Liahona
Malu ʻi he Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo Fakafoki Maí
Liahona Sānuali 2026


“Malu ʻi he Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo Fakafoki Maí,” Liahona, Sānuali 2026.

Houʻeiki Fafine ʻo e Fuakavá

Malu ʻi he Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo Fakafoki Maí

Ko e hala ke foki ai ki he ʻOtuá ʻoku hā mahino kapau te tau maʻu ʻa e tui mo e falala ʻi hotau Fakamoʻuí.

vakai ki he vaʻe ʻo ha taha ʻoku luelue ʻi ha hala

Koeʻuhi ko hotau natula hingá mo e ngaahi tūkunga ʻo e moʻui fakamatelié, ʻoku tau fakahehema kotoa ai ke mamaʻo mei he ʻOtua naʻa tau ʻiloʻi mo ʻofa ai ʻi heʻetau moʻui ʻi he maama fakalaumālié. Ko e natula ia ʻo e moʻui fakamatelié. Ko ia ai, kuó Ne ʻomi ha ngaahi founga ke fakamaʻunga ai kitautolu ʻi he malu kiate Ia, ke silaʻi hotau ngaahi lotó kiate Ia, pea ke tokoni ke tau ngaʻunu ʻi he malu taha ʻe ala lavá, ʻi he lotolotonga ʻo e manafa fonu maina ko ʻeni ko e moʻui fakamatelié.

Lolotonga ʻa e ngaahi tau lalahi ʻi he māmaní, naʻe fufuuʻi ʻe he kau ngāue fakakautaú ha ngaahi maina, pe ngaahi pomu, ʻi lalo fonua. Naʻe ʻi ai ha ngaahi manafa lalahi naʻe fufuuʻi ai ha ngaahi maina, pea ala laka taʻeʻilo atu ha kau tau ki he ngaahi feituʻu maina ko ʻení ʻo pā pea nau mate ai.

Hili ʻa e ngaahi taú, naʻe kei toe ha ngaahi maina ʻe lauafe naʻe teʻeki pā, pea naʻe tokolahi ha kakai kau ai ʻa e fānau, naʻe mole ʻenau moʻuí pe ko ha konga honau sinó ʻi he taimi naʻa nau fononga noa atu ai ki he ngaahi manafa mainá. Kuo fakahaofi ha ngaahi moʻui lahi ʻe ha ngaahi kautaha ngāue mateaki ke fekumi mo fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi maina ʻi he ngaahi manafa maina ko iá.

ʻOku hangē ʻa e moʻui fakamatelié ha manafa mainá. ʻOku poto ʻaupito ʻa e filí ʻi hono fakapuliki ʻa e ngaahi fakatuʻutāmakí ke hā ngali malu mo fakalata, ʻo hangē ha loto ʻataʻatā fakaʻofoʻofá. Kuó ne taukei moʻoni ʻi heʻene fakahoko ʻeni ʻi ha ngaahi taʻu ʻe lauiafé. ʻOkú ne taukei ʻi hono ʻai ha ngaahi halá ke ʻasi fakalata ka ʻoku fakatau ki he ngaahi ola fakatuʻutāmaki mo fakamamahí.

Tataki Hao ki ʻApi

ʻOku ʻafioʻi ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa e founga ke maluʻi ai kitautolú pea kuó Ne fakaʻilongaʻi ʻa e hala ke tataki hao ai kitautolu ki ʻapí. Ko e moʻoni, ʻoku lahi fau ʻa e ngaahi fakatuʻutāmakí mo e faingataʻá ʻoku hoko ko ha konga ʻo ʻetau moʻui fakamatelié. Ka te tau lava ʻo fakaʻehiʻehi mei he ngaahi fili fakamafasia mo fakamamahi taʻeʻaongá.

Ko e ʻuhinga ʻeni kuo ʻomi ai ʻe heʻetau Tamaí ʻa e ngaahi fekaú kiate kitautolú, ko e meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní, kau palōfita ke tataki kitautolu, mo ha ngaahi fehokotaki fakafuakava mālohi mo Ia pea mo hotau Fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi he ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava fakatemipalé. Ko e Siasi pē ko ʻeni ʻo Sīsū Kalaisí te tau maʻu ai ʻa e ngaahi fakaʻilonga mo e ngaahi maluʻi mālohi kotoa ko ia te ne tataki hao ai kitautolu ki ʻapí.

ʻOku ʻi ai ha ngaahi tāpuaki lahi ʻoku maʻu ʻi he ʻi ai ʻa e kau palōfita fakaeonopōní. Naʻe talanoa ʻa Palesiteni Hiu B. Palauni (1883–1975), ko ha tokoni kimuʻa ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí, fekauʻaki mo haʻane fealeaʻaki mo ha mēmipa ʻo e Falealea Pilitāniá (House of Commons) ʻa ia naʻe hoko ko ha fakamaau kimuʻa. Naʻe pehē ʻe he tangatá ni, naʻá ne fakakaukau naʻe ʻikai folofola ʻa e ʻOtuá ki he kakai ʻi he māmaní talu mei he senituli ʻuluakí, pea naʻe tali ʻe Palesiteni Palauni ʻaki ʻene fakamatalaʻi ange kiate ia fekauʻaki mo Siosefa Sāmita mo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí.

