“Kau ʻi he Anga ʻo e ʻOtuá,” Liahona, Sānuali 2026.
Kau ʻi he Anga ʻo e ʻOtuá
ʻOku ʻomai ʻe he ʻilo ki he palani ʻo e fakamoʻuí ha fakakaukau mahuʻinga, fakalahi ʻetau fiefiá, mo fakaivia kitautolu ke tau ikunaʻi hotau ngaahi faingataʻaʻiá mo e ngaahi mamahí.
Ui ʻe Kalaisi ha Ongo Ākonga, tā fakatātā ʻa Gary E. Smith
ʻOku fakamanatu mai ʻe he ʻAposetolo ko Pitá ko e kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí, “kuo ʻosi foaki kiate kitautolu ʻe Heʻene mālohi faka-ʻOtuá ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ki he moʻuí mo e anga faka-ʻOtuá, ʻi he ʻilo kiate Ia kuó Ne uiuiʻi ʻa kitautolu ki he hakeakiʻí mo e māʻoniʻoní:
“ʻA ia kuo foaki ai kiate kitautolu ʻa e ngaahi talaʻofa ʻoku lahi ʻaupito mo mahuʻinga: koeʻuhí ke mou kau ai ʻi he anga ʻa e ʻOtuá” (2 Pita 1:3–4; tānaki atu hono fakamamafaʻí).
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he palani ʻa e Tamai Hēvaní ʻa e ngaahi moʻoni mo e ngaahi talaʻofa maʻongoʻonga mo mahuʻinga ʻokú ne fakamatalaʻi hotau tuʻunga mo e taumuʻa taʻengatá.
Hangē ko hono fakamatalaʻi ʻi he “Ko e Fāmilí: Ko ha Fanongonongo ki Māmaní”:
“Ko e kakai kotoa pē—ʻa e tangata mo e fefine—naʻe fakatupu ia ʻi he tatau ʻo e ʻOtuá. Ko e toko taha fakafoʻituitui kotoa pē ko e foha mo e ʻofefine ia ʻo ha mātuʻa fakalangi, pea ʻi heʻene peheé, ʻoku maʻu ai ʻe he toko taha kotoa pē ha natula fakalangi pea mo ha ikuʻanga pau. …
“ʻI he maama fakalaumālié, naʻe ʻiloʻi ai mo hū ʻa e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine fakalaumālié ki he ʻOtua ko ʻenau Tamai Taʻengatá mo nau tali ʻa ʻEne palani ʻe tuʻunga ai ha lava ʻa ʻEne fānaú ʻo maʻu ha sino fakamāmani pea mo ha taukei ʻi he māmaní ke fakalakalaka hake ki he haohaoá mo ʻiloʻi fakapapau ʻa honau ikuʻanga fakalangí ʻi heʻenau tuʻu ko e ʻea-hoko ki he moʻui taʻengatá.”
ʻOku talaʻofa ʻe he ʻOtuá ki Heʻene fānaú kapau te nau muimui ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo ʻEne palaní mo e sīpinga ʻa Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, tauhi e ngaahi fekaú, mo kātaki ʻi he tui ki he ngataʻangá, te nau “maʻu ʻa e moʻui taʻengatá, ʻa ia ko e meʻaʻofa ʻoku mahuʻinga taha ʻi he ngaahi meʻaʻofa kotoa pē ʻa e ʻOtuá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 14:7).
ʻOku fakatefito e ngāue ʻa e ʻOtuá ki he fakalakalaka mo e hakeakiʻi ʻo ʻEne fānaú. ʻOku fakataumuʻa ʻa e tapa kotoa pē ʻo ʻEne palaní ke tāpuakiʻi Hono ngaahi fohá mo e ngaahi ʻofefiné koeʻuhí he “ʻoku mahuʻinga lahi ʻa e ngaahi laumālié ʻi [Hono] ʻaó” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:10).
Ko e Palani ʻa e Tamaí
Naʻe fakahā ʻe he Tamai Hēvaní ki Heʻene fānau fakalaumālié, ʻi he fakataha alēlea ʻi he maama fakalaumālié, ʻa ʻEne palani ki heʻenau fakalakalaka mo e fiefia taʻengatá.
