“Ko ha Fakahinohino ʻi he Fuakava Motuʻá ki Hono Tali Loto-Hangamālie ʻo e Tuʻunga Fakalangí,” Liahona, Māʻasi 2026.
Mei he YA Fakauiké
Ko ha Fakahinohino ʻi he Fuakava Motuʻá ki Hono Tali Loto-Hangamālie ʻo e Tuʻunga Fakalangí
Mahalo naʻe fefaʻuhi ʻa e kakai ʻi he Fuakava Motuʻá mo ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi tatau ʻokú ta maʻu ʻi he ʻaho ní.
Naʻe ʻi he Kamataʻangá ʻa e Folofolá, tā fakatātaaʻi ʻe Eva Timothy, ʻe lava ke hiki hano tatau ke fakaʻaongaʻi pē ʻe he Siasí
Te u loi kapau te u tala atu kuo teʻeki ke u fehuʻia hoku tufakanga ʻi he palani ʻa e ʻOtuá.
Te u lava fēfē—neongo ʻeku tōnounoú—ke u feʻunga mo ʻEne palani haohaoá? ʻE lava fēfē ke u taau mo e ngaahi faingamālie hono ua ʻoku toutou foaki mai ʻe he Tamai Hēvaní? ʻE lava fēfē ke fai mai ha falala ke u vahevahe ʻEne ʻofá mo e niʻihi kehé ʻi he taimi ʻoku ou faʻa faifeinga ai ke u ongoʻi iá?
Kapau ʻoku ngali angamaheni ʻa e palopalemá ni, ʻoku ʻikai ko koe tokataha pē.
Ko e taha ʻo e ngaahi founga maʻongoʻonga taha ʻa e filí ko hono ʻohofi ʻetau mahino ki hotau tuʻunga fakalangí. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Palaieni K. Teila ʻo e Kau Fitungofulú, “ʻOku fakamanavahē hono tauʻi ʻo e tuʻunga fakalangí, ʻi he feinga taʻetūkua ʻa Sētane mo ʻene ngaahi taumuʻa ke fakaʻauha ʻetau tui mo e ʻilo ki hotau vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá.”
Meʻamālié, he kuo ʻosi akoʻi ʻe he Tamai Hēvaní—pea kei hokohoko atu ke akoʻi—ʻa ʻEne fānaú fekauʻaki mo honau mahuʻingá. Talu mei he kamataʻangá, mo e fefaʻuhi ʻa e kakai ʻi he folofolá mo ha niʻihi ʻo e ngaahi fehuʻi tatau ʻokú ta ala maʻu ʻi he ʻaho ní.
Te ke lava ʻi hoʻo ako e Fuakava Motuʻá he taʻu ní, ke ako ki ho tuʻunga fakalangí ʻaki haʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi aʻusia ʻa e kakai ʻi he folofolá ki hoʻo moʻuí. Pea mahalo te ke maʻu e ngaahi tali ki ha fehuʻi mahuʻinga ʻaupito ʻi hoʻo feingá:
Ko hai au?
Ko Aú …
ʻOku Fakafalala Ki Ai e Fatongia Tauhi Toputapú
ʻOku fakaʻilongaʻi ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e kamataʻanga ʻo e fiemaʻu ke mahino ki he faʻahinga ʻo e tangatá ʻa e tuʻunga fakalangí. Naʻe ngaohi kinaua ʻe he Tamai Hēvaní ʻi Hono tataú, ʻoange kiate kinaua ʻa e fatongia tauhi ki he māmaní pea mo e meʻa moʻui kotoa ʻi aí, pea fekau ke na fakatokolahi mo fakakakai ʻa māmaní (vakai, Mōsese 2:26–28).
ʻI hoʻo hoko ko e hako ʻo ʻĀtama mo ʻIví, te ke lava ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi tefitoʻi moʻoni tatau ko ʻení kiate koe. Ko ha fānau fakalaumālie moʻoni koe ʻa e ʻOtuá ʻoku ʻi ai ho fatongia fakalangi ke hoko ko ha tauhi fakapotopoto mo fokotuʻu ha fāmili taʻengata.
