2020–2024
“Koinei Taku Rongopai”—“Koinei Taku Hāhi”
Huinga whānui o te hāhi Oketopa 2024


13:49

“Koinei Taku Rongopai”—“Koinei Taku Hāhi”

Koinei te rongopai a te Kaiwhakaora, ā, koinei Tana Hāhi (tirohia 3 Nīwhai 27:21; Mōhia 26:22; 27:13). Engari mā te whakakotahi i ngā mea e rua ka hangaia ake ko tētahi mea kaha rawa ake.

Mō ngā rautau maha, ko te puehu pango te mea pahū kaha rawa. Mā te puehu pango e rere ai ngā matā pū repo, engari kāore i tino pai rawa mō ngā mahi keri maina me ngā mahi hanga rori. He ngoikore rawa ki te wāwāhi kohatu.

I te tau 1846 i hangaia e tētahi kēmihi, ko Ascanio Sobrero i tētahi mea pahū hou, ko te nitroglycerin. I nui rawa ake te kaha o tēnei ranu hinu i te kaha o te puehu pango. He māmā tana wāwāhi kohatu. Heoi, kāore i tau te nitroglycerin. Mēnā ka taka iho i tētahi mea āhua teitei, ka pahu. Mēnā ka wera rawa ka pahu. Mēnā ka makariri rawa ka pahu. Ahakoa ka whakauru ki roto ki tētahi ruma mātao e pōuri ana, mea rawa ake ka pahu. Kāore i whakaae te nuinga o ngā whenua kia haria, kāore hoki i whakaae te nuinga ki tōna hanganga.

I te tau 1860 i timata tētahi kaipūtaiao ko Alfred Nobel tōna ingoa ki te whakapūmau i te nitroglycerin. Whai muri iho i ngā tau e whitu e whakamātauria ana, ka tutuki i a ia tana whainga mā te waipuke i te nitroglycerin i roto i tētahi mea koretake e mōhiotia ana ko te whenua diatomaceous, te kieselguhr rānei. He kohatu te kieselguhr e tāhorotia iho ai hei puehu puaheiri. Ina hanumi ki te nitroglycerin, ka waipuketia te nitroglycerin e te kieselguhr, kātahi ka taea te whakaahua mai taua pokepoke hei “rākau.” I tēnei āhua, i pūmau rawa te nitroglycerin. I pai te whakapātaka, te harihari, me te whakamahia i runga i te kaha pahu nui. I whakaingoatia tēnei hanumitanga o te nitroglycerin me te kieselguhr, arā, ko te “tainamaiti.”

I rerekē te ao i te tainamaiti. Ka whai rawa hoki a Nobel i tēnei. Ki te kore he mea whakapūmau, i tino mōrearea rawa te nitroglycerin kia meinga ai hei mea e taea te hoko atu, pērā i tā Ascanio Sobrero i kite ai. Mehemea ko taua mea anake, pērā i tāku i kī ai i mua, he koretake noa iho te kieselguhr. Engari mā te whakakotahi i ngā mea e rua ka hangaia ake ko te tainamaiti, arā, he mea utu nui, ā, he mea i panoni ai te ao.

I tētahi āhua e ōrite ana, ko te whakakotahitanga o te rongopai a Ihu Karaiti me Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei tētahi puna e ahu mai ai ngā hua nui me ngā painga e panoni ai i a tātou. He tika rawa atu te rongopai, engari mā tētahi hāhi kua whakamanaia e kauhautia atu, e tiaki ai i tōna tapu, me te whakahaere i ōna tikanga tapu i runga i te kaha me te mana o te Kaiwhakaora.

