YA Fakauiké
ʻE Lava Nai ke Mahino ki ha Fakamoʻui Haohaoa ʻa e Anga ʻo e Faingataʻaʻiá?
Liahona Māʻasi 2026


“ʻE Lava Nai ke Mahino ki ha Fakamoʻui Haohaoa ʻa e Anga ʻo e Faingataʻaʻiá?,” Liahona, Māʻasi 2026.

Mei he YA Fakauiké

ʻE Lava Nai ke Mahino ki ha Fakamoʻui Haohaoa ʻa e Anga ʻo e Faingataʻaʻiá?

Koeʻuhí ʻoku haohaoa ʻa Sīsū Kalaisi, ʻoku faʻa ngalo ʻiate kitautolu he taimi ʻe niʻihi ʻokú Ne ʻafioʻi ʻa e anga ʻo e faingataʻaʻiá.

tā fakatātā ʻo Sīsū Kalaisi

Tā Fakatātaaʻi ʻe Brandon Gonzales

ʻOku ou faʻa fakakaukau ʻoku ʻikai fakakau au mei he tokoni fakalangi ʻa Kalaisí ʻi he taimi ʻoku ou faingataʻaʻia aí. ʻOku ou faʻa fakakaukau he ʻikai teitei mahino kiate Ia, ko ha Fakamoʻui haohaoa mo ʻikai Haʻane angahala, ʻa e meʻa ko e faingataʻaʻia.

ʻOku ou manatuʻi lelei ʻeku ongoʻi pehē ʻi heʻeku hoko ko ha faifekaú. Naʻá ku fuʻu fāifeinga lahi fau peá u toki ʻiloʻi ʻoku ʻafioʻi ʻe Kalaisi ʻa e fōtunga ʻo ha taimi faingataʻa.

Te Ne Lava Fēfē ʻo ʻAfioʻi Hoku Lotó?

Ne u pehē kuó u ʻi he tumutumu ʻo ʻeku ngāue fakafaifekaú—naʻá ku akoʻi ha faifekau foʻou, teuteu ki ha papitaiso, mo maheni mo e meʻa kotoa ʻo e ngāue fakafaifekaú. Naʻá ku ongoʻi fiefia lahi.

Ka naʻe ʻikai ke u fakatokangaʻi ʻa e loto-taʻemanonga mo e loto-hohaʻa naʻe tupu ʻi hoku lotó.

Naʻá ku tokoto ke mohe ʻi ha pō ʻe taha feʻunga mo e toe kamata lolofi mai kiate au ʻa e loto-tailiili lahi hono ua kuo hoko kiate au ʻi heʻeku moʻuí—ko e ʻuluakí naʻe hoko ia ʻi ha taʻu ʻe hiva kimuʻa. Taʻu ʻe hiva!

Ko e hā e ʻuhingá, hili ha kiʻi vahaʻataimi pē ʻo ʻeku loto-hohaʻa ʻi heʻeku kei siʻí, kuo toe hoko fakafokifā mai ai he taimi ní?

Naʻá ku feinga fakamālohi ke hoko atu ʻeku ngāue fakafaifekaú ʻo hangē ko e angamahení, ʻi he fakakaukau te u lava pē ʻo fakaleleiʻi ʻeku ngaahi palopalemá.

Lolotonga ʻeku fefaʻuhi mo hoku fokoutua fakaeʻatamaí, naʻe vahevahe mai ʻe ha taha ha ʻilo naʻá ne maʻu ʻi haʻane laukonga fekauʻaki mo e aʻusia ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní.

Naʻe folofola ʻa Sīsū, “ʻOku mamahi lahi ʻaupito, ʻo hangē ka maté, hoku laumālié.” Pea toki lotu ʻa e Fakamoʻuí, “ʻA ʻeku Tamai, kapau ʻe faʻa fai, pea ʻave ʻa e ipú ni ʻiate au: kae ʻoua naʻa faʻiteliha pē au, ka ko koe pē” (Mātiu 26:38–39).

Kuó ke ongoʻi nai ʻi ha taimi ʻa e mafatukituki hoʻo mamahí? Kuó ke fehuʻi nai ʻi ha taimi ki he ʻOtuá, “ʻOku ʻi ai ha toe founga ʻe taha?”

Naʻe tali ʻe hotau Huhuʻí ʻa e finangalo ʻo e Tamaí ʻi he loto-fiemālie, talangofua haohaoa, mo e ʻofa haohaoa. Naʻá Ne haohaoá koeʻuhí he naʻe ʻikai Haʻane angahala, ka naʻá Ne kei ongoʻi pē ʻa e mamahí, loto-mamahí, mo e liʻekiná.

Ko hono moʻoní, naʻá Ne hāʻele hifo ʻo māʻulalo ange ʻi he meʻa kotoa pē—koeʻuhí ke Ne lava ʻo hiki hake kitautolu.