ʻI he taimi naʻe kai ai ʻe ʻĀtama mo ʻIvi ʻa e fua ʻo e ʻakau ʻo e ʻilo ʻo e leleí mo e koví, naʻe kapusi kinaua mei he Ngoue ko ʻĪtení. Neongo naʻe tuʻusi kinaua mei he ʻao ʻo e Tamai Hēvaní, fakaesino mo fakalaumālie fakatouʻosi, ka naʻá Ne ʻomi ha Fakamoʻui ke tokoni ke na ikunaʻi ʻa e mate fakaesinó mo fakalaumālié fakatouʻosi ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Kae hangē ko ʻĀtama mo ʻIví, ko ho mahuʻingá ʻoku “lahi … ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:10).
Ko Aú …
Ko ha Fānau ʻo e Fuakava Faka-ʻĒpalahamé
Ko e talanoa ʻo ʻĒpalahamé ʻoku fekauʻaki hangatonu ia mo e tuʻunga fakalangí. Naʻe fai ʻe he ʻEikí ha talaʻofa ʻoku taʻengata hono ikuʻangá kia ʻĒpalahame:
“Te u fakatupu ʻiate koe ha puleʻanga lahi, pea te u tāpuakiʻi koe, pea ngaohi ho hingoá ke lahi; pea te ke hoko ko e tāpuaki:
“Pea te u fakamonūʻia ʻa kinautolu ʻe tāpuakiʻi koé, pea fakamalaʻia ia ʻe kapeʻi koé: pea ʻe monūʻia ʻiate koe ʻa e ngaahi faʻahinga kotoa pē ʻo māmaní” (Sēnesi 12:2–3).
Hili ha ngaahi taʻu lahi ʻo e tatali ʻa ʻĒpalahame mo Sela ʻi he tuí, naʻe tāpuekina kinaua ʻaki e fanauʻi hona foha ko ʻAisaké. Pea fekau ʻe he ʻOtuá ʻa ʻĒpalahame ke ne feilaulauʻi ʻa ʻAisake ko hano “tatau ia ʻo e feilaulau ʻaki ʻe he ʻOtuá ʻa hono ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupú” (Sēkope 4:5). ʻI he taimi naʻe fakahaaʻi ai ʻe ʻĒpalahame ʻokú ne loto-fiemālie ke fai ha feilaulau peheé, naʻe taʻofi ia ʻe ha ʻāngelo ʻa e ʻEikí.
ʻOku tau lau ai:
“ʻOku pehē ʻe [he ʻEikí] kuó u fuakava ʻiate au, koeʻuhí kuó ke fai ʻa e meʻá ni, pea naʻe ʻikai te ke taʻofi meiate au ho fohá, ʻa ho foha pē tahá:
“ʻI he tāpuakí, te u tāpuakiʻi koe, pea ʻi he fakatokolahí, te u fakatokolahi ho hakó ke tatau mo e ngaahi fetuʻu ʻo e langí, mo e ʻoneʻone ʻoku ʻi he matātahí; pea ʻe maʻu ʻe hoʻo hakó ʻa e matapā ʻo honau ngaahi filí;
“Pea ʻe monūʻia ʻi ho hakó ʻa e puleʻanga kotoa pē ʻo māmaní; ko e meʻa ʻi hoʻo tuitala ki hoku leʻó” (Sēnesi 22:16–18).
ʻOku akoʻi ʻe he talanoa kāfakafa ko ʻení ko kinautolu kotoa ʻoku nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava mo e Tamai Hēvaní ʻe lava ke nau maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ne talaʻofa ki he hako ʻo ʻĒpalahamé. ʻI hoʻo hoko ko e fānau ʻo e fuakavá, te ke lava ʻo maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e fuakava faka-ʻĒpalahamé ʻaki haʻo pīkitai ki he ngaahi talaʻofa ʻokú ke fai mo e ʻEikí ʻi he ngaahi fuakava ʻo e papitaisó pe temipalé.
Ko Aú …
Ko ha Ākonga Vilitaki ʻa e ʻEikí
ʻOku akoʻi mai ʻe Hekaʻā—ko e kaunanga ʻa Selá mo e faʻē ʻa ʻIsimelí—ʻa ʻetau malava lelei ke vilitakí. Hili hono fanauʻi ʻo ʻAisake, ko e foha ʻa ʻĒpalahame mo Selá, naʻe tuli leva ʻa Hekaʻā mo ʻIsimeli ki he toafá (vakai, Sēnesi 21:9–14).
