2025
Ngaahi Lēsoni Naʻe Ako ʻi Hono Fakaafeʻi ʻo Kalaisi ke Ne Faʻu ʻEku Talanoá
September 2025


“Ngaahi Lēsoni Naʻe Ako ʻi Hono Fakaafeʻi ʻo Kalaisi ke Ne Faʻu ʻEku Talanoá,” Liahona, Sepitema 2025.

Houʻeiki Fafine ʻo e Fuakavá

Ngaahi Lēsoni Naʻe Ako ʻi Hono Fakaafeʻi ʻo Kalaisi ke Ne Faʻu ʻEku Talanoá

ʻOku tau maʻu kotoa ha ngaahi aʻusia kehekehe, ka ʻo kapau te tau tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá ʻi heʻetau moʻuí, te tau fakakakato ʻa e ʻuhinga ʻo hotau fakatupú ʻi he ngaahi founga naʻe ʻikai ke tau teitei fakakaukau ki ai.

faʻē ʻokú ne fuofua ha pēpē toki fāʻeleʻi

Fakaikiiki mei he Pāletuʻa ʻi he ʻAhó mo e Poʻulí, tā fakatātā ʻa Caitlin Connolly, ʻikai ngofua hano hiki tatau

ʻI he 2016—ʻi he lotolotonga ʻo e meimei taʻu ʻe tolungofulu ʻo e nofo-malí, fanauʻi mo lehilehiʻi mo ʻofeina homa ngaahi foha ʻe toko tolú, ngāue fakalao taimi kakato, mo tokoni ʻi he ngaahi fatongia faka-Siasí, pea mo hono faitokonia e ngaahi fiemaʻu ʻa homa kāingá—naʻe uiuiʻi au mo hoku husepāniti ko Takí ke ma hoko ko ha ongo taki fakamisiona ʻi ha taʻu ʻe tolu ʻi ʻAlekuipa, Pelū. Naʻá ma mavahe hili pē hono fanauʻi homa fuofua mokopuna tangatá.

Naʻá ma foki ki ʻapi ʻi he 2019 ki ha ongo mokopuna fefine foʻou ʻe toko ua. Naʻe ʻosi mali homa ongo foha lalahí, pea naʻe feʻofaʻaki e siʻisiʻi tahá mo ha taha pea naʻe vave pē ʻene malí. Naʻá ku foki ʻo hoko atu e ngāue fakalaó, pea mo fakahoko e uiuiʻi ʻoku ou manako taha aí ko e Faʻē mo e Kui Fefine.

Pea naʻe hoko mai leva ʻa e uiuiʻi ke u hoko ko ha Palesiteni Lahi ʻo e Palaimelí. Ko e talanoa fakafiemālie kuó u tohi maʻa ʻeku moʻuí ko e fakaʻaongaʻi ha taimi ke feohi ai mo hoku fāmilí, ngāue fakalao ʻi ha toe taʻu ʻe hongofulu ke fakapapauʻi e malu fakapaʻangá, mo tokoni ʻi hoku uōtí pe ʻi he temipalé.

Naʻe mei fēfē nai kapau naʻá ku hokohoko atu pē ʻi he talanoa fakafiemālie ko ʻeni ʻo ʻeku moʻuí?

Naʻá ku mei fiefia lahi ʻi he taimi lahi ange ke feohi mo hoku makapuná pea naʻe mei fakapapauʻi ʻeku tuʻunga malu fakapaʻangá. Pea naʻe mei mole meiate au ha aʻusia fakatupulekina, sivisiviʻi moʻui, mo langaki e tuí. Tahake faingataʻa? ʻIo. ʻAonga ia? ʻIo, ʻaupito!

ʻOku ou ʻoatu ʻeku fakamoʻoni “koeʻuhí … ʻoku ʻafioʻi kānokato [ʻe he Fakamoʻuí] e meʻa te tau malavá, te Ne ʻave kitautolu ki ha ngaahi feituʻu naʻe ʻikai ke tau teitei fakakaukau ki ai.” ʻOku ou falala te Ne tokoniʻi koe ke ke maʻu ha ngaahi aʻusia naʻe ʻikai ke ke teitei fakakaukau ki ai, pea ʻe hoko hoʻo ngāue tokoní ke ke ako mo tupulaki fakalaumālie ai. Tuku ke tataki koe ʻe he ʻOtuá ke ke ʻaʻeva mo ha taha ʻokú ne fiemaʻu hoʻo tokoní.

