2025
Feilaulaú mo e Temipalé
ʻEpeleli 2025


“Feilaulaú mo e Temipalé,” Liahona, ʻEpeleli 2025.

Ngaahi Fakakaukau Fakahisitōlia ki he Fale ʻo e ʻEikí

Feilaulaú mo e Temipalé

ʻUhinga kuo moʻui ʻaki ai ʻe he kakai fuakava ʻo e ʻOtuá ʻa e fono ʻo e feilaulaú ʻi he kuonga kotoa pē.

Taua ʻo e uasi ʻo e Temipale Nāvuú

Laʻitā ʻo e Temipale NāvūʻIlinoisí faitaaʻi ʻe Alan William Jensen

ʻI he kamata ke langa ʻe he Kāingalotu ʻi he Ngaahi ʻaho kimui ní ha temipale ʻi Nāvuú, naʻe ui kinautolu ʻi ha fakahā ke nau fakakaukau ki he kahaʻú mo e kuohilí. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ki he Kāingalotú te Ne fakahā ʻi he temipalé “ʻa e ngaahi meʻa ʻa ia kuo fufuuʻi talu mei muʻa ʻi he teʻeki ʻai ʻa e tuʻunga ʻo e māmaní” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 124:41).

ʻI he taimi tatau, naʻá Ne fakamamafaʻi ʻe hoko ʻa e temipalé ko ha feituʻu ʻe lava ke fufulu mo tākai ai ʻa e Kāingalotú ʻo hangē ko e kau taulaʻeiki ʻo ʻIsileli ʻi he kuongamuʻá pea mo ha feituʻu ki he “ngaahi fakamanatu ki hoʻomou ngaahi feilaulau ʻoku fai ʻe he ngaahi foha ʻo Līvaí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 124:39).

Neongo ʻoku fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi ʻōlita ʻi he ngaahi temipale ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ki hono fakahoko ʻo e ngaahi fuakavá kae ʻikai ko hono feilaulauʻi ʻo e fanga monumanú, kēlení, loló, pe uainé, ka ʻoku nau kei fakamanatu mai pē ʻa e feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí pea mo e tefitoʻi moʻoni ʻoku felāveʻi mo e feilaulaú. Kuo fakahoko ʻe he Kāingalotu ʻi he Ngaahi ʻaho kimui ní ha ngaahi feilaulau ke langa ha ngaahi temipale, ʻalu ki he ngaahi temipalé, mo tauhi ʻenau ngaahi fuakava ʻi he temipalé. Hangē ko ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá, ʻoku tokoni ʻa e ngaahi aʻusia ko ʻení ke tau ʻunuʻunu ofi ange ai ki he ʻEikí pea aʻusia e ngaahi tāpuaki ʻo e hoko ko ha kakai ʻo e fuakavá.

Feilaulau ʻi he Temipale ʻi Selusalemá

ʻI ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá, ko e faingamālie ke kau ʻi he ngaahi feilaulau fakatuʻasinó naʻá ne faʻa ʻomi ʻa e kakaí ki he temipale ʻi Selusalemá. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ngaahi potufolofola ʻi he tohi tapú ha tohi māhina ʻo e feilaulau fakaʻaho, fakauike, mo fakataʻu ʻi he temipalé, pehē foki ki he ngaahi feilaulau pau ki ha ngaahi meʻa tonu ʻoku hoko ʻi he moʻuí (vakai, Levitiko 1–7; Nōmipa 28–29). ʻOku taki ʻe he ngaahi feilaulaú ni ʻa e tokangá ki he tafaʻaki kehekehe ʻo e vā fetuʻutaki ʻa e kakaí mo e ʻOtuá. Hangē ko ʻení:

  • Naʻe fakamanatu ʻe he ngaahi foaki ʻo e angahalá ki he kakaí ke nau fakalelei mo e ʻOtuá pea tauhi ʻEne ngaahi fekaú.

  • Naʻe fakafiefiaʻi ʻe he ngaahi foaki melinó ʻa e vā fetuʻutaki fakafuakava ʻa e ʻOtuá mo Hono kakaí mo fakahaaʻi ʻa e houngaʻia ʻi he ngaahi tāpuakí.

  • Naʻe fakahaaʻi ʻe he ngaahi feilaulau tutú mo e feilaulau meʻakaí ʻa e ʻi ai ʻa e ʻOtuá mo fakahaaʻi e līʻoa ʻa e kakaí kiate Iá.