“Naʻe tangutu ʻa e fakamāú ʻo fakafanongo fakamātoato,” ko e manatu ia ʻa Palesiteni Palauní. “Naʻá ne ʻeke ha ngaahi fehuʻi fakapatonu mo fakatupu fifili, pea ʻi he ʻosi ʻa e ʻinitaviú naʻá ne pehē mai, ‘Misa Palauni, ʻoku ou fifili pe ʻoku houngaʻia nai homou kakaí ʻi he mafatukituki hoʻo pōpoakí. ʻOku mou houngaʻia nai? … Kapau ko e meʻa kuó ke talamaí ʻoku moʻoni, ko e pōpoaki maʻongoʻonga taha ia kuo haʻu ki he māmaní talu mei hono fakahā ʻe he kau ʻāngeló ʻa e ʻaloʻi ʻo Kalaisí.’”

ʻOku ui ʻe he ʻOtuá ha kau palōfita koeʻuhí ʻokú Ne ʻofa ʻi Heʻene fānaú. Kuó ne fakahā mai ʻo fakafou ʻi Heʻene kau tamaioʻeiki ko e kau palōfitá, ʻa ʻEne palani ʻo e fakamoʻuí, ko ʻEne palani ʻo e fiefiá ke tataki ʻaki ʻEne fānaú. ʻOku fakahā ʻe he ʻEikí ki he kau palōfitá, kau tangata kikité, mo e kau tangata maʻu fakahaá ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai lava ʻa e niʻihi kehé ʻo mamata ki aí. Ko e kau tangata leʻo kinautolu ʻi he tauá (vakai ʻIsikeli 33:1–7) ʻoku nau lava ʻo vakai mamaʻo pea fakatokanga ki he tokotaha kotoa pē ʻe fanongó, ʻo faʻa laui taʻu ia kimuʻa pea toki hokó. ʻOku nau ʻi ha tuʻunga vakai māʻolunga ʻoku ʻikai ke tau maʻu, koeʻuhí ko ʻenau fetuʻutaki mo e ʻOtuá, ʻi heʻenau hoko ko ʻEne kau tamaioʻeiki kuo fakamafaiʻí. ʻOku matuʻaki mahuʻinga ke tau maʻu kotoa ha ngaahi fakamoʻoni loloto mo fakataautaha ʻo hotau kau palōfitá, kau tangata kikité, mo e kau tangata maʻu fakahā lolotongá.

Ko e Moʻoní ʻia Sīsū Kalaisi

ʻOku fakaʻau ke faingataʻa ange ke tau ʻiloʻi ʻa e moʻoní ʻi hotau māmaní ʻi he kuongá ni. ʻOku lahi ha ngaahi leʻo ʻoku haʻu mei he ngaahi feituʻu kehekehe—Instagram, TikTok, Facebook, X, fakamafola lea fakaʻinitanetí, ongoongo keipoló, ʻo fai pehē atu. Pea ʻi he hoko mai ko ʻeni ʻa e poto fakakomipiutá pe AI, ʻoku toe faingataʻa ange ke ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku moʻoni mo ʻikai moʻoní—pe ko e meʻa ʻoku totonú! ʻE lava ke ʻai ʻe he ngaahi vitiō faʻufaʻu mo loí ke hā ngali naʻe lea ʻaki pe fai ʻe ha taha ha meʻa naʻe ʻikai ke nau fai. ʻE fakaʻau ʻo faingataʻa ange ke ʻiloʻi ʻa e moʻoní mei he loí ʻi he ngaahi taʻu ka hoko maí.

Lolotonga ʻa e fuofua konifelenisi ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻi heʻene hoko ko e Palesiteni ʻo e Siasí ʻi ʻEpeleli 2018, naʻá ne akoʻi ai:

“ʻOku ou ongoʻi fakatuʻamelie ki he kahaʻú. … Ka ʻoku ʻikai foki ke u taʻeʻilo ki he kahaʻú. ʻOku tau moʻui ʻi ha māmani faingataʻa mo tupulaki ai ʻa e fekeʻikeʻí. ʻOku hoko hono maʻu maʻu pē ʻa e mītia fakasōsialé mo e ongoongo houa ʻe 24 ke taulōfuʻu mai ai kiate kitautolu ha ngaahi pōpoaki taʻeʻofa. Kapau ʻoku tau fakaʻamu ke lava ʻo sivisiviʻi e ngaahi leʻo kehekehé mo e fakakaukau ʻa e tangatá ʻokú ne ʻohofi e moʻoní, kuo pau ke tau ako ke maʻu e fakahaá.