Mahalo te ke tokoni ai ke akoʻi ha kakai lalahi ke laukonga. Pe mahalo te ke tokoniʻi ai ʻa e niʻihi ʻoku hikifonua maí. Mahalo te ke tataki ha kulupu fakakolo ke tokangaʻi mo tauhi e ʻū pāká ke malu maʻá e ngaahi fāmilí. ʻI heʻetau tuku ke lāngilangiʻia e ʻOtuá, te Ne ʻave kitautolu ki he feituʻu ʻokú Ne fiemaʻu ai kitautolú pea tokoni ke tau maʻu ʻa e ngaahi aʻusia tonu pē naʻe ʻikai ke tau teitei fakakaukau ki aí.

Naʻe fakahā ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻoku tau “maʻu [ha tui] ʻoku [lahi angé ʻi hono fai ha meʻa ʻoku fiemaʻu ki ai [ha tui] ʻoku lahi angé.”

ʻOku ou ʻiloʻi ʻoku moʻoni ia. Tuʻunga ʻi heʻeku tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá ʻi heʻeku moʻuí, ʻi heʻeku tuku ke Ne faʻu ʻeku talanoá, kuo tupulaki ai ʻeku tui kia Sīsū Kalaisí.

ʻE founga fēfē leva haʻo tuku ke Ne lāngilangiʻia?

ʻOku fōtunga fēfē nai ia ki ha taha kei talavou ʻokú ne tulifua ke ako mo fakaʻamu ke mali mo maʻu ha fāmili? Kuo fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, ko e Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí, ʻoku ʻikai ko e filí ʻi he vahaʻa ʻo ha fāmili pe ako pe maʻuʻanga moʻui. Naʻá ne pehē: “Ko e taimí ʻa e meʻa kuo pau ke tau filí, pea ʻoku tau fekumi ki he fakahinohino fakalaumālie ʻa e ʻEikí mo e ngaahi akonaki ʻa ʻEne kau tamaioʻeikí ʻi hono fai iá.”

ʻI heʻeku lea ki he tefitó ni, ʻoku ou fakaʻamu ke fakaʻapaʻapaʻi e ongo ʻa kinautolu ʻoku nau maʻu ha holi moʻoni mo taʻe-tūkua ke mali mo maʻu fānau ʻi he moʻuí ni ka ʻoku nau kei tāutahá. ʻOku ou laveʻi ʻoku tokolahi ha niʻihi ko ha mātuʻa taautaha koeʻuhí ko e maté pe vete-malí. ʻOku ou ʻiloʻi ha ngaahi hoa-mali taʻefaʻalaua ʻoku nau lolotonga mali mo fakaʻamua ha fānau pea ʻoku nau faingataʻaʻia ʻi he ʻikai lava ke maʻu ha fānaú mo e tamatoó. ʻOku ou ʻilo ʻoku mou faingataʻaʻia. ʻOkú ke fiemaʻu ke liliu e taimi ki aí. ʻOku ʻikai ko e talanoa ʻeni ia kuó ke hiki maʻaú. ʻOku ou maʻu ha manavaʻofa lahi kiate koe.

ʻOku Kehekehe ʻa e Talanoa ʻo e Tokotaha Kotoa Pē

Naʻá ku tulifua ʻa e akó, ke maʻu e ʻuluaki mataʻitohi fakaʻunivēsití mo ha mataʻitohi ʻi he laó. Naʻá ku mali ʻi he lotolotonga ʻo ʻeku ako fakalaó. Naʻá ku fanauʻi hoku foha lahí ʻi he taʻu hili ʻeku lavaʻi e sivi fakafonua ke ngāue fakalaó. Naʻe ʻi ai ʻeku fānau, pea naʻá ku ʻofeina mo hoku husepānití mo lehilehiʻi kinautolu lolotonga ʻema fakatou ngāué. Naʻe femoʻuekina, pea taulōfuʻu he taimi ʻe niʻihi; naʻe lomekina kimaua peá ma faʻa ongosia he taimi ʻe niʻihi. Naʻá ku poupouʻi [hoku husepānití], peá ne poupouʻi au. Naʻe hoko, pea ʻoku kei hoko pē, ʻa e fāmilí ko e meʻa ʻokú ma fakamuʻomuʻá. Naʻá ku fekumi mo hoku husepānití ki ha ueʻi fakalaumālie ʻi he ngaahi fili ko ʻení pea ki honau taimi totonú. Ko e meʻa ia naʻá ma ongoʻi ke faí. Naʻá ma feinga ke tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá.

