tonu hei utu mō te hara. E kāo, i koke atu Ia ki tua i tērā, kāore ōna mutunga, kātahi ka whakahokia mai Tana Hāhi e taea ai te toro atu ki Tōna mana.
Ko te matū o te rongopai e whakaakona ana e te Hāhi, arā, ko te pīkauranga a Ihu Karaiti i “ō tātou mamaetanga, ā, i pīkauria ō tātou pōuritanga.” I pīkauria e Ia “ki runga ki a ia anō ngā hara mō tātou katoa.” I “pīkauria te rīpeka,” i wetekina “ngā here o te mate,” “i kake ake ki te rangi, ā, … ka noho iho ki te taha matau o te Atua, kia tonoa i te Matua ōna tikanga aroha.” I meatia ēnei mea katoa e te Kaiwhakaora nā te mea e aroha ana Ia ki a tātou. Nāna kē te utu mutunga kore i utu e taea ai e Ia te “[tono] ki te hunga katoa e whakapono ai ki a Ia [ā, hei kaiwawao]” mō rātou—mō tātou. Kāore he hiahia i kō atu i te hiahia o Ihu Karaiti kia rīpenetā tātou me te whakatata ki a Ia kia taea tātou e Ia te whakatapu. I runga i tēnei hiahia, he toka tū moana Ia.
Mā roto i Tana Hāhi te huarahi ki te mana kawenata o te Atua me Tōna aroha kawenata. Ka panonitia ō tātou oranga e te whakakotahitanga o te rongopai a te Kaiwhakaora me Tana Hāhi. Nāna ōku kaumātua i te taha o tōku whaea. I mahi tōku koroua a Oskar Andersson i tētahi iāri kaipuke ki Högmarsö, tētahi moutere i te kāhui motu o Stockholm. I noho tana hoa wahine, Albertina, rātou ko ā rāua tamariki ki te whenua o Sweden. Kotahi taima ia rua wiki, i te Rāhoroi, ka hoea e Oskar tōna waka ki te kāinga mō te wīkene kātahi ka hoki atu anō ki Högmarsö i te ahiahi pō o te Rātapu. I tētahi rā, i a ia i Högmarsö, i rongo atu ia i ngā mihingare e rua e kauhau atu ana i te rongopai o Ihu Karaiti kua whakahokia mai nei. I whakaaro a Oskar he pono rawa ngā mea i rongo ai ia, ā, i kī katoa ia i te hari kāore e taea te whakakupu.
Tana hokinga atu ki te kāinga, i hīkaka tā Oskar whakamōhio atu ki a Albertina e pā ana ki ngā mihingare. Ka whakamāramahia e ia, nā, i whakapono ia ki ngā mea katoa i whakaakona e rāua. I tonoa ia kia pānuitia ngā pukapuka iti i homai e rāua ki a ia, ā, ka kī atu ia kāore ia i te hiahia kia rumakitia ngā tamariki nohinohi. I riri rawa a Albertina kātahi ka whiua ngā pukapuka rā ki te ipu para. Kāore i nui tā rāua kōrero tahi i mua i tā Oskar hokinga atu ki te mahi i te ahiahi pō o te Rātapu.
I tana wehenga ake, ka tīkina e Albertina aua pukapuka iti. Kātahi ka āta whakataurite i ngā whakaakoranga o roto ki ngā mea o roto i tana Paipera ruha. I ohorere ia i tana rongo ki te pono o ngā mea i pānuitia ai e ia. I te hokinga mai anō a Oskar ki te kāinga, ka pōhiritia mahanatia ia, rāua ko te Pukapuka a Moromona i mauria mai ai e ia. I whakaae wawe a Albertina, kātahi ka whakataurite anō i ngā whakaakoranga o roto ki ngā mea o roto i tana Paipera. Pērā i a Oskar, i kite atu ia i ngā mea pono rawa, ā, ka kī ia i te hari tē taea te whakamārama.