Me huri ō whakaaro ki te whakakotahitanga mai o te rongopai a te Kaiwhakaora me Tana Hāhi i whakapūmauhia nei e te poropiti Arami i te Pukapuka a Moromona. Nō te Hāhi te haepapa ki te kauhau “kāore i tua atu i te rīpenetātanga me te whakapono ki runga i te Ariki, māna [e hoko] tana iwi.” Mā te whakamahi i te mana o te Atua, nō te Hāhi te haepapa ki te whakahaere i te tikanga tapu o te rumakitanga “i runga i te ingoa o te Ariki, anō he kaiwhakaatu [mō te uru] ki roto ki tētahi kawenata ki a ia [kia] mahi ki a ia me te pupuri i ōna whakahaunga.” Ka tangohia ake e te hunga i rumakina ai te ingoa o Ihu Karaiti ki runga ki a rātou, ka uru ki Tana Hāhi, ā, ka whakaaria te mana nui mā roto i tētahi riringitanga o te Wairua.

I tōpū atu ngā tāngata ki ngā Wai o Moromona ki te whakarongo atu ki a Arami e kauhau atu ana i te rongopai. Ahakoa i tapu aua wai me aua ngahere e taiāwhio noa ana, ehara te Hāhi o te Ariki i te wāhi, i te whare rānei, kāore e pērā tonu ana ināianei. He tangata noa te Hāhi, ngā apataki a Ihu Karaiti, kua whakakao mai nei, ā, kua whakapūmauhia ki tētahi āhuatanga nō te rangi e āwhinatia ai te Ariki kia tutuki i Āna take. Ko te Hāhi te waka mā konā ako ai tātou e pā ana ki te mahi nui o Ihu Karaiti me Tana Whakamārietanga i roto i te mahere o te Matua i te Rangi. Ka tukuna e te Hāhi tētahi huarahi whaimana kia meatia e ngā tāngata takitahi ngā tikanga tapu me te whakamahi i ngā kawenata mau tonu ki te Atua. Ka whakatata atu tātou ki te Atua mā te pupuri i aua kawenata, mā konā puare mai te huarahi ki Tōna mana, ā, ka panoni i a tātou ki te mea e pirangi nei Ia.

Pērā i te kaha kore o te tainamaiti nitroglycerin kore, e motuhake noa ana te Hāhi o te Kaiwhakaora mehemea ka hangaia ki runga i Tōna rongopai. Ki te kore te rongopai a te Kaiwhakaora me te mana hei whakahaere i ngā tikanga tapu o reira, ehara te Hāhi i te mea motuhake noa.

Ki te kore te whakapūmautanga o te kieselguhr, kāore i nui ngā painga o te nitroglycerin hei mea pahū. E ai ki tā tātou i kite ai i ngā hītori, ki te kore te Hāhi o te Ariki, kua tikoki te māramatanga a te tangata e pā ana ki Tana rongopai—nā ngā au kume o ngā whakaakoranga, ā, e noho ana ki raro i te kukumetanga o ngā momo whakapono, ahurea, me ngā whakaaro. Kua whakakitea mai nei te whakakotahitanga o aua kukumetanga i roto i ngā whakatipuranga wā katoa tatū noa mai ki tēnei mea whakamutunga. Ahakoa i whakakitea tuatahitia mai te rongopai i runga i tōna māramatanga, nō muri iho ka whakawhitia te whakamāramatanga me te whakamahinga o taua rongopai ki tētahi āhuatanga atua kore, mana kore, nā te mea kua tamō kē ngā pou i whakairotia ai e te mana o te Atua.

Mā te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei e āhei ai te tangata ki te toro atu ki te mana o te Atua nā te mea kua whakamanaia e Ia ki te whakaako i te whakaakoranga a te Karaiti me te tuku i ngā tikanga tapu whakaora, me ngā tikanga tapu whakateitei o te rongopai. E hiahia ana te Kaiwhakaora ki te muru i ō tātou hara, ki te āwhina kia toro atu ki Tōna mana, me te panoni i a tātou. I whakamamaetia ia mō ō tātou hara, ā, e hiahia ana kia whakawātea ai tātou i tēnei whakawhiunga kāore e kore e tika ana kia whakawhiua tātou. E hiahia ana Ia kia meinga tātou hei mea tapu ā, kia whakatikaina i roto i a Ia.