“Te tau ngaohi ha māmani ʻa ia ʻe lava ke nofo ai ʻa kinautolú ni;
“Pea te tau siviʻi ʻa kinautolu ʻi he meʻá ni, ke vakai pe te nau fai ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻe fekau ʻe he ʻEiki ko honau ʻOtuá kiate kinautolú;
“Pea ko kinautolu ʻe tauhi ki honau ʻuluaki tuʻungá, ʻe fakalahi kiate kinautolu; pea ʻe ʻikai maʻu ʻe kinautolu ʻe taʻe-tauhi ki honau ʻuluaki tuʻungá ʻa e nāunau ʻi he puleʻanga tatau mo kinautolu ʻe tauhi ki honau ʻuluaki tuʻungá; pea ko kinautolu ʻe tauhi ki honau tuʻunga hono uá, ʻe tānaki atu ʻa e nāunau ki honau ʻulú ʻo taʻengata pea taʻengata.
“Pea naʻe folofola ʻa e ʻEikí: Ko hai te u fekauʻí? Pea tali ʻe ha taha ʻoku hangē ko e Foha ʻo e Tangatá: Ko au ʻeni, fekauʻi au. Pea tali ʻe ha tokotaha kehe, ʻo pehē: Ko au ʻeni, fekauʻi au. Pea folofola ʻa e ʻEikí ʻo pehē: Te u fekauʻi ʻa e ʻuluakí.
“Pea naʻe ʻita ʻa hono uá, ʻo ʻikai te ne tauhi ki hono ʻuluaki tuʻungá; pea ʻi he ʻaho ko iá, naʻe muimui kiate ia ʻa e tokolahi” (ʻĒpalahame 3:24–28).
Fakatokangaʻi ange ko e palani pē ʻe taha naʻe fakamatalaʻi ʻi he fakataha alēlea ʻi he maama fakalaumālié—ko e palani ʻa e Tamaí. Naʻe ʻikai ke fai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa e fehuʻi, “Ko e hā e meʻa te tau faí?” Naʻe ʻikai ke Ne fekumi ki ha toe tānaki mai, pe fakakolekole ha ngaahi fakaongoongolelei, pe kole ha ngaahi fokotuʻu fakakaukau. Ka, naʻá Ne fakamatalaʻi pē ʻa e ngaahi tefitoʻi ʻelemēniti ʻo ʻEne palaní mo fehuʻi ange, “Ko hai te u fekauʻí?” Naʻe nofotaha ʻa e kakano ʻo ʻEne fehuʻí ʻi he tokotaha ʻoku totonu ke fekauʻi mai ke ne fakahoko ʻa e ngaahi tuʻutuʻuni mo e ngaahi makatuʻuunga ʻo ʻEne palaní.
ʻOku fakamatalaʻi foki ʻi he folofolá ʻa e ngaahi nunuʻa ʻo e fakafepaki ʻa e filí.
“Ko ia, ko e meʻa ʻi he angatuʻu ʻa Sētane kiate aú, ʻo ne feinga ke fakaʻauha ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa e tangatá, ʻa ia … kuó u foaki kiate iá, pea ko e tahá foki, ke u foaki foki kiate ia ʻa hoku mālohi ʻoʻokú … , naʻá ku pule ke kapusi hifo ia ki lalo;
“Pea naʻá ne hoko ko Sētane, … ko e tēvoló, ko e tamai ʻa e ngaahi loi kotoa pē, ke kākaaʻi mo fakakuihi ʻa e tangatá, pea ke tataki pōpula ʻa kinautolu ʻi heʻene faʻitelihá, ʻio ʻa kinautolu kotoa pē ʻe ʻikai tokanga ki hoku leʻó” (Mōsese 4:3–4; tānaki atu hono fakamamafaʻí).
Naʻe ʻikai ke fakahā ʻe Lusifā ha palani ne ʻikai fili ki ai ha tokolahi ʻo e niʻihi naʻe kau ʻi he fakataha alēlea ʻi he langí. ʻOku ʻikai ko ha tokotaha fakaʻofa ia ne ʻulungia ʻi ha fili. Naʻá ne angatuʻu! Naʻe hanga ʻe he hīkisiá, fielahí, mo e siokitá ʻo tafunaki ʻene fakafepaki ki he palani ʻa e Tamaí.