I hūnuku atu a Oskar rātou ko Albertina me ā rāua tamariki ki Högmarsö kia pātata atu ki ngā mema ruarua o te Hāhi i reira. Kotahi wiki whai muri iho i te rumakitanga o Oskar rāua ko Albertina i te tau 1916, i karangahia ake a Oskar kia tū ai ia hei kaiārahi rōpu ki Högmarsö. Pērā i nga kaiuru tokomaha, he nui te taunu ki a Oskar rāua ko Albertina nā tō rāua whakapono hou. Kāore i whakaae ngā kaipāmu o reira ki te hoko atu i te miraka ki a rātou, nō reira hoe atu a Oskar i tōna waka ki tērā taha o te tai matapari ia rā, ia rā ki te hoko miraka i tētahi kaipāmu āhua pai.
Heoi, i roto i ngā tau whai muri iho, ka tipu ngā mema o te Hāhi i Högmarsö, nā te whakaaturanga kaha o Albertina me tōna wairua hīkaka ki ngā mahi mihingare. I te wā i huri ai te rōpu hei peka, ka karangatia a Oskar hei tumuaki tuatahi.
He mea tapu taua motu ki ngā mema o taua peka o Högmarsö. Koinei ō rātou Wai o Moromona. Koinā te wāhi i ahu mai ai te māramatanga ki tō rātou Kaihoko.
I roto i ngā tau, i a rātou e pupuri ana i tō rātou kawenata rumaki, i panonitia a Oskar rāua ko Albertina e te mana o Ihu Karaiti. I ongeonge rāua ki te mahi i ētahi atu kawenata me te whakawhiwhi i ō rāua manaakitanga temepara. Kia hopukina aua manaakitanga, i hūnuku tūturu atu rātou i tō rātou kāinga i Sweden ki Pā Tote i te tau 1949. I mahi a Oskar hei kaiārahi mō ngā mema i Högmarsö mō ngā tau 33.
Nā te whakakotahi i te nitroglycerin me te kieselguhr ka puta ko te tainamaiti; he mea utu nui rawa atu te whakakotahi i te rongopai a Ihu Karaiti me Tana Hāhi. I rangona e Oskar e pā ana ki te rongopai kua whakahoki mai nei nā te mea i karangahia, i tonoa ētahi mihingare e tētahi poropiti o te Atua kia haere ki Sweden. Nā te whakamanatanga o te Atua, i whakaakona e ngā mihingare te whakaakoranga a te Karaiti, ā, nā te mana o te tohungatanga i rumakina ai a Oskar rāua ko Albertina. I te mea he mema, i haere tonu atu a Oskar rāua ko Albertina ki te ako, ki te whanake, ki te mahi ki ētahi atu. I meinga rāua hei Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei nā te mea i puritia e rāua ngā kawenata i meatia ai e rāua.
E kōrero nei te Kaiwhakaora e pā ana ki Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei, arā, ko “taku hāhi” nā te mea Nāna i whakamana kia whakatutuki i Ana take—e kauhau ana i Tana rongopai, e tuku ana i Ana tikanga tapu me Ana kawenata, ā, e meatia ana kia taea ai e Tōna mana ki te whakatapu i a tātou. Ki te kore Tana Hāhi, kāore he mana, kāore he kauhautanga i ngā mea pono kua whakakitea mai nei i runga i Tōna ingoa, kāore he tikanga tapu, he kawenata rānei, kāore he whakakitenga mai i te mana o te atua, kāore he panonitanga ki tā te Atua e pai ai, ā, kua kore noa iho te mahere o te Atua mō Ana tamariki. He pou matua te Hāhi i ēnei wā i roto i Tana mahere.
E tono ana au ki a koe, kia kaha ake tō whakaū i a koe anō ki te Kaiwhakaora, ki Tōna rongopai, ā, ki Tōna Hāhi. I a koe e pēnei ana, ka kite koe, mā te whakakotahi i te rongopai a Ihu Karaiti me Tana Hāhi e toko ake ai te mana ki roto i tō oranga. He nui noa atu te kaha o tēnei mana i tō te tainamaiti. Ka wāwāhia katoatia ngā kohatu i tō huarahi, ka panoni i a koe hei kaiwhiwhi ki te kīngitanga o te Atua. Kātahi ka “whakakīa koe ki te hari tē taea te whakakupu, ā, e kī ana i te korōria.” I runga i te ingoa o Ihu Karaiti, āmine.