ʻE fakahoko ʻe hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻi ko Sīsū Kalaisí ha niʻihi ʻo ʻEne ngaahi ngāue māfimafi tahá ʻi he taimí ni mo e taimi te Ne toe hāʻele mai aí. Te tau sio ki ha ngaahi fakaʻilonga fakaofo ko e ʻOtua ko e Tamaí mo Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí ʻokú Na puleʻi ʻa e Siasí ni ʻi he fakaʻeiʻeiki mo e nāunau. Ka ʻi he ngaahi ʻaho ka hokó, he ʻikai lava ke tau moʻui fakalaumālie taʻe-kau ai ʻa e tataki, fakahinohino mo e ivi fakafiemālie, mo tatau maʻu pē ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. …

“… ʻOku ou kole atu kiate kimoutolu ke fakatupulakki hoʻomou malava fakalaumālie ke maʻu ʻa e fakahaʻá. … Fili ke ke fai ʻa e ngāue fakalaumālie ʻoku fie maʻu ke ke fiefia ai ʻi he meʻafoaki ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní mo toutou fanongo mo mahino ange kiate koe ʻa e leʻo ʻo e Laumālié.”

ʻI he Fuakava Motuʻá ʻi he tohi ʻa ʻĀmosi 3:7 ʻoku tau lau ai, “Ko e moʻoni ʻe ʻikai fai ha meʻa ʻe [he ʻEiki] ko e ʻOtua, kae taʻe fakahā ia ki heʻene kau tamaioʻeikí ko e kau palōfita.” ʻI he fakaʻau ke leʻolahi ange mo fakalotoa lahi ange ʻa e ngaahi leʻo ʻi he māmaní, ʻoku fiemaʻu ke tau takitaha lava ʻo fanongo tuʻo lahi mo mahino ange ki he kihiʻi leʻo siʻi ʻo e Laumālié kae lava ke tau fanongo pea muimui ki he fakahinohino ʻa e ʻEikí ʻo fakafou ʻi he kau palōfita moʻuí.

‘Oku ‘Ofa ‘a e ‘Otuá ‘i Heʻene Fānaú Kotoa

ʻI he Fuakava Foʻoú mo e Tohi ʻa Molomoná fakatouʻosi, ʻoku tau lau ai ʻoku tatau ʻa e ʻOtuá ʻi he ʻaneafí, ʻahó ni, pea taʻengata (vakai, Hepelū 13:8; Molomona 9:9). ʻOku ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻi Heʻene fānau ʻi hotau kuongá ni ʻo hangē ko ʻEne ʻofa ʻi Heʻene fānau ʻi he kuonga muʻá, pea koeʻuhi ko ʻEne ʻofa ʻi Heʻene fānaú, ʻokú Ne fakahoko ʻi he ʻahó ni ʻa e meʻa naʻá Ne fakahoko kimuʻá. ʻOkú Ne fakaʻilongaʻi ʻa e manafa maina ʻo e moʻui fakamatelié ʻaki ha ngaahi fekau ke tau nofo maʻu ʻi he hala ʻoku malú; ko ha kau palōfita ke fakaongo atu ʻa e leʻo ʻo e fakatokangá ʻi heʻenau vakai ki he ngaahi fakatuʻutāmaki ʻoku hanganaki maí; pea mo e ngaahi fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻokú ne fakafehokotaki maʻu ange kitautolu ki he ʻOtuá.

ʻI heʻetau tui ki he Fakamoʻuí mo tuku ʻetau falalá kiate Iá, te Ne tataki hao kitautolu ki ʻapi ʻo fakafou ʻi he ngaahi fanafana ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní; ʻi he folofola fakakuongamuʻá mo fakaonopōní; ʻi he ngaahi leʻo ʻo e kau palōfita, kau tangata kikite, mo e kau tangata maʻu fakahā ʻo e kuonga ní; pea ʻi he fehokotaki loloto mo Ia pea mo ʻetau Tamai ʻi Hēvaní ʻa ia ʻoku malava ʻi he ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava fakatemipalé.

vakai ki he toʻukupu kelekele ʻo e Fakamoʻuí ʻoku hāʻele ʻi he ʻoneʻoné

ʻOku ʻikai ha toe feituʻu ʻe maʻu lahi ai ʻa e fakahinohinó mo e tatakí, malú mo e haó, fiemālié, nongá, mo e ʻamanaki lelei ʻia Kalasí, ka ʻi heni ʻi he ongoongolelei ʻa Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí mo Hono Siasi kuo fakafoki maí.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, “Come, Thou Fount of Every Blessing,” Hymns—For Home and Church, Gospel Library.

  2. Vakai, Hugh B. Brown, ʻi he Conference Report, Oct. 1967, 117–20; Vakai foki Sheri Dew, Prophets See Around Corners (2023), 7.

  3. Russell M. Nelson, “Fakahā maʻá e Siasí, Fakahā ki Heʻetau Moʻuí,” Liahona, Mē 2018, 96.