Tatau ai pē pe naʻe foaki ʻe ha taha ha kēleni siʻisiʻi, ongo foʻi manupuna, pe ko ha tākanga monumanu moʻui lelei, naʻe kau ʻi he ngaahi feilaulaú hono foaki ha meʻa naʻe mahuʻinga. ʻIkai ngata aí, ko e feilaulauʻi ha meʻá ko hono vahevahe ia mo e ʻOtuá mo e niʻihi kehé. Lolotonga ha ngaahi feilaulau lahi, naʻe moʻoni ʻa e vahevahe ko ʻení. Ko e toto mo e ngako ʻo ha monumanu ne feilaulauʻí ʻe lava ke foaki ia ʻi he ʻōlitá kae maʻu ʻe he kau taulaʻeikí ʻa e kilí ke fakaʻaongaʻi ʻi he kahaʻú pea maʻu ʻe he tokotaha foakí ʻa e kakanoʻi manú ke kai. ʻI he ngaahi feilaulau ʻi he temipalé, ʻe lava ke fakataipe hono vahevahe ʻe he fānau ʻo ʻIsilelí ha meʻatokoni mo ʻenau Tamai Hēvaní mo e Tuʻí.

Naʻe lava ʻa e ngaahi fāmili ʻi Selusalemá ʻo mamata ki he ʻalu hake ʻa e kohú mei he ngaahi ʻōlita ʻo e temipalé ki he langí pea fakatokangaʻi ʻa e “namu kakala” ʻo e kakanoʻi manu, meʻakai, mo e inu ne foaki ki he ʻEikí (vakai, Levitiko 1:9, 13, 17). Naʻe fakafehokotaki ʻe he ngaahi feilaulau ko ʻení ʻenau fanga monumanú, ngoué, kelekelé, mo e ngāue mo e ʻOtuá. Naʻe talitali lelei ʻe he kau tuʻi angatonú ha kau hikifonua mei he fonua ʻo e talaʻofá ki he ngaahi polokalama hangē ko e fakamanatu e Laka Atu ʻa e temipalé, ʻa ia ne foaki ai ʻe he fāmili takitaha ha lami ko ha feilaulau (vakai, 2 Tohi Fakamatala Meʻa Hokohoko 29–30; 35). Naʻe hoko ʻa e kau ʻi he ngaahi feilaulaú mo e fevahevaheʻaki ha ngaahi meʻatokoni mo e kau moihū kehé, ko ha fakamanatu maʻongoʻonga ʻo e tukufakaholo mo e ikuʻanga fakalaumālie tataú. ʻE lava ʻa e kakai ʻIsilelí ʻo mavahe mei he temipalé ke nau mateuteu ange ke fakahoko e ngaahi feilaulau fakaʻaho ki he ʻOtuá pea ʻiate kinautolú.

ʻOku hā mahino ʻi he Fuakava Foʻoú ʻa e ʻātakai ʻo e fevahevaheʻaki mo e feohi ʻi he temipalé ʻo fakafou ʻi he feilaulaú. ʻI he kei talavou ʻa Sīsuú, naʻe fononga Hono fāmilí ki he temipalé ke fakahoko ha ngaahi feilaulau pea fetaulaki ai mo e kakai hangē ko ʻAna, Simione, mo e kau faiako fakalotú (vakai, Luke 2). Naʻe hoko ʻa e tumutumu ʻo e misiona mo e ngāue fakafaifekau ʻa Sīsuú ʻi he taimi naʻá Ne fononga fakaʻosi ai ki he temipalé, pea foaki leva ʻEne moʻuí ko ha feilaulau maʻá e niʻihi kehé. Hili ʻa e pekia ʻa Sīsuú, naʻe faʻa ʻaʻahi e kau ʻAposetoló ki he temipalé mo akoʻi ʻa e kakai naʻe fakatahataha mai ki ai mei he ngaahi fonua kehekehe. Naʻe fakamatalaʻi ʻe he kau faʻutohi ʻo e Fuakava Foʻoú ʻa e Fakalelei ʻa Sīsuú ʻo fakafehoanaki ki he ngaahi feilaulau ʻi he temipalé.

ngāue ʻa e fuofua Kāingalotú ʻi hono langa ʻo e Temipale Sōlekí

Naʻe feilaulauʻi ʻe he fuofua Kāingalotú honau taimí mo e ngaahi talēnití ke tokoni ke langa ʻa e ngaahi temipalé. ʻOku ʻasi ʻi he tā ko ʻení ʻa e ngāue ʻoku fakahoko ʻi he Temipale Sōlekí.

Feilaulaú ʻi hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí

ʻI he taimi naʻe langa ai ʻe he Kāingalotu ʻi he Ngaahi ʻaho kimui ní ʻa e ngaahi temipalé, naʻe lelei ange ʻenau mahino ki he feilaulaú. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Tohi ʻa Molomoná ko e tefitoʻi taumuʻa ʻo e ngaahi feilaulau ʻi he kuonga muʻá ke teuteuʻi e fakakaukau ʻa e kakaí ki he feilaulau ʻa Sīsū Kalaisi ne ʻamanaki ke hokó. Ko e feilaulau ʻokú Ne fiemaʻu meiate kitautolú “ko e loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala” (3 Nīfai 9:20). ʻI he moihū ʻi he temipalé ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní, ʻoku teuteuʻi kitautolu ʻe he ngaahi fakamanatu fakatuʻasino ʻo e feilaulau ʻa Sīsū Kalaisí ke tau ʻofa, tokoni, mo feilaulau ʻo hangē ko ia naʻe fai ʻe Sīsuú.