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani, ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “ʻOku pehē ʻe he folofolá, ko Sīsuú ‘ko e tangata ʻo e ngaahi mamahi’ [ʻĪsaia 53:3]. Naʻá Ne aʻusia ʻa e loto-mamahí, ongosiá, siva ʻo e ʻamanakí, mo e tuenoa fakamamahí. ʻI he ngaahi taimi kotoa ko ʻení, naʻe ʻikai fakaʻau ʻo ngata ʻa e ʻofa ʻa Sīsuú, kae pehē foki ki Heʻene Tamaí.”

ʻOku ʻAfioʻi Pau ʻe Kalaisi ʻa e Ongo ʻOku Tau Maʻú

ʻI heʻeku ʻilo naʻe fehangahangai ʻa Kalaisi mo ha ngaahi meʻa faingataʻá, ʻokú ne fakamanatu mai naʻe mahino kiate Ia ʻa e loto-mamahí, loto-mafasiá, ongosiá, siva e ʻamanakí, loto-hohaʻá, mo e ongoʻi liʻekiná ʻo laka ange ʻi ha toe taha.

Naʻe tutulu Ia ʻi he pekia ʻa Lāsalosí (vakai, Sione 11:33–36). Pea ko Ia naʻá Ne fehuʻi ʻi Heʻene pekia ʻi he kolosí, “Ko hoku ʻOtua, ko hoku ʻOtua, ko e hā kuó ke liʻaki ai aú?” (Maʻake 15:34).

Ka ʻoku toe maʻu foki ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fiefiá, ʻofá, manavaʻofá, ʻaloʻofá, mo e nongá ʻo lahi ange ʻi ha toe taha. Koeʻuhí he ʻokú Ne haohaoa. Ko ia, ʻokú Ne ʻafioʻi lelei e meʻa ʻoku tau ongoʻí.

Naʻe fakamoʻoniʻi ʻe Palesiteni Hōlani: “Ko e taha ʻo e ngaahi fakafiemālie ʻo e faʻahitaʻu Toetuʻu ko ʻení ko e ʻikai fiemaʻu ke tau toe fai e fononga lōloa mo fakataʻelata mo matuʻaki tuēnoa naʻe fai ʻe Sīsuú. [ʻI] Heʻene fononga toko tahá ʻoku malava ai ke ʻi ai hotau kaungāfononga maʻongoʻonga ʻi he kiʻi fononga siʻisiʻi te tau fakahokó—ʻa e ʻaloʻofa mo e tokanga mai ʻa ʻetau Tamai Hēvaní, ʻa e feohi taʻetūkua ʻa Hono ʻAlo ʻOfaʻangá ni, ʻa e meʻafoaki maʻongoʻonga ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní.”

ʻI heʻeku ʻiloʻi naʻe mahino lelei kia Sīsū Kalaisi ʻa e ongo naʻá ku maʻu ʻi heʻeku fekuki mo e loto-hohaʻá, naʻe faifai peá u tuku ange ke Ne tokoni mai ʻo fua ʻeku ngaahi kavengá.

Naʻe ʻikai ke mole fakafokifā ʻeku loto-hohaʻá. Naʻá ku kei foua pē ha ngaahi ʻaho faingataʻa. Ka ʻi heʻeku ofi kia Kalaisí, naʻá ku maʻu ai ha fiefia tuʻuloa koeʻuhí he naʻá ku ʻiloʻi naʻá Ne ʻi ai tonu mo au, mo folofola mai, “ʻOku ou ʻiloʻi. ʻOku ou ʻiloʻi lelei e meʻa ʻokú ke ongoʻí.”

ʻI he lolotonga ʻo e aʻusia ko ʻení, ne hoko ai ʻa Kalaisi ko hoku falalaʻanga ofi tahá.

Te u pehē ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku tau fakahehema ai ke fakakaukau ʻoku ʻuhinga e tuʻunga haoahoa ʻo Kalaisí ʻokú Ne fuʻu mamaʻo pea ʻikai lava ha fetuʻutaki mo Ia, pea ʻoku hanga ʻe Heʻene tōʻonga maʻongoʻongá mo e moʻui fakaofó ʻo ʻai Ia ke ngali fuʻu tāumamaʻo fau mei he kakai angamaheni, taʻe-haohaoa, mo hīkisiá. Ka ʻoku ʻikai ha taimi ʻokú Ne ofi mai ange ai ka ko e taimi ʻoku tau fehangahangai ai mo hotau faingataʻaʻia mafatukituki tahá, ʻetau mamahi kovi tahá, mo ʻetau ngaahi fefaʻuhi fakamamahi tahá.

Te tau lava ʻi he faʻahitaʻu Toetuʻu ko ʻení ʻo manatuʻi ʻoku ʻafioʻi lelei ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e anga ʻo e faingataʻaʻiá koeʻuhí he naʻá Ne haohaoa—ko e tokotaha pē ia te Ne lava ʻo ongoʻi ʻetau mamahí mo fuesia ʻetau ngaahi kavengá.

Ko ia ai, ʻi hoʻo faingataʻaʻiá, tafoki kiate Ia. ʻOku mahino kakato kiate Ia.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Jeffrey R. Holland, “Ko Au Ia,” Liahona, Nōvema 2024, 78.

  2. Jeffrey R. Holland, “None Were with Him,” Liahona, May 2009, 88.