“Ahi Rongamwahu Met”—“Ahi Mwomwohdiso Met”
Met iei Sapwellimen Sounkomour rongamwahu, oh met iei Sapwellime Mwomwohdiso (kilang 3 Nihpai 27:21; Mosaia 26:22; 27:13). Ni ara patpene re udahn manaman oh pahn kahrehda wekila laud.
Erein pahr epwiki kei, pauder tontol me keieu wia mehn kapos laud me mie. E kak kadar leht en dangku, ahpw e sohte nohn mwahu ong weir pwoahr oh wia ahl akan. E luweteng en rukepene takai.
Nan pahr [kid welipwiki paisek weneu] 1846, emen semen en palien kemistri adaniki Ascanio Sobrero sang Italy ahpw doadoahngki pilen kemikel oangoahng ehu pwe en song wiahkihda pokidang kapw ieu. Pilen kemikel kirihs wet pak kid kei e kehlailkihsang pauder tontolo. E kak kahrehiong takai kan en mwarahntikpeseng. Ahpw ihte soangen kemikel wet kin keh pospeseng. Ma ke pahn kesehdi sang ni wasa karakarahk, e pahn pospeseng. Ma e pahn nohn karakarala, e pahn pospeseng. Ma e pahn nohn lemwulemwurla, e pahn pospeseng. Pil ma e mihmi nan pere rotorot, lemwulemwur, oh kelekelehpw, e udahn pahn pil pospeseng. Pali laud en wehi kan sohla mweidada en kin pekederpeseng, oh me tohto kauwuhdi wiawihdahn pokidang pwukat.
Nan pahr [kid welipwiki weneisek] 1860, emen saindis adaniki Alfred Nobel sang Sweden ahpw tapiada song en wiahda kemikel oangoahngo en dehr keh pwohspeseng. Mwurin sounpar isuh me e eksperimenki, e pweida dahme e songosong en wiahdao sang ni ah doaloahieng pilen kemikel oangoahngo pauder me sou katepe me wiawihsang takai pwet en nansed akan. Takai pwet en nansed wet iei takai ieu me pworpworin me kin kak sukusukpene wiahla pauder. Ni ansou me e pahn kin dolieng kemikel oangoahngo, takai pweto pahn kin ihkada pilen kemikel oangoahngo, oh pahn kin wiahla ni mwomwen “kisin rahn tuhke” kan. Ni wiepe wet, kemikelo sohte pahn keh pospeseng. E pahn kak nekinekla mwahu, pekederseli, oh doadoahngki ni sohte nohn keper en pospeseng. Nobel kiheng eden kemikel oangoahngo oh takai pwet en nansedo “dainamaid.“
Dainamaid wekidala sampah. E pil kahrehda Nobel ah kepwehpwehla. Ma sohte mehn stabilizer de men doadoahk, nitroglycerin de men doadoahk ong mohngiong eh pahn suwed ong weipokon, ni me Ascanio Sobrero diarada. Ni eh kelepw, duwehte dahme i nda, takai pwet en nansedo, sohte katepe. Ahpw sang ni kapatapatpenehn meh riauo wiahda dainamaido ah kak wia mehn kawekala ehu oh kesempwal.
Ni soangen mwohmwohte, kapatapatpenehn rongamwahu en Sises Krais oh Mwomwohdiso en Sises Krais en Souleng en Imwin Rahn-akan kamwahu kei me idipek oh kak kaweliakapwih kitail. Rongamwahuo e unsek, ahpw e anahne mwomwohdiso ehu me alehdi kapwukoah sang powe en kalohngki, kolokol soahre ni mwakelekel, oh patowanda sapwellime tiahk sarawi kan sang ni mweimwei oh manaman en Sounkomouro.
