“ʻOku Tali mo Fakaava ʻe he Ngāue Tokoni Faka-Kalaisí ha Ngaahi Faingamālie ʻi Kōsika,” Liahona, Sānuali. 2026.
ʻOku Tali mo Fakaava ʻe he Ngāue Tokoni Faka-Kalaisí ha Ngaahi Faingamālie ʻi Kōsika
ʻI heʻenau fietokoni ki he kakaí ʻi ha founga pē te nau lavá, naʻe loto-fakapapau ʻa e kau faifekau ʻi he motu Metiteliane ko ʻení ke fakaafeʻi ʻa e kakaí ke nau omi kia Kalaisi.
Naʻe ʻiloʻi lelei ʻe he pule kolo ʻo Pasitiá ko e ongo faifekau naʻe tuʻu ʻi muʻa ʻiate iá ko ha ongo muli. Naʻá ne fifili, ko e hā ka omi ai ha kau talavou mei ha ngaahi fonua kehe ʻo fie tokoniʻi hono kakaí ʻi he motu ko Kōsiká?
Hili haʻane kiʻi taimi, naʻá ne tali ʻenau kolé mo fakatukupaaʻi kinautolu ke nau ō ange pongipongia ʻi he pongipongi hono hokó ke vali hono kiʻi hōtelé.
Naʻa nau tauhi pau ki heʻenau palōmesí, ʻo aʻu mai e kau talavoú ʻi he 7:00 pongipongi, kuo nau vēkeveke mo mateuteu ke fakaleleiʻi e hōtele ʻa e pule koló ʻi he kiʻi motu fakaʻofoʻofa ko ʻeni ʻi he matāfanga ʻo Falaniseé ʻi he Tahi Metiteliané.
Kimui ange ʻi he ʻaho ko iá ʻi he aʻu mai ʻa e pule koló ki he hōtelé ʻo ʻilo ʻoku kei ngāue pē ʻa e kau faifekaú ʻi he laʻaá, naʻe pehē ʻe Seiki Loulī, ko e taha ʻo e kau faifekau naʻe ngāue ʻi he taimi ko iá, “naʻá ne ʻohovale ʻi he sio ʻoku mau ʻi aí.”
ʻI heʻene ofo ʻi heʻenau loto-fiemālie ke fai ʻa e ngāue faingataʻa ke tokoni ki ha kakai naʻe ʻikai te nau ʻiloʻí, naʻe pehē ʻe Misa Loulī, naʻe fakavaivai ʻe he pule koló ʻa ʻene fakafepakí ʻo ne “kole mai ke mau tangutu ʻo talaange ʻa e meʻa naʻa mau fiemaʻú.”
Naʻe vahevahe ʻe he kau faifekaú ʻa e ongoongoleleí mo fakamatalaʻi ange ʻa e founga ʻe tokoni ai ʻenau taumuʻá ke faitāpuekina ʻa e kakai ʻi he motu ko Kōsiká. Naʻa nau fakamatala ange ʻenau faingataʻaʻia ʻi hono kumi ha fale nofo totongí, he naʻe taʻefalala ʻa e kakaí ki he kau mulí. ʻI he ngaahi māhina siʻi kimuʻá, naʻe ʻave kotoa ʻa e kau faifekaú mei he motú koeʻuhí ko ha ngaahi ʻuhinga malu. Ka kuo toe fakaava ia ʻe he kau ʻeletaá ni ki he ngāue fakafaifekaú.
Naʻe fakafanongo ʻa e pule koló ki he ongo ʻeletaá. “ʻI he pongipongi hokó,” ko e fakamatala ia ʻa Misa Loulií, “kuó ne ʻosi ʻai ha fale nofoʻanga ʻi ha feituʻu lelei maʻa maua mo fai mai ha kiʻi tohi angaʻofa.”
Naʻe pehē ʻe Misa Loulī, ʻi he efiafi ko iá hili ʻena hiki ki hona fale nofoʻanga foʻoú, “naʻe afe ange ha ongo fakafofonga teunga lelei mei he ʻōfisi ʻo e pule koló ke fakafeʻiloaki kiate kimaua mo fakapapauʻi mai ʻoku talitali lelei kimaua pea ʻokú ma malu ʻi he koló.”