Ko e Palani ʻa e Tamaí mo e Ongoongolelei ʻa e Fakamoʻuí
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he palaní ʻa e ngaahi ngāue ʻa e Tamaí mo e ʻAló, ʻa ia ʻoku nau fakaʻatā ki he faʻahinga kotoa ʻo e tangatá ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e moʻui taʻengatá.
ʻOku hoko ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ko e founga ia te tau lava ai ke maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki kuo talaʻofa mai ʻi he palani ʻa e ʻOtuá, ʻa e tokāteline, ngaahi tefitoʻi moʻoni, ngaahi ouau, mo e ngaahi fuakava kuo pau ke tui mo muimui ki ai ʻa e tangata mo e fafine. “Kuo ʻikai ke tuku mai mo ha toe huafa kehe ʻi he lalo langí, kā ko e huafa pē ʻo Sīsū Kalaisí … ʻa ia ʻe lava ʻo fakamoʻui ai ʻa e tangatá” (2 Nīfai 25:20). ʻIo, ko e ʻEiki pē ko Sīsū Kalaisí ʻa e “halá, mo e moʻoní, pea mo e moʻuí: ʻoku ʻikai haʻu ha tangata ʻe taha ki he Tamaí, kae ʻiate [Ia]” (Sione 14:6; tānaki atu hono fakamamafaʻí).
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni:
“Naʻe fiemaʻu ʻe he palaní ʻa e Fakatupú, pea ko hono olá naʻe fiemaʻu leva ai ʻa e Hingá pea mo e Fakaleleí. Ko e ngaahi konga mahuʻinga ʻeni ʻe tolu ʻo e palaní. Ko hono fakatupu ko ia ʻo ha palanite ʻi hono tuʻunga fakapalataisí, naʻe mei he ʻOtuá ia. Naʻe hoko e moʻui fakamatelié mo e maté ki he māmaní ʻo fakafou ʻi he Hinga ʻa ʻĀtamá [vakai, 2 Nīfai 2:25; Mōsese 6:48]. Naʻe ʻomai leva ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e moʻui taʻe-faʻa-maté pea mo e faingamālie ki he moʻui taʻengatá [vakai, 2 Nīfai 2:21–28]. …
“… ʻOku tau ōmai ki māmaní ʻi ha kiʻi vahaʻataimi nounou, ʻo kātekina hotau ngaahi siviʻí mo e ngaahi ʻahiʻahí, mo teuteu ke laka atu ki muʻa pea ki ʻolunga ki hotau talitali nāunauʻiá [vakai, Saame 116:15; ʻAlamā 42:8]. ʻE ʻuhinga moʻoni ange ʻa ʻetau ngaahi fakakaukau mo e ngāue [ʻi he moʻui fakamatelié] kapau ʻe mahino e palani ʻa e ʻOtuá mo tau fakahoungaʻi pea mo talangofua ki Heʻene ngaahi fekaú” [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 59:20–21].”
Ngaahi Hingoa ʻo e Palaní ʻi he Tohi ʻa Molomoná
ʻOku tau ako ha ngaahi moʻoni mahuʻinga ʻaki hono ʻiloʻi mo ako e ngaahi hingoa kehekehe ʻo e palani ʻa e Tamaí ʻi he Tohi ʻa Molomoná: Ko ha Fakamoʻoni ʻe Taha ʻo Sīsū Kalaisi. Hangē ko ʻení, fakakaukau ki he sīpinga ko ʻeni kuo filifili ʻo e ngaahi hingoá:
“Palani ʻofa ʻo e Tupuʻanga lahí” (2 Nīfai 9:6).
“Palani ʻa hotau ʻOtuá” (2 Nīfai 9:13).
“Palani ʻo e fakamoʻuí” (Seilomi 1:2; ʻAlamā 24:14).
“Palani ʻo e huhuʻí” (ʻAlamā 12:25, 26, 30, 32, 33; 42:11, 13).
“Palani ʻo e fakafoki [maí]” (ʻAlalmā 41:2).
“Palani ʻo e fiefiá” (ʻAlamā 42:16).