Medewe mahs duwen Sapwellimen Sounkomouro rongamwahu oh Sapwellime Mwomwohdiso me wiawihda nan Pwuhk en Mormon sang soukohp Alma. Mwomwohdiso pwukoahki en kalohngki “ihte koluhla oh pwoson Kauno, me komourala sapwellime aramas akan.” Sang ni sapwellimen Koht mweimwei, Mwomwohdisohu ahneki pwukoah en ketkihda tiahk sarawi en pepdais “ni mwaren Kauno, me pahn wia mehn kadehde mwowe … me kumwail inoukihongehr en papah ih oh kapwaiada sapwellime kosonned akan.” Aramas akan me pepdaislahr aledahr mwaren Sises Krais, iangalahr Sapwellime Mwomwohdiso, oh alehdier inou en manaman lap ehu sang ni roson lap en Ngehno.
Diren aramas akan me kohlahng ni Pihl en Mormon pwe irail en rong en Alma padahngki rongamwahuo. Mehnda te ma re pilada nan pihl pwuko oh nan pwungen tuhke kan, Sapwellimen Kauno Mwomwohdiso sohte wewehki wasa de ihmw ieu, me pil duwehte rahn pwukat. Mwomwohdiso e wia aramas ekei, tohnpadahk kan en Sises Krais, me kapokonpene oh koasondi ni mwohmw ehu me sang powe pwe en sewese Kauno kapwaiada Sapwellime koasondi kan. Mwomwohdiso wia dipwisou en doadoahk ehu me kitail kak en esehla sang en Sises Krais pwukoah keieu kesemwpwal nan Sapwellimen Sahm Nanleng pilahn. Mwomwohdiso kihda mweimwei ong emenemen aramas akan en patehng nan tiahk sarawi kan oh wiahda inou sarawi poatoapoat kan rehn Koht. Atail kin kapwaiada inou sarawih kan pahn elehieng kitail en kerenihong Koht, elehieng kitail en kak iang kehn Sapwellime manaman, oh wekidala atail mour ong soangen aramas me E kupwuriki kitail en wiahla.
Ni dainamaid ehu ah sohte kemikel oangoahngo loale eh sohla kamwaupe, Sapwelimen Kauno Mwomwohdiso udahn kesempwal ma eh pahn poahsonda sang Sapwellime rongamwahu. Ma sohte Sapwellimen Sounkomour rongamwahu oh mweimwei en ketkihda tiahk sarawi pwuko, Mwomwohdiso sohte mehkot.
Ma sohte takai pwet en nansedo, kemikel oangoahngo pahn sohte nohn mwahu ong en wia mehn kapos. Nin duwen poadoapoad ah kasalehdahr, ma sohte sapwellimen Kauno Mwomwohdiso, en aramas arail wewehki duwen Sapwellime rongamwahuo pahn pil sohte itar—sohte pahn kak pweida pwehki padahk kan wie wekwekidekseli—soangsoangen lamalam teikan, palien tiahk kan, oh madamadau en aramas akan kak wekid. Kapatapatpenehn soahngen wiepeh kau met e wie sansaladahr nan ereihn ahnsou kan koaros me pil leledohr rahn wet. Mendahte rongamwahuo ah tepida ni mwakelekel, ahpw kawehwepen oh wiepen doadoahngki rongamwahuo wiahla mehkot me mwomwen sarawi me sohte manaman mie pwehki ah sohte mwomwohdiso me ahneki manaman sang powe.
Mwomwohdiso en Sises Krais en Souleng en Imwin Rahn-akan ahneki manaman en Koht pwehki peihn Ih me ketikihong mweimwei en padahngki padahk en Krais oh kihda tiahk sarawih kan ong komour oh keirda poatoapoat. Sounkomouro inengieng en mahkiheng kitail dipetail kan, sewesei kitail en kak alehdi Sapwellime manaman, oh wekidkitailla. E ketin lokolongki dipetail kan oh men kapitkitailsang kalokoloko me kitail udahn konehng ale, apw ihte ma kitail pahn koluhla. E kupwuriki kitail en sarawihla oh unsekla Reh.
Sises Krais sapwellimahniki manaman en wia met. E sohte kin insensuwedkihlahte atail soh itar kan oh pahtoukihlahte atail pahn lokolok reirei pwehki dihpatail kan. Soh, E ketin doulihsang mwo, kohkohlahte sang mwo, oh ketin kapwurehdo Sapwellime Mwomwohdiso en mweidehng kitail Sapwellime manaman.