Kei a Ihu Karaiti te mana kia pēnei ai. Ehara i te mea i ngāwari Ia ki ō tātou ngoikoretanga me te tangi mō tō tātou whakahēanga mau tonu hei utu mō te hara. E kāo, i koke atu Ia ki tua i tērā, kāore ōna mutunga, kātahi ka whakahokia mai Tana Hāhi e taea ai te toro atu ki Tōna mana.

Ko te matū o te rongopai e whakaakona ana e te Hāhi, arā, ko te pīkauranga a Ihu Karaiti i “ō tātou mamaetanga, ā, i pīkauria ō tātou pōuritanga.” I pīkauria e Ia “ki runga ki a ia anō ngā hara mō tātou katoa.” I “pīkauria te rīpeka,” i wetekina “ngā here o te mate,” “i kake ake ki te rangi, ā, … ka noho iho ki te taha matau o te Atua, kia tonoa i te Matua ōna tikanga aroha.” I meatia ēnei mea katoa e te Kaiwhakaora nā te mea e aroha ana Ia ki a tātou. Nāna kē te utu mutunga kore i utu e taea ai e Ia te “[tono] ki te hunga katoa e whakapono ai ki a Ia [ā, hei kaiwawao]” mō rātou—mō tātou. Kāore he hiahia i kō atu i te hiahia o Ihu Karaiti kia rīpenetā tātou me te whakatata ki a Ia kia taea tātou e Ia te whakatapu. I runga i tēnei hiahia, he toka tū moana Ia.

Mā roto i Tana Hāhi te huarahi ki te mana kawenata o te Atua me Tōna aroha kawenata. Ka panonitia ō tātou oranga e te whakakotahitanga o te rongopai a te Kaiwhakaora me Tana Hāhi. Nāna ōku kaumātua i te taha o tōku whaea. I mahi tōku koroua a Oskar Andersson i tētahi iāri kaipuke ki Högmarsö, tētahi moutere i te kāhui motu o Stockholm. I noho tana hoa wahine, Albertina, rātou ko ā rāua tamariki ki te whenua o Sweden. Kotahi taima ia rua wiki, i te Rāhoroi, ka hoea e Oskar tōna waka ki te kāinga mō te wīkene kātahi ka hoki atu anō ki Högmarsö i te ahiahi pō o te Rātapu. I tētahi rā, i a ia i Högmarsö, i rongo atu ia i ngā mihingare e rua e kauhau atu ana i te rongopai o Ihu Karaiti kua whakahokia mai nei. I whakaaro a Oskar he pono rawa ngā mea i rongo ai ia, ā, i kī katoa ia i te hari kāore e taea te whakakupu.

Tana hokinga atu ki te kāinga, i hīkaka tā Oskar whakamōhio atu ki a Albertina e pā ana ki ngā mihingare. Ka whakamāramahia e ia, nā, i whakapono ia ki ngā mea katoa i whakaakona e rāua. I tonoa ia kia pānuitia ngā pukapuka iti i homai e rāua ki a ia, ā, ka kī atu ia kāore ia i te hiahia kia rumakitia ngā tamariki nohinohi. I riri rawa a Albertina kātahi ka whiua ngā pukapuka rā ki te ipu para. Kāore i nui tā rāua kōrero tahi i mua i tā Oskar hokinga atu ki te mahi i te ahiahi pō o te Rātapu.

I tana wehenga ake, ka tīkina e Albertina aua pukapuka iti. Kātahi ka āta whakataurite i ngā whakaakoranga o roto ki ngā mea o roto i tana Paipera ruha. I ohorere ia i tana rongo ki te pono o ngā mea i pānuitia ai e ia. I te hokinga mai anō a Oskar ki te kāinga, ka pōhiritia mahanatia ia, rāua ko te Pukapuka a Moromona i mauria mai ai e ia. I whakaae wawe a Albertina, kātahi ka whakataurite anō i ngā whakaakoranga o roto ki ngā mea o roto i tana Paipera. Pērā i a Oskar, i kite atu ia i ngā mea pono rawa, ā, ka kī ia i te hari tē taea te whakamārama.