“Palani maʻongoʻonga ʻo e ʻaloʻofá” (ʻAlamā 42:31).
ʻOku tokoni ʻa e ngaahi hingoá ni takitaha ke mahino lelei ange kiate kitautolu ʻa e ngaahi talaʻofa mahuʻinga ʻo e palani ʻa e Tamaí mo faitokonia ʻetau fakakaukau fekauʻaki mo e ngaahi taumuʻa mo e ʻuhinga ʻo ʻetau moʻui fakamatelié.
Ko hono moʻoní, ko e hingoa ʻoku lahi taha hono fakaʻaongaʻi ki he palani ʻa e ʻOtuá ʻi he Tohi ʻa Molomoná ʻoku nofotaha ia ʻi he huhuʻi ʻoku malava ke fakahoko tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
Naʻe pehē ʻe ʻAlamá, “Ka ne taʻeʻoua ʻa e palani ʻo e huhuʻí, ʻa ia naʻe fokotuʻu talu mei hono ʻai ʻa e tuʻunga ʻo e māmaní, kuo ʻikai lava ke ʻi ai ha toetuʻu ʻo e maté; ka naʻe ʻi ai ha palani ʻo e huhuʻi naʻe fokotuʻu, ʻa ia [te ne] fakahoko ʻa e toetuʻu ʻo e maté” (ʻAlamā 12:25).
Naʻá ne toe naʻinaʻi foki, “Kamata ke tui ki he ʻAlo ʻo e ʻOtuá, pea mo ʻene hāʻele mai ke huhuʻi ʻa hono kakaí, mo ʻene mamahiʻia mo e pekia ke ne fai ʻa e fakalelei maʻa ʻenau ngaahi angahalá; pea te ne toe tuʻu mei he pekiá, ʻa ia ʻe fakahoko ai ʻa e toetuʻú, ke tutuʻu ʻa e kakai kotoa pē ʻi hono ʻaó, ke fakamāuʻi ʻi he ʻaho fakaʻosí mo e ʻaho fakamāú ʻo fakatatau ki heʻenau ngaahi ngāué” (ʻAlamā 33:22).
Kuo Teuteu ʻa e Halá
ʻOku totonu ke fonu hotau laumālié ʻi he fakafetaʻi ʻi heʻetau fakakaukau ki he palani maʻongoʻonga ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻuí, huhuʻí, fakafoki maí, ʻaloʻofá, mo e fiefiá. ʻOku ʻomai ʻe he ʻilo ki Heʻene palaní ha fakakaukau mahuʻinga, fakalahi ʻetau fiefiá, mo fakaivia kitautolu ke tau ikunaʻi hotau ngaahi faingataʻaʻiá mo e ngaahi mamahí.
ʻOku fakaʻānaua ʻa e Tamai Hēvaní ke tau foki ange kiate Ia. ʻOkú Ne fakaafeʻi mo talaʻofa mai ha ngaahi tāpuaki, ka he ʻikai ke Ne teitei fakamālohiʻi pe fakangatangata ʻetau tauʻatāina ke fili naʻá Ne foaki mai kiate kitautolú. Kuo pau ke tau ngāue mo fili ke foki kiate Ia ʻaki haʻatau muimui ki he sīpinga ʻa Hono ʻAlo ʻOfaʻangá.
ʻOku Kei Mafao Mai Hono Toʻukupú, tā fakatātā ʻa Elizabeth Thayer
“Kuo teuteu ʻa e halá, pea kapau te ta sio ki ai te ta lava ʻo moʻui ʻo taʻengata” (ʻAlamā 37:46; tānaki atu hono fakamamafaʻí).
ʻOku ou fakamoʻoni fiefia ko e Tamai Hēvaní ko e tupuʻanga ia ʻo e palani fakalangi maʻa ʻEne fānaú. Ko Sīsū Kalaisi hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻí. Pea ʻi heʻeku hoko ko e taha ʻo e kau ʻAposetolo ʻa e ʻEikí ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní, ʻoku ou fakamoʻoni ko Ia moʻoni ʻa e “halá, mo e moʻoní, pea mo e moʻuí” (Sione 14:6; tānaki atu hono fakamamafaʻí).