Nan werengen rongamwahu me Mwomwohdiso wet padahngki iei me Sises Krais lokolongki, “atail lokolok kan, oh toutoukihla atail medek kan.“ E ketin “kapwukoahki peihn ih kalokepen dipetail kan.” E ketin “powehdier lohpwuo,“ kamweidpesengehr “selin mehla kan,” “ketidalahr nanleng, oh ketidier … ni palimaun en Koht, pwe en alehdi sang rehn Sahmo sapwellime pwuhng en kupwur kalahngan.” Sounkomouro wia mepwukat koaros pwehki E ketin poakohng Seme oh E ketin poakohng kitail. E ketin pweindahr pweipwei poatopoat pwe E kak [sapwellimankilahr] koaros me pwoson ih; [oh weliandi] pwehki irail—pwehki kitail. Sohte mehkot Sises Krais kupwuriki likin atail en koluhla oh kohdo Reh pwe En kak kapwungkitaila oh kasarawihkitaila. Me pid ineng wet, E kin ketin poadidieng oh tengetengedieng.
Pwe kitail en alehdi Sapwellimen Koht inou manaman oh Sapwellime inou en limpoak pahn kohsang nan Sapwellime Mwomwohdiso. Patipenehn Sapwellimen Sounkomour rongamwahu oh Sapwellime Mwomwohdiso kin kawekila atail mour kan. E kawekila en ahi nohno nohno pahpa. Ahi pahpa kahlap Oskar Andersson doadoahk ni wap ehu nan Högmarsö, deke ehu nan kahndeke en Stockholm. Ah pwoud, Albertina, oh neira serih kan kin kouson nan Sweden. Pak ehu nan wihk riau, Rahn Kaunop, Oskar kin sei kohla pohn were pwohto nimwarailo ni wihkend ka mwohn ah pahn kin pwurala Hogmarso ni soutik en Rahn Sarawi. Ehu rahno, ni ah wie mihmi Hogmarso, e rongada misineri riemen sang Amerika kalkalohngki rongamwahu en Sises Krais kopwurupwurdou. Oskar pehmada me dahme e rongadau iei mehlelo, oh e direkihla popohl me e sohte kak kawewehda.
Ni ahnsou me e pwurehng pwurala nimwehu, Oskar inenen peren oh indahiong Albertina soahng koaros me pid duwen misineri ko. E kawewehda me e kamehlele dahme irail padahngki. E peki reh en wadek kisin pwuhk me misineri ko kiheng, oh e indahiong me e sohte medewe me neira serih kan me pahn ipwidi mwuhr anahne en pepdais ni ahnsou me irail wia seri pwelel. Albertina udahn lingeringer oh keselahng pwuhko nan arail wasahn kihdo. Sohte nohn mehkot me irail pwurehng koasoia mwohn Oskar ah pwurala doadoahk ni soutik en Rahn Sarawio.
Mwurinte ah kohkohla, Albertina pwurala oh pwokada pwuhk ko. E ale oh karasapene padahk en nan pwuhko oh peihn arail padahk kan me sang nan nah Pwuhk Sarawi me mwur teiselio. E pwuriamweikihla ah pehmada me dahme e wadeko mehlel. Ni Oskar ah pwurehng pwurodo nimwarailo, re kasomwoh ih mwahu, pil iangahki Pwuhk en Mormon me e pil wa kohdou. Albertina ahneki ineng laud en wadek, ni ansouohte e pil karasahieng padahk kan en nan Pwuhk Sarawi. E pil duwehte Oskar, E pil kasawihada mehlelo oh direkihla popohl.
Oskar, Albertina, oh neira serih kan koaros kohla mihmihla Hogmarso pwe irail en karanih tohn Mwomwohdiso kan me sohte nohn tohto wasahuo. Wihk ehu mwurin Oskar oh Albertina ara pepdaisla nan pahr [kid duwepwiki eisek weneu] 1916, Oskar ahpw malipilipieng en wia kaun en pwihn ong irail souleng kan en Högmarsö. Duwehte me tohto en irail me kapw kan, Oskar oh Albertina pil sohpai lihpahned kan pwehki arail iangala mwomwohdiso kapw. Soumwet en wasahu ko sohte kin men netikiheng irail milik, kahrehda Oskar kin kohte dahu laud ieu rahn koaros pwe en pwaihn milik sang irail soumwet me ekis kanengamah kan.