Hili pē ha kiʻi vahaʻataimi nounou, naʻe kamata ke maʻu lotu ʻa e pule koló mo hono uaifí ʻi he Sāpaté ʻi he kolo ʻo e Siasí, ʻo na manako ai ʻi hono hivaʻi ʻo e ngaahi himí. Naʻe ʻikai fuoloa kuo papitaiso ʻa e uaifi ʻo e pule koló.
Kelekele Maʻuiʻui
Mei he ngaahi kamataʻanga siʻisiʻi ko ʻeni ʻi he konga kimuʻa ʻo e 1990 tupú, naʻe kamata ke aka ʻa e Siasí ʻi he motu ko ʻeni naʻe ʻiloa ko e feituʻu naʻe fāʻeleʻi ai ʻa Napoleone Ponapātí. Naʻe ʻikai fuoloa kuo tupulaki ʻa e ngāue fakafaifekaú. Hili ha māhina ʻe tolu, naʻe laka hake ʻi he kakai ʻe toko 40 naʻa nau kau atu ki he ngaahi houalotu ʻo e Sāpaté ʻi ha feituʻu fakatahaʻanga fakaʻofoʻofa naʻe fokotuʻutuʻu ʻe he pule koló.
Naʻe pehē ʻe Lisiate W. Fetisā ʻa ia naʻe hoko ko e palesiteni fakamisiona ʻi he taimi ko iá ʻi he Misiona France Marseille ʻa ia kuo hoko ko e Misiona France Lyon ʻi he taimi ní, “ʻI he vakai ki he kuohilí, ʻoku tau lava ʻo mamata ki he hā mahino ʻo e toʻukupu ʻo e ʻEikí ʻi he taimí mo e ngaahi founga ki hono fokotuʻu ʻo e Siasí ʻi he kolo ko Kōsiká.”
Ka naʻe ʻikai maʻu faingofua ʻa e lavameʻa ʻi he ngāue fakafaifekaú ʻi he motú. Naʻe tali ʻa e ngaahi feinga kimuʻa ke ʻomi ha kau faifekaú ʻaki ʻa e fakafepaki mo hono fakamanamanaʻaki ʻa e fakatuʻutāmakí. Naʻe pehē ʻe Misa Fetisā, “ʻI he konga kimuʻa ʻo e 1990 tupú, naʻe fakautuutu ʻa e ongoʻi taaufehiʻa naʻe kei toka ʻi he kakai tuʻufonua ʻo Kōsiká ki he kau Falaniseé.”
Naʻe fakahaaʻi ʻe he kakai tuʻufonua ʻo Kōsiká ʻenau taʻefiemālie ki he kau mulí ʻaki ʻenau faʻu ha ngaahi pomu ke fakaʻauha ʻaki ʻa e ngaahi pisinisi mo e koloa ʻa e kau mulí. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Tālini Tusinapa ʻi he taimi ko iá, “Naʻe angamaheni pē ia ke fanongo ki ha fepāpaaki ʻi he koló ʻi he ʻaho kotoa. Naʻe ʻikai ko ha Falanisē kimaua, ka naʻe ʻikai foki ko ha Kosikā kimaua.”
Naʻe fakatokanga ki he kau faifekaú ʻa e ngaahi fakatuʻutāmakí, pea ʻi he pā ha foʻi pomu ʻi honau ʻotu kaungāʻapí, naʻe ʻave ʻa e kau faifekau ʻe toko fā ʻi he motú ki ha feituʻu ʻe taha ʻo e misioná ʻi he fonua lahi ko Falaniseé.
“Naʻe ʻikai ke toe ʻi he motú ʻemau kau faifekaú,” ko e fakamatala ia ʻa Misa Fetisaá, ʻo ne pehē naʻe hoko ʻa e faingataʻa ko ʻení ko ha faingamālie ke ako mo tupulaki ai.