I hūnuku atu a Oskar rātou ko Albertina me ā rāua tamariki ki Högmarsö kia pātata atu ki ngā mema ruarua o te Hāhi i reira. Kotahi wiki whai muri iho i te rumakitanga o Oskar rāua ko Albertina i te tau 1916, i karangahia ake a Oskar kia tū ai ia hei kaiārahi rōpu ki Högmarsö. Pērā i nga kaiuru tokomaha, he nui te taunu ki a Oskar rāua ko Albertina nā tō rāua whakapono hou. Kāore i whakaae ngā kaipāmu o reira ki te hoko atu i te miraka ki a rātou, nō reira hoe atu a Oskar i tōna waka ki tērā taha o te tai matapari ia rā, ia rā ki te hoko miraka i tētahi kaipāmu āhua pai.

Heoi, i roto i ngā tau whai muri iho, ka tipu ngā mema o te Hāhi i Högmarsö, nā te whakaaturanga kaha o Albertina me tōna wairua hīkaka ki ngā mahi mihingare. I te wā i huri ai te rōpu hei peka, ka karangatia a Oskar hei tumuaki tuatahi.

He mea tapu taua motu ki ngā mema o taua peka o Högmarsö. Koinei ō rātou Wai o Moromona. Koinā te wāhi i ahu mai ai te māramatanga ki tō rātou Kaihoko.

I roto i ngā tau, i a rātou e pupuri ana i tō rātou kawenata rumaki, i panonitia a Oskar rāua ko Albertina e te mana o Ihu Karaiti. I ongeonge rāua ki te mahi i ētahi atu kawenata me te whakawhiwhi i ō rāua manaakitanga temepara. Kia hopukina aua manaakitanga, i hūnuku tūturu atu rātou i tō rātou kāinga i Sweden ki Pā Tote i te tau 1949. I mahi a Oskar hei kaiārahi mō ngā mema i Högmarsö mō ngā tau 33.

Nā te whakakotahi i te nitroglycerin me te kieselguhr ka puta ko te tainamaiti; he mea utu nui rawa atu te whakakotahi i te rongopai a Ihu Karaiti me Tana Hāhi. I rangona e Oskar e pā ana ki te rongopai kua whakahoki mai nei nā te mea i karangahia, i tonoa ētahi mihingare e tētahi poropiti o te Atua kia haere ki Sweden. Nā te whakamanatanga o te Atua, i whakaakona e ngā mihingare te whakaakoranga a te Karaiti, ā, nā te mana o te tohungatanga i rumakina ai a Oskar rāua ko Albertina. I te mea he mema, i haere tonu atu a Oskar rāua ko Albertina ki te ako, ki te whanake, ki te mahi ki ētahi atu. I meinga rāua hei Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei nā te mea i puritia e rāua ngā kawenata i meatia ai e rāua.

E kōrero nei te Kaiwhakaora e pā ana ki Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei, arā, ko “taku hāhi” nā te mea Nāna i whakamana kia whakatutuki i Ana take—e kauhau ana i Tana rongopai, e tuku ana i Ana tikanga tapu me Ana kawenata, ā, e meatia ana kia taea ai e Tōna mana ki te whakatapu i a tātou. Ki te kore Tana Hāhi, kāore he mana, kāore he kauhautanga i ngā mea pono kua whakakitea mai nei i runga i Tōna ingoa, kāore he tikanga tapu, he kawenata rānei, kāore he whakakitenga mai i te mana o te atua, kāore he panonitanga ki tā te Atua e pai ai, ā, kua kore noa iho te mahere o te Atua mō Ana tamariki. He pou matua te Hāhi i ēnei wā i roto i Tana mahere.