Naʻe foaki ʻe he Kāingalotu ʻi he Ngaahi ʻaho kimui ní honau taimí, ngaahi talēnití mo e koloá ke tokoni ke langa ʻa e ngaahi fuofua temipalé. Naʻe fakatokangaʻi ʻe Lusi Meki Sāmita naʻe fakatahatahaʻi ʻa e kakaí ʻe he ngāue ko ia ʻi he Temipale Ketilaní. Naʻá ne pehē, “Naʻe ʻi ai ha tefitoʻi meʻa naʻá ne fakaʻaiʻai kotoa kimautolu, pea ko hono langa ia ʻo e fale ʻo e ʻEikí.” Naʻe hā mai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kakato ʻa e temipalé pea palōmesi ʻe lava ʻa e Kāingalotú ʻo hū ʻi ai ki Hono ʻaó: “Te u fakahā au ʻe au ki hoku kakaí ʻi he ʻaloʻofa ʻi he falé ni” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:7).

Naʻe feilaulauʻi ʻe he kau tangata tokolahi ʻi Nāvū honau taimí ʻi heʻenau ngāue ʻi hono langa ʻo e temipalé he ʻaho 10 kotoa pē. Naʻe fokotuʻu ʻa e Fineʻofá hili ʻa e ʻalu ʻa Makeleta Kuki ko ha fefine tuitui, kia Sela Kulenisā Kimipolo, ko ʻene pule ngāué, ʻo talanoa ki ai kau ki ha palani ke tokoni ʻa e houʻeiki fafiné ʻi hono ngaohi ha ʻū sote maʻá e kau ngāue langa ʻi he temipalé. Naʻe ʻuhinga ʻa e ngaahi ngāue ko ʻení naʻe faʻa fakavalaʻi e kau ngāue langa ʻi he Temipale Nāvuú ʻo fakafou ʻi he ngaahi feilaulau ʻa honau Kāingalotú. ʻI he ngaahi temipale paionia ʻi Ketilani, Nāvū, mo ʻIutaá, naʻe tokoni ʻa e ngaahi feilaulau ʻo e naunau mo e ngāue ne vahevahé ke fakafehokotaki e ngaahi temipalé ʻo taʻengata ki he ngaahi fāmili ʻo kinautolu ne tokoní.

Ko e ngaahi tokoni ʻo e Kāingalotu angamaheni ʻo e Ngaahi ʻaho kimui ní hangē ko e uitou ko ia naʻe foaki ʻa e meʻa naʻá ne maʻú ki he tukuʻanga paʻanga ʻa e temipalé ʻi he kuonga ʻo Sīsuú, ʻoku hokohoko atu ke malava ai ʻa e langa temipalé (vakai, Maʻake 12:41–44). ʻI he ngaahi meʻa lahi, kuo feilaulau foki ʻa e Kāingalotú ke aʻu ki he temipalé. Hangē ko ʻení, hili hono liliu kakato ʻa e ngaahi ouau fakatemipalé ki he lea faka-Sipeiní ʻi he 1945, naʻe kau fakataha ʻa e Kāingalotu mei Mekisikou, ʻIunaiteti Siteití, pea kimui ange ʻi ʻAmelika Lotolotó ki he ngaahi kulupu fakataʻu ke ʻaʻahi ki he Temipale Mesa ʻAlesoná. Naʻe foaki ʻe he kāingalotu ʻi he halá pea ʻi Mesa ha meʻatokoni, ki he kau folaú, feituʻu ke nau nofo ai, pea nau aʻusia mo ha ngaahi meʻa maʻongoʻonga.

Tatau ai pē pe ʻoku totongi ʻe he Kāingalotu ʻi he ʻaho ní ha ʻū pasi ki ha fononga fakakulupu tatau, tauhi pau ki ha pō temipale fakauooti angamaheni, pe fokotuʻutuʻu ke ʻaʻahi ʻa e toʻu tupú ki he temipalé, ʻe lava ʻa e ngaahi tukufakaholo ʻi he temipalé ʻoku vahevahé ʻo tokoni ke tau ʻunuʻunu ofi ki he ʻOtuá pea ʻiate kitautolu ʻi heʻetau manatuʻi e feilaulau ʻa Sīsū Kalaisí.