Naʻe mei ʻuhingamālie ange mei he fakakaukau fakapaʻangá mo e fakapalōfesinalé, ke fakatoloi e maʻu fānaú kae ʻoua kuó u aʻu ki ha tuʻunga lelei ʻi heʻeku ngāue maʻuʻanga moʻuí. Ka ʻi hono tuku ke faʻu ʻe he ʻEikí ʻema talanoá, naʻá ma faʻa fai ai ha ngaahi meʻa naʻe ʻikai fuʻu mahino ki he māmaní. Naʻá ku fetakai mo e feitamá, fanauʻi ʻema fānaú, lehilehiʻi e fānaú, uta holo he meʻalelé, tulituli ki he peisipoló, ngaahi fatongia faka-Siasí, hoko ko ha hoa fepoupouakí, mo ʻeku ngaahi tulifua fakapalōfesinalé. Ko ha fetakai fakafiefia ia he ʻikai ke u fie liliu. Naʻá ma ongoʻi loto-falala ʻi homa hala fonongá he naʻá ma tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá.

Kātaki, ʻoua naʻa mou maʻuhala. ʻOku ʻikai ke u fokotuʻu atu ʻoku totonu ke muimui ʻa e taha kotoa ʻi hoku halá. ʻOku ʻikai tatau hota talanoá. ʻOku ou vahevahe haʻakú he ko e meʻa ia ʻoku ou ʻiló. Ka neongo ia, ko e meʻa ʻe taha ʻokú ta tatau aí ko ʻeta taumuʻá: ke tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá.

Ko e meʻa mahuʻinga taha kiate aú ʻa ʻeku hoko ko e faʻeé. Ko ʻeku fiefia taupotu tahá ia. Naʻe tāpuekina ʻe he ʻOtuá ʻetau fuofua ongomātuʻá pea fekauʻi kinaua ke “fanafanau, mo fakatokolahi, mo fakakakai ʻa māmani” (Sēnesi 1:28). Ko e fuofua fekau naʻe ʻoange kia ʻĀtama mo ʻIví naʻe “fekauʻaki [ia] mo e meʻa te na malava ʻi hona tuʻunga fakaemātuʻá.”

Ko e meʻa ʻoku ou tokanga taha ki aí ko e tuʻunga fakafaʻeé. Naʻe ʻikai fehangahangai ʻa e tokanga ko iá mo ʻeku tulifua faivelenga ki he akó. ʻOku fekauʻi kitautolu ke tau fekumi ki he ʻiló—pea ʻoku maʻu ha niʻihi mei heʻetau tulifua ki he akó. ʻOku maʻu foki ia mei he tuʻunga fakaemātuʻá, ʻa ia ʻoku tau ako ai ke hoko ʻo faka-ʻOtua ange ʻi heʻetau feinga ke tanumaki e ngaahi ʻulungaanga ʻo e ʻofá, angaʻofá, mo e faʻa kātakí.

ʻOku kau ʻi hono tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá, ʻa hono fakaafeʻi Ia ke kau ʻi he taimi ʻo ʻetau ngaahi filí.

ʻOku ou houngaʻia taʻengata ʻi hono maʻu ha ueʻi fakalaumālie mei he ʻEikí mo e fakahinohino mei he kau palōfitá ke tokoni kiate au mo hoku husepānití ʻi he taimi ʻo ʻema fili ke fakaafeʻi mai ha fānau ki homa fāmilí ʻi he taimi naʻá ma fakahoko ai iá. ʻOku ou houngaʻia ʻaupito ʻi heʻeku ngāueʻi e ngaahi ueʻi fakalaumālié pea ʻikai tuku e ngaahi tākiekina, fiemālie, ngeia, pe paʻanga ʻa e māmaní ke ne taʻofi e fili ke fakakakato hoku tuʻunga malava fakalangí ʻi hono fanauʻi mo lehilehiʻi e fānaú.