E tono ana au ki a koe, kia kaha ake tō whakaū i a koe anō ki te Kaiwhakaora, ki Tōna rongopai, ā, ki Tōna Hāhi. I a koe e pēnei ana, ka kite koe, mā te whakakotahi i te rongopai a Ihu Karaiti me Tana Hāhi e toko ake ai te mana ki roto i tō oranga. He nui noa atu te kaha o tēnei mana i tō te tainamaiti. Ka wāwāhia katoatia ngā kohatu i tō huarahi, ka panoni i a koe hei kaiwhiwhi ki te kīngitanga o te Atua. Kātahi ka “whakakīa koe ki te hari tē taea te whakakupu, ā, e kī ana i te korōria.” I runga i te ingoa o Ihu Karaiti, āmine.

Ngā Taipitopito

  1. He hanumitanga te puehu pango o te potassium nitrate (saltpeter), sulfur, me te charcoal. Kua karangahia he mea pahū iti he pahū iti noa rānei nā tōna pōturi kia pirau, ka āta kā i raro i te tere oro. Ko ngā pahū nui ngā pahū nui noa rānei i te mea ka pahū kē atu kāore e mura, ka whakaputa i te oro haruru.

  2. Ko te whakamahinga matua o te [tainamaiti] i kitea i roto i te ao o te pūkaha me ngā mahi tūmatanui, “nā konā nui rawa ai ngā mahi hanga i ngā ara tereina, ngā pūnaha wai para, me ngā ara tereina hauraro puta noa i te ao—he kaupapa pūkaha nui rawa atu, kāore i taea te [whakatutuki] i mua i ngā pahūtanga pūmau i [āhei] ai i te tainamaiti. Tata ki te katoa o ngā mahinga pūkaha rongonui o te [paunga o te rau tau 19 me te tīmatanga o te rau tau 20]—te London Underground, te Piriti o Brooklyn, te Ara Tereina Whakawhiti Whenua, [me] te Awa Panama—i tino whakamahia te pahū hou” (Steven Johnson, The Infernal Machine: A True Story of Dynamite, Terror, and the Rise of the Modern Detective [2024], 24; tirohia anōtia p. 44).

  3. Nā te mea kāore i taea te hokohoko atu i te nitroglycerin, kīhai a Ascanio Sobrero i whairawa ai i tāna i kite ai. Heoi, i te wā i hangaia ai e Alfred Nobel tētahi wheketere tainamaiti i Avigliana, Itāria, i te tau 1873, i tohua a Sobrero hei kaitohutohu whiwhi utu nui hei whakanui i a ia mōna nei te nitroglycerin i rapu tuatahi. I mau tonu i a Sobrero taua tūranga tae noa ki tōna matenga i te tau 1888. (Tirohia G. I. Brown, The Big Bang: A History of Explosives [1998], 106.)

  4. Hei rapu kōrero anō mō te puehu pango, nitroglycerin, me te tainamaiti, tirohia Brown, The Big Bang, 1–121.

  5. E haere ngātahi ana te rongopai a Ihu Karaiti me te whakaakoranga a te Karaiti.

  6. Tirohia Mōhia 18:7, 20; 25:15, 22.

  7. Mōhia 18:10.

  8. Tirohia 2 Nīwhai 31:13.

  9. Tirohia Mōhia 18:17; 25:18, 23; Arami 4:4–5; Heramana 3:24–26; 3 Nīwhai 28:18, 23.

  10. Tirohia 2 Nīwhai 31:12–14; Mōhia 18:10.

  11. Ko te Hāhi te kī ki te tuku i ngā kawenata tapu ki ngā tamariki a te Matua i te Rangi. Koinei te take, i roto i te hoatutanga tapu i ngā temepara, ka kawenatatia e ngā mema ki te pupuri i te ture o te whakatapunga. Ko te tikanga o tēnei, “ka whakatapu rātou i ō rātou wā, ngā pūkenga, me ngā mea katoa kua manaakitia rātou e te Ariki ki te whakatipu i te Hāhi o Ihu Karaiti i runga i te whenua.”(General Handbook: Serving in The Church of Jesus Christ of Latter–day Saints, 27.2, Wharepukapuka Rongopai).

  12. Tirohia Russell M. Nelson, “Spiritual Treasures,” Liahona, Nov. 2019, 77.

  13. Tirohia Mōhia 18:22; Mohi 6:68; Pukapuka Aratohu ki ngā Karaiptiure, “Sons and Daughters of God,” Wharepukapuka Rongopai.