Ko e Ngāue Tokoni Faka-Kalaisí ʻa e Talí
Ke mahino lelei ange ʻa e ngaahi taumuʻa ʻo e langí, naʻe tukupā ʻa e kau faifekaú ke nau ako ʻa e moʻui mo e ngāue ʻa e Fakamoʻuí ke ʻilo lelei ange ʻEne ngaahi foungá. Naʻa nau ako ʻEne ngaahi ngāue tokoní mo e manavaʻofá, ʻa ia naʻe kau ai hono fafanga mo fakamoʻui mo ʻofaʻí. Naʻa nau aofangatuku ʻo pehē naʻe mahuʻinga ʻa e ngāue tokoní ki hono maʻu e loto-falala ʻa e kakaí mo ngāue ʻi he founga ʻa e ʻEikí.
ʻI hono fakafoʻou ʻenau tokanga ke ngāue tokoní, naʻe ʻave ai ha kau faifekau ʻe toko tolu ke toe fakaava ʻa e ngāue ʻi Kōsiká, ʻi Māʻasi ʻo e 1992. ʻI he taimi ko ʻení, naʻe ʻave kinautolu ki he kolo fika ua lahi taha ʻi he motú, ko Pasitia. Naʻa nau fakapapau ai ke feʻiloaki mo e kakaí ʻi ha founga fakanatula kae ʻikai tukituki ʻi he ngaahi matapaá, ʻa ia naʻe faʻa fakatupu manavasiʻi ia ki he kakaí ʻi he taimi ʻe niʻihi.
Naʻe pehē ʻe Misa Fetisā, “Naʻe tali ʻemau ngaahi lotú. Naʻa mau fakatokangaʻi ʻe lava ʻe he ngāue tokoní ʻo fakahaaʻi ʻemau loto-moʻoni ki he koló mo fakamolū ʻa e loto ʻo e kakai naʻa nau fakasītuʻaʻi ʻa e kakai mulí.”
Naʻe fakafeʻiloaki ʻe he kau faifekau foʻoú kinautolu ki he kakaí ʻaki ʻenau fietokoni ʻi ha faʻahinga founga pē te nau lavá. Naʻa nau taʻataʻaki ʻa e ʻū ngoue fakafāmilí, fakaleleiʻi ʻa e ʻū kaá, pea ki he pule koló, naʻa nau vali hono hōtele hā motuʻá. Naʻa nau faʻa fakakaungāmeʻa, pea naʻe fakahoungaʻi ʻenau ngaahi feingá. Naʻe pehē ʻe Misa Fetisā, naʻe meimei kole maʻu pē kiate kinautolu ke nau tangutu ʻo inu “limonata” (lēmani) pea ke “talanoa mai fekauʻaki mo homou siasí.” Naʻe ʻikai fuoloa, “naʻe kamata ke liliu lahi ʻa e olá [ʻo ʻemau ngāue fakafaifekaú].”
Naʻe iku ha fakaafe fiefanongo kimuʻa ʻo papitaiso ai ʻa e fāmili Lotá, ʻo toe tataki ia ki ha fakaafe fiefanongo ʻe taha. ʻI he hū atu ʻa e kau faifekaú ki he ʻapi ʻo e tokotaha fiefanongó, ko e faʻē ʻo e fāmilí, ʻa ia kuó ne lotu ke ʻiloʻi ʻa e moʻoní, “naʻá ne tōmapeʻe pea tangi ʻi he houngaʻia ki he ʻEikí ʻi hono tali ʻene ngaahi lotú.”
Ko Hono Fakaleleiʻi ʻo ha Fetōkehekeheʻaki
ʻI he konga kimuʻa ʻo ʻenau ngāue ʻi Pasitiá, naʻe ngāue ʻofa ʻa e kau faifekaú ʻi he falemahaki lahi ʻa e Katoliká, ka naʻe ʻikai tali ʻe he moseniolo naʻá ne tokangaʻi ʻa e falemahakí ʻenau ngāué ʻi he taimi naʻá ne ʻilo ai ki heʻenau tui fakalotú. Naʻá ne momou ke ʻi ai ha ngaahi tui faka-Kalisitiane kehekehe ʻi he falemahakí.