kakai fefine ʻoku ʻi ai pe ʻikai haʻanau fānau

Kakai Fefine ʻoku ʻi ai pe ʻikai haʻanau Fānau, tā fakatātā ʻa Caitlin Connolly, ʻikai ngofua hano hiki tatau

Ko e ʻUhinga ʻo Hotau Fakatupú

Kapau ʻe taʻofi ʻe he kakai tangatá mo e fefiné hono maʻu mo lehilehiʻi e fānaú, ʻe ngata ʻa e aʻusia fakamatelie ko ʻení. ʻOku mātuʻaki mahuʻinga leva ke ʻoua naʻa tau liʻaki pe tukunoaʻi e fatongia toputapu ʻo e hoko ko e mātuʻá.

ʻOku fakahaaʻi ʻe he ngaahi fakamatala lahi ʻo e saienisi fakasōsialé ʻa e nunuʻa kovi mo pau ʻoku aʻusia ʻe he ngaahi puleʻanga mo e sivilaise ʻoku nau taʻofi e maʻu fānaú. ʻI he ngaahi feituʻu lahi ʻi he māmaní, ko e fakaʻavalisi ʻo e maʻu fānau ʻa e fefine ʻe tahá ʻoku siʻisiʻi ange he toko uá. ʻOku ʻuhinga ia ʻoku ʻikai ke ʻi ai hatau fetongi.

ʻI heʻemau hoko ko e kau taki ʻo e Siasí, ʻoku mau hohaʻa ki he ngaahi ākenga kimuí ni ʻo e nofo-malí mo e fāʻeleʻi ʻo e fānaú. ʻI he ʻIunaiteti Siteití, ʻi he taʻu ʻe 30 kuohili angé, kuo mau mamata ai ki ha maʻulalo ʻaki ha peseti ʻe valu ki he hiva ʻi he kau tangataʻifonua ko ia kuo nau ʻosi malí. Ko e ngaahi fika ko ʻení “ʻoku nau fakafofongaʻi ha palopalema fakaemāmani lahi.” Ko e taimi ʻoku ʻikai ke mali ai ʻa e kakaí, ʻoku siʻisiʻi ange e fānau ʻoku fāʻeleʻí.

Naʻe toki aʻusia kimuí ni ʻe he ʻIunaiteti Siteití ha “kamataʻanga ʻa ia, ko e kakai lalahi taʻu 18–55, ʻoku tokolahi ange he taimí ni e fika ʻo e kakai lalahi taautaha ʻoku ʻikai haʻanau fānaú ʻi he kakai lalahi kuo mali mo maʻu fānaú.”

ʻOku mahuʻinga ʻa e fānaú ki hono tauhi ʻo e sivilaisé. ʻOku nau mahuʻinga ki he palani nāunauʻia ʻo e fiefiá. Ko e fekau kiate kitautolu ke fanafanau mo fakatokolahi ʻa e māmaní “ʻoku kei tuʻu maʻu pē.”

fakatātā ʻo ha fāmili ʻoku nau tuʻu fakataha

Fakaikiiki mei he Ko Kitautolu mo Kinautolu pea ko Kinautolu mo Kitautolu, tā fakatātā ʻa Caitlin Connolly, ʻikai ngofua hano hiki tatau

Tuku ke Tohi ʻe he ʻEikí Hoʻo Talanoá

ʻOku ou ʻilo ko e fakaʻamu moʻoni ia ʻa ha ngaahi loto tokolahi ke mali mo ʻohake ha fānau. Ka ʻoku tokolahi ha niʻihi ʻoku taautaha pe faingataʻaʻia ʻi he taʻefanaú. Ko hoku kaungāmeʻa lelei tahá, ʻa ia kuo teʻeki mali pe maʻu haʻane fānaú, kuó ne ʻofeina mo tokangaʻi haʻakú. ʻOku ʻikai ko ha fakafetongi ia ki ha fānau ʻaʻana pē. Ko ha fakamoʻoni ia ki heʻene kei tokanga ki he tuʻunga fakafaʻeé.