ʻI he ʻafioʻi ʻe he ʻEikí e faingataʻaʻia mo e kole tāumaʻu ki he moʻui ʻa ʻIsimelí, naʻe fekauʻi mai leva ʻe he ʻEikí ha ʻāngelo ke fakafiemālieʻi ia: “ʻOua te ke manavahē; he kuo ongoʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e leʻo ʻo e tamasiʻí mei he potu [ʻokú ne ʻi aí]. Tuʻu, pea hiki hake ʻa e tamasiʻí pea [fua] ia ʻi ho nimá; he te u ngaohi ia ko e puleʻanga lahi” (Sēnesi 21:17–18).
Naʻa mo e taimi naʻe ongoʻi liʻekina kakato ai ʻa Hekaʻā ʻi he toafá, naʻe ʻikai liʻaki ia ʻe he Tamai Hēvaní. Naʻe maluʻi mo fakapaleʻi ia ʻi heʻene tui mo e ngāue faivelengá.
Te ke ala ongoʻi, hangē ko Hekaʻaá, ʻo hangē ʻokú ke hē fano toko taha pē ʻi he toafá. Ka ʻokú ke mahuʻinga lahi ki hoʻo Tamai Hēvaní. Mahalo te ke ʻauhē ʻi he toafá ʻi ha vahaʻataimi, ka kuo teʻeki ai ke Ne fakangaloki koe. ʻOkú Ne teuteuʻi koe ke ke fakahoko ha ngaahi meʻa maʻongoʻonga ke langa hake Hono puleʻangá.
Ko Aú …
Ko e Toʻukupu ʻo e ʻOtuá ʻi Māmani
Naʻe ui ʻe he Tamai Hēvaní ʻa Mōsese ke fakatauʻatāinaʻi e kakai ʻIsilelí mei he nofo pōpula ʻi ʻIsipité. Naʻá ne fakahoko ha ngaahi mana kāfakafa ne iku ai ki heʻenau haó (vakai, ʻEkesōtosi 7; 14).
Neongo ʻene lavameʻa ʻi hono fatongiá, ka naʻe ʻikai ke falala maʻu pē ʻa Mōsese ki hono ivi malava ke fai e meʻa naʻe kole ange ʻe he Tamai Hēvaní. ʻI he taimi naʻe fakahaaʻi ai ʻe Mōsese ʻa ʻene ongoʻi taʻetāú, naʻe folofola ange ʻa e ʻEikí, “Ko e moʻoni, te u ʻiate koe; pea ko e fakaʻilonga ʻeni kiate koe, kuó u fekauʻi koe: Hili haʻo ʻomi ʻa e kakaí mei ʻIsipité, te mou tauhi ʻa e ʻOtuá ʻi he moʻungá ni” (ʻEkesōtosi 3:12).
Naʻe pīkitai ʻa Mōsese ki hono tuʻunga ko e fānau ʻa e ʻOtuá peá ne maʻu ʻa e mālohi ʻo e Tamai Hēvaní ke fakahoko ʻEne ngaahi maná. Te ke lava ke maʻu ʻa e mālohi ke fakahoko e ngāue ʻa e ʻOtuá, ʻo hangē ko Mōsesé, ʻo ka ke pīkitai ki hoʻo fetuʻutaki taʻengata mo e Tamai Hēvaní.
Ko Aú …
Ko ia, ko hai leva koe?
Ko e taimi ʻeni ke ke ʻiloʻi ai ʻa e talí ʻiate koe pē.
Fekumi ki he tali hoʻo ngaahi fehuʻí ʻi he folofolá, pea te ke maʻu ia. ʻOku finangalo e Tamai Hēvaní ke mahino lelei kiate koe pe ko hai tonu koe ka ke lava ʻo ʻofa kiate koe ʻo hangē ko ʻEne ʻofa ʻiate koé.
Ko hono ʻiloʻi ho tuʻunga fakalangi taʻengatá ʻoku ofi pē—ko e hā leva e meʻa ʻokú ke tatali ki aí?