Ahpw sang ni ereihn pahr pwuko, toweh kan en Mwomwohdiso nan Hogmarso wie tohtohla, met pil sang ni en Albertina kadehde kehlail oh ah kehlail en wia doadoahk en misineri. Ni ansou me pwihn wet wiahla branch, Oskar ahpw malipilipieng en wiahla branch preseden.
Toweh kan en branch en Hogmarso wahunkihla dekehu. Wasaht me wia Pihl en Mormon ong irail. Ih wasaht me irail maraihnkihla duwen arail Soundoaro.
Nan ereihn pahr kei, ni arail wie kolokol arail inou sarawi en pepdais, Oskar oh Albertina ahpw wekila sang ni manaman en Sises Krais. Ira inengiheng wiahda inou kan oh alehdi ara kapai kan sang nan tehnpas sarawi. Pwe ira en kak alehdi kapai pwukat, ira mweseldahsang nimwarailo Sweden oh kousonla nan Salt Lake City nan pahr [kid duwepwiki paisek duwahu] 1949. Oskar wihwiahki pwukoahn papah ni ah wia kaun en toweh kan nan Högmarsö erein sounpahr silihsek siluh [33].
Kapatapenehn kemikel oangoahngo oh takai pwet en nansedo wiahda dainamaido ah kesempwal; kapatpenehn rongamwahu en Sises Krais oh Sapwellime Mwomwohdiso e laudsang pweinen soahng koaros. Oskar oh Albertina rongada duwen rongamwahu kopwurupwurdohu pwehki soukohp en Koht men malipehier, kapwukoahiengehr, oh kadarala misineri nan Sweden. Sang ni malipilip sarawi, misineri kan padahngki padahk en Krais oh sang ni mweimwei en prihsduhd pepdaisiala Oskar oh Ablertina. Ni ara wialahr memper kei, Oskar oh Albertina kin doudoulahte nan ara kaskaskuhl, kekeirda, oh wie papah mehteikan. Ira wiahla Souleng en Imwin Rahn-akan pwehki ira kolokol ara inou sarawi kan me ira wiahda.
Sounkomouro adahniki Mwohmowhdiso en Sises Krais en Souleng en Imwin Rahn-akan “sapwellimei Mwomwohdiso” pwehki E ketin malipehieng pwehn kapwaiada Sapwellime koasondi kan}—kalkalohngki Sapwellime rongamwahu, kihda Sapwellime tiahk sarawi kan oh inou sarawi kan, oh kahrehieng Sapwellime manaman en kak kapwungkitailla oh kasarawihkitailla. Ma Sapwellime Mwomwohdiso sohte mie, mie sohte mweimwei, sohte kalkalohngki mehlel kapwurupwurdo kan ni Mware, sohte tiahk sarawi de inou sarawi kan, sohte mehn kadehde kan en manaman en Koht, sohte wikilahng emeno me Koht ketin kupwurki kitail en wiahla, oh Sapwellimen Koht pilahn ong Sapwellime serihkan sohte pweida. Mwomwohdiso nan soahngen ansou wet udahn anahnepe ong Sapwellime pilahn.
I lukei kumwail en kalaudehla amwail loaloapwoatieng Sounkomouro, Sapwellime rongamwahuo, oh Sapwellime Mowmwohdiso. Ni amwail pahn wia met, kumwail pahn diar me kapatapatpene en Sapwellimen Sounkomouro rongamwahu oh Sapwellime Mwomwohdiso pahn kihieng kumwail kehlail nan amwail mour. Kehlail wet laudsang kehlail en dainamaid. E pahn mwarahntikpeseng takai kan mwohmwail, wekidkumwaila en wiahla seri en sohso nan sapwellimen Koht wehi. Oh ke pahn “kahrehda kumwail ngisingiski amwail peren ni soangen peren ehu me aramas sohte kak kihong nin lokaia.“ Ni mwaren Sises Krais, ahmen.