ʻOku tau fuakava ʻi he temipalé ke talangofua ki he fono ʻo e feilaulaú, ʻa ia ʻoku kau ai hono ohi ha laumālie ʻo e feilaulaú mo e vahevahé ʻi heʻetau foki ke fakahoko e ngāue ʻa e ʻEikí ʻi he māmaní. ʻOku fakahaaʻi ki he ʻEikí ʻi heʻetau loto-fiemālie ke liʻaki ʻa e ngaahi holi fakamāmaní pea moʻui ʻi ha founga māʻolunga mo māʻoniʻoni angé, ʻoku tau loto-fiemālie ke foaki kiate Ia “[ha] loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala” (3 Nīfai 9:20).

Hangē pē ko hono faʻa maʻu ʻe he kau ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá ha konga ʻo ʻenau ngaahi feilaulaú ke nau kaí, ʻoku tau faʻa ʻiloʻi ʻoku fafangaʻi fakalaumālie kitautolu ʻe heʻetau ngaahi feilaulaú. ʻI heʻetau hū ki he fale ʻo e ʻEikí, te tau lava ʻo manatuʻi ko e taimi ko ia ʻoku tau foaki ke kau ai ʻi he ngāue fakatemipalé ʻoku mahulu hake ia ʻi ha meʻa ʻoku tau liʻaki—ko ha taimi ia te tau lava ʻo vahevahe mo e ʻEikí pea mo ha faingamālie maʻongoʻonga ke tuʻu fakataha ai ʻi Hono ʻaó.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Hangē ko ia ne ako ʻe ʻĀtama mo ʻIvi mei ha ʻāngelo ʻo e ʻEikí, naʻe taumuʻa e ngaahi feilaulaú ko ha “tatau … ʻo e feilaulau ʻo e ʻAlo pē Taha naʻe Fakatupu ʻo e Tamaí” (Mōsese 5:7).

  2. ʻOku fakatou fakamamafaʻi ʻe he ngaahi temipale ʻi he kuonga muʻá mo onopōní ʻa hono ʻomi ʻa e kakaí ki he ʻao ʻo e ʻOtuá. ʻI he kuonga muʻá, naʻe kau ʻi he aʻusia ko iá ha ngaahi fakaʻilonga felāveʻi mo e meʻatokoní. Hangē ko ʻení, naʻe ʻi he tāpanekale mo e temipale ʻi he tohi tapú ha tēpile mo ha ʻū meʻatokoni mo e “mā,” ʻa ia ʻoku ui ʻe he ngaahi liliu ʻi onopōní “ko e mā ʻo e ʻao [ʻo e ʻOtuá]” (vakai, ʻEkesōtosi 25:29–30). Ko e ʻīmisí ko e temipalé, ʻi heʻene hoko ko e fale ʻo e ʻOtuá, ko ha feituʻu ia ʻoku fakaafeʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e kau moihuú ke nau maʻu meʻatokoni ʻi Hono ʻaó. ʻOku toe tokoni foki ʻa e ngaahi feilaulaú ki he fakatātā ʻo e maʻu meʻatokoní. Ko e taumuʻa ʻo hono tutu ha konga ʻo ha monumanú ke ʻalu hake ʻa e kohú, ʻo fakafofongaʻi e ʻohake ʻa e feilaulaú ki he ʻOtuá. Ko hono moʻoní, ʻi hono foaki ha feilaulau tutú, naʻe ʻikai vahevahe ʻe he kau moihuú ha meʻatokoni mo e ʻOtuá ka ko hono foaki pē ki he ʻOtuá ʻa e meʻatokoní ʻi he sīpinga ʻo e kohu ʻoku ʻalu hake ki ʻolungá, pe ko e “meʻa namu kakala ki [he ʻEikí]” (Levitiko 1:17). Neongo iá, ʻi ha feilaulau ʻo e melinó pe meʻatokoní, naʻe vahevahe ʻa e feilaulaú ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá, kau taulaʻeikí, pea mo e kau faifeilaulaú.

  3. Vakai ki ha sīpinga ʻi he, Hepelū 9:13–14; 1 Pita 1:19.

  4. Lucy Mack Smith, History, 1844–1845,” tohi fika 14, peesi 3, josephsmithpapers.org, ne fakatonutonu e sipelá; naʻe toe fakaʻaongaʻi foki ʻi he Lisa Olsen Tait and Brent Rogers, “Ko ha Fale maʻa Hotau ʻOtuá,” ʻi he Puipuituʻa ʻo e Ngaahi Fakahaá: Ko e Ngaahi Talanoa ʻoku hoko ko e Puipuituʻa ʻo e Ngaahi Vahe ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá (2016), 170.

  5. Vakai, James Goldberg, “Five People Who Helped Found the Relief Society,” history.churchofjesuschrist.org.

  6. Vakai, Eduardo Balderas, “Northward to Mesa,” Ensign, Sept. 1972, 30–33.

  7. Vakai, Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ko e Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, 27.2, Gospel Library.