  14. Tirohia 3 Nīwhai 27:13–21.

  15. Tirohia Ko ngā Tikanga Whakapono 1:5.

  16. Tirohia Russell M. Nelson, “Rejoice in the Gift of Priesthood Keys,” Liahona, Mei 2024, 121; 3 Nīwhai 27:9–11.

  17. I hoatu e te Kaiwhakaora “ētahi hei āpotoro; ētahi hei poropiti; ētahi hei kaikauhau rongopai; ētahi hei hepara, hei kaiako” kia taea e tātou “te whakakotahi i roto i te whakapono me te mōhiotanga o te Tama a te Atua, … kia kore ai tātou e noho hei tamariki, e whiuwhiua ana, e whakawhitihia ana e ia kukumetanga o te whakaakoranga, nā te mākutu o te tangata, me te tinihanga, e tatari ana rātou kia tinihangatia” (Epeha 4:11 13–14).

  18. Ko te Syncretism te kupu mō te whakakotahitanga o ngā whakapono, ngā ahurea, me ngā whakaaro rerekē.

  19. Tirohia Hōhepa Mete—Hītori 1:19.

  20. Tirohia “The Restoration of the Fulness of the Gospel of Jesus Christ: A Bicentennial Proclamation to the World,” Wharepukapuka Rongopai. I pānuitia te whakapuakitanga e Tumuaki Russell M. Nelson hei wāhanga o tāna karere i te Huinga Whānui o te Hāhi 190, Āperira 5, 2020, i Pā Tote, Utā (tirohia “Hear Him,” Liahona, Mei 2020, 91–92).

  21. Ka taea e tātou te toro atu ki te mana o te Atua mā te whakapono ki a Ihu Karaiti, te rīpenetā i ō tātou hara, me te pupuri i ngā kawenata e meatia ana e tātou ki te Matua i te Rangi me Ihu Karaiti i roto i ngā tikanga tapu pērā i te rumakitanga, te hoatutanga tapu, me te hākarameta.

  22. Tirohia te Pukapuka Aratohu ki ngā Karaipiture , “Justification, Justify,” Wharepukapuka Rongopai.

  23. Tirohia te Pukapuka Aratohu ki ngā Karaipiture , “Sanctification,” Wharepukapuka Rongopai.

  24. Tirohia Moronai 10:32–33.

  25. Tirohia Hīperu 4:15; tirohia anōtia te kīwae a.

  26. Tirohia Whakaakoranga me ngā Kawenata 19:15–18.

  27. Tirohia Ihāia 53:4–12.

  28. Hīperu 12:2.

  29. Mōhia 15:23.

  30. Moronai 7:27–28; tirohia anōtia Whakaakoranga me ngā Kawenata 45:3–5.

  31. Tirohia Mōhia 18:30.

  32. Tirohia Inger Höglund and Caj–Aage Johansson, Steg i Tro: Jesu Kristi Kyrka av Sista Dagars Heliga i Sverige 1850–2000 (2000), 66–67.

  33. Whakaakoranga me ngā Kawenata 115:4.

  34. Tirohia Whakaakoranga me ngā Kawenata 84:19-21.

  35. Ki te whiwhi koe i tā te Hāhi o te Ariki e homai ai, e taea ana kia whakatikaina ake koe i roto i te Karaiti i mua i te whakatikahanga ake o Tana Hāhi, mēnā rānei ka pērāhia. Ko Tana whainga ia ko te whakatika ake i a koe, kaua ko Tana Hāhi. Kua kore noa Tana whāinga i te whakatahuri i te kieselghur hei taimana; Ko Tana whainga kē he whakatika i a koe hei kōura para kore, kia whakaorangia, ā, kia whakateiteingia koe hei hoa whiwhi kōrua tahi i roto i te kīngitanga o tō tātou Matua i te Rangi. Engari me pērā hoki hei whāinga māu. Kei a koe te tikanga.

  36. Heramana 5:44.