Hili ha māhina ʻe ua mei ai, ʻi Mē ʻo e 1992, naʻe holofa ha konga lahi ʻo ha malaʻe vaʻinga soka lolotonga ʻa e tau lahi ki he haú, ʻo mate ai ha toko 19 pea ʻave ha kau mamata ʻe lauiafe naʻe lavea lahi ki he falemahakí.
ʻI he taimi naʻe holofa ai ha malaʻe soka ʻi Kōsika ʻo mate ai ha toko 19 pea lavea ha lauiafe, naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he kau faifekaú ha ngaahi houa lahi ke tokoni ʻi hono tokangaʻi ʻo e meʻa fakatuʻupakeé ʻi he falemahaki fakalotofonuá.
Faitaaʻi ʻe Craig Peterson
Naʻe fuʻu tokolahi e kau pekiá mo e kafó ki he falemahakí. Naʻe fonu ʻa e ngaahi lokí pea tuʻu laine ʻi he holó ʻa e kau manako soka naʻe kafó. Naʻe fakapuna ha niʻihi ki he fonua lahi ʻo Falaniseé ki hono tokangaekiná. ʻI he mātuʻaki fiemaʻu vivili ʻe he mosenioló ha kau ngāue ʻofa lavameʻá, naʻá ne manatuʻi ha kaati naʻe tuku ange ʻe he kau faifekaú peá ne tā kiate kinautolu ke nau tokoni.
ʻI ha houa ʻe 36, naʻe feleleaki ʻa e kau faifekaú mei he ngāue ki he ngāue, ʻo tokoni ʻi he ngaahi tafaʻaki kehekehe ʻo hono tokangaʻi ʻa e ngāue tokoni fakatupakeé, hangē ko hono tau e vai silivá, lalava ʻo e sinó ke taʻofi ʻa e totó, fakamaʻa ʻa e ngaahi lokí, mo feʻaveʻaki ʻa e kau kafó. Naʻa nau foaki ha ngaahi tāpuaki lakanga fakataulaʻeiki maʻá e kāingalotu ʻi he kolo ʻo e Siasí naʻa nau lavea ʻi he holofá.
ʻI he fakatokangaʻi ʻe he mosenioló ʻa e ngaahi ngāue tōtōivi ʻa e kau faifekaú, naʻá ne ui fakataha mai peá ne tataki atu kinautolu ki he kotoa ʻo e falemahakí, ʻo fakahā ki he kau fokoutuá ko e kau faifekaú ko ha kau tangata ia ʻa e ʻOtuá, pea ke tuku ke nau foaki ha ngaahi tāpuaki ki he kau kafó.
Naʻe manatu ʻa Misa Fetisā: “Naʻa mau maʻu ʻa e fakaʻapaʻapa mo e houngaʻia ʻa ha tokotaha māʻolunga ʻi he koló mo ha maʻumafai fakalotu, ʻi heʻemau ngāue tokoní.” Naʻá ne pehē, naʻe vaivai ai ʻa e ngaahi lotó pea naʻe tokoni ke fakangata ʻa e fakafepaki ʻi he tukui koló. “Naʻe mahuʻinga ʻeni ki he lavameʻa ʻo ʻemau ngaahi malanga fakauluí.”
Naʻe pehē ʻe Seisoni Souliē, ko e palesiteni ʻo e Misiona France Lyon ʻi he 2024: “ʻI he ʻaho ní, ʻoku hokohoko atu ʻa e ngaahi mana ʻo e tupulakí ʻi Kōsika, neongo ʻa e ngaahi fakatuta kehekehé. ʻI he 2024, naʻe fononga ha kāingalotu ʻe toko 14 mei he Kolo Pasitiá ki he Temipale Paris France ke fakahoko ha ngāue fakatemipale ʻo lau ʻaho, ko e kulupu tokolahi taha ia ke fononga mei he motu Metiteliane maomaonganoa ko ʻení ki ha temipale. ʻI he tokoni ha kau faifekau hoamali matuʻotuʻa ngāue taimi kakato mo ha kau ʻeletā mo e sisitā longomoʻui ʻe toko nima, naʻe hokohoko atu hono faitāpuekina ʻe he ʻEikí ʻa e motu palataisi ko ʻení ʻaki ha kau papi ului foʻou.”