Kuo fefaʻuhi hoku fohá mo e ʻofefine ʻi he fonó mo e faingataʻa ʻo e toutou tamatoó. ʻOku māʻoniʻoni ʻena fakaʻamú. ʻOkú na fekumi ke tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá ʻi heʻena moʻuí. Manatuʻi, ʻi heʻetau kole ʻi he tui ke tuku ke hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e kamataʻanga mo e ngataʻanga ʻo hotau talanoá, kuo pau ke tau mateuteu ke kau ʻi ha talanoa faingataʻa mo ʻamanaki ko ha talanoa ia ʻe iku ʻo maʻongoʻonga mo fakasilesitiale ange ʻi he meʻa ʻoku tau mafakakaukauá, neongo ʻene fakamamahí.

ʻOku kau ʻi hoku ngaahi kaungāmeʻa ʻofeiná ha ongomātuʻa naʻá na toki mali kimui ange ʻi heʻena moʻuí pea ʻokú na fefaʻuhi mo e taʻefanaú. Naʻá na kole ʻi he tui pe ʻoku totonu nai ke na ohi ha fānau. Naʻá na ongoʻi ke ohi ha kau tautehina ʻe toko fā—taʻu 5 ki he 17, kae ʻikai ko ha pēpē. Ko hono moʻoní, naʻe ʻikai ko e talanoa lelei ʻeni naʻá na tohi maʻanauá. Ka hono ʻikai fakaofo fau ʻa ʻEne kau ʻi he tupulaki ʻo ʻEna moʻuí.

Neongo pe ko e hā hotau ngaahi tūkunga fakatāutahá, ka ʻoku tau kau kotoa ʻi he fāmili ʻo e ʻOtuá, ko ha kau mēmipa ʻo ha fāmili fakaemāmani, pea ʻoku tau teuteu ke hoko ko e ngaahi mātuʻa taʻengata. ʻOku kau ʻi he ngaahi tāpuaki ʻo e hakeakiʻí ʻa ia ʻoku lava ke tau maʻu ʻi he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí, ʻa hotau hakó. Ko ia ai, tatau ai pē pe ʻoku silaʻi kitautolu pea tau maʻu ha fānau ʻi he moʻuí ni pe moʻui ka hokó, ko ʻetau taumuʻá ko e hakeakiʻí—ʻa ia ʻe lava ke tau maʻu kapau te tau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakavá. ʻI he taimi ʻoku tau fakahoko ai ha fuakava mo e ʻOtuá, ʻoku tau haʻisia fakahangatonu ai kiate Ia, pea ʻoku ʻikai ke tau teitei tuenoa. ʻOku tāpuekina kitautolu “ʻaki [ʻEne] ʻofá mo e ʻaloʻofa lahi ange.”

ʻI heʻetau hoko ko e kakai ʻo e fuakavá, ʻoku tau palani mo teuteu ki he nofo-malí pea ke maʻu mo lehilehiʻi ha fānau. Ko ha uiuiʻi toputapu mo māʻoniʻoni ia! ʻOku tau ʻofa mo tataki mo ngāue fakaetauhi pea hoko ko e mātuʻa ke fakahaaʻi ʻetau ʻofa ki he ʻOtuá mo ʻEne fānaú—koeʻuhí he ʻoku tau loto ke Ne lāngilangiʻia ʻi heʻetau moʻuí.

Ko ha taimi nāunauʻia ‘eni ke moʻui mo fakahoko ai ha ngaahi fuakava ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní. ʻOku fakaʻeiʻeiki, fakafiemālie, mo fakafiefia ʻa ‘etau maʻu ha mahino hotau ngafá, taumuʻá, mo e fatongiá ʻi he palani ʻo e fiefiá. ʻI hono ʻilo ʻoku tau maʻu ha palōfita moʻui ʻokú ne teuteuʻi kitautolu ki he ngaahi meʻa ʻoku hanganaki mai mei muʻá, ʻokú ne ʻomi ai ha nonga kiate au pea aʻu pē ki he fakatuʻamelie ʻi he lotolotonga ʻo e taʻepauʻiá. ʻOku ʻomi ʻe hoku vā fetuʻutaki fuakava mo e ʻOtuá ha loto-falala kiate au. ʻOku ʻia Sīsū Kalaisi ʻa ʻeku loto-falala ki he fuakavá.

ʻOku ou fakamoʻoni ʻokú Ne moʻui, pea ʻoku fakahaaʻi ʻEne ʻofa kiate kitautolú ʻi Heʻene finangalo lelei ke foaki ʻEne moʻuí mo Fakalelei maʻatautolu takitahá.