2025
Sīsū Kalaisi: Ko e ʻAmanaki Lelei mo e Talaʻofa ʻo e Toetuʻú
ʻEpeleli 2025


“Sīsū Kalaisi: Ko e ʻAmanaki Lelei mo e Talaʻofa ʻo e Toetuʻú,” Liahona, ʻEpeleli 2025.

Sīsū Kalaisi: Ko e ʻAmanaki Lelei mo e Talaʻofa ʻo e Toetuʻú

ʻOku fakafou ʻi he ʻamanaki lelei mo e talaʻofa ʻo e Toetuʻú, ʻa e fakakakato ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi fakaʻānaua hotau lotó mo tali ʻa e ngaahi fehuʻi hotau laumālié.

vaʻa ʻo ha fuʻu ʻakau ʻoku ʻikai fua

Tā fakatātaaʻi ʻe Michael Dunford

Kātaki ʻo kumi ha momeniti lōngonoa mo ha feituʻu hūfangaʻanga fakalaumālie ʻi hoʻo lau e pōpoaki ko ʻení.

Taimi lahi ʻoku longoaʻa hotau māmaní, ʻo fonu ʻi he fakangalingalí mo e hīkisiá. Ka ʻi he taimi ʻoku tau loto-tauʻatāina, faitotonu, mo tākiekina ngofua ai ʻe he ʻOtuá, ʻoku hoko ʻo moʻoni e ʻamanaki lelei ʻo e Toetuʻú pea mo e talaʻofa ʻia Sīsū Kalaisí. ʻI he ngaahi momeniti peheé, ʻoku tau tautapa ai:

“ʻE founga fēfē haʻaku toe lava ʻo sio ki he mēmipa hoku fāmilí, hoku kaungāmeʻá mo hoku ʻofaʻangá?”

“ʻI ha māmani ʻoku lahi ai e ngaahi vā fetuʻutaki ʻʻOku ou fili aú,ʼ ko e fē ha feituʻu te u ʻilo mo ongoʻi ai e nonga, ʻamanaki lelei, mo e feohi mo e ʻOtuá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 107:19), ko kinautolu ʻoku mau feohí, pea mo au?”

“ʻOku ʻi ai nai ha taha te u lava ʻo ʻofa ai—pea te ne ʻofa moʻoni ʻiate au? ʻE lava nai ʻo tupulaki mo tolonga ʻa e ngaahi vā fetuʻutaki fakafuakavá, ʻo ʻikai hangē ko e ngaahi talanoa fanangá kae haʻi mālohi ange ʻi he ngaahi haʻi ʻo e maté, ʻo fiefia moʻoni mo taʻengata?”

“ʻI he lahi fau ʻa e mamahí, faingataʻaʻiá, mo e fakamaau taʻetotonú, ʻe founga fēfē haʻaku tokoni ki he melinó, uouangatahá, mo e mahino ʻia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongolelei kuo fakafoki maí pea mo e Siasí?”

ʻI he faʻahitaʻu Toetuʻu ko ʻení, ʻoku ou vahevahe ai ʻeku fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne talaʻofá mo e ʻamanaki leleí.

Ko e Talaʻofa ʻo e Haʻisia ki he Fuakavá mo e Taumuʻá

ʻOku ofi fakataautaha mai kiate kitautolu ʻa e ʻOtua ko ʻEtau Tamai Taʻengata ʻi Hēvaní; Sīsū Kalaisi ko Hono ʻAlo ʻOfaʻangá; pea mo e Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku fehokotaki Honau maama taʻefakangatangata mo taʻengatá, manavaʻofá, mo e ʻofa huhuʻí ʻi he taumuʻa ʻo e fakatupú pea mo e ʻelito ʻo ʻetau moʻuí (vakai, ʻAlamā 30:44; Mōsese 6:62–63).

ʻI he Fakataha Alēlea ʻi he Langí ʻi he maama fakalaumālié, “naʻe hiva fiefia fakataha ai ʻa e ngaahi fetuʻu ʻo e pongipongí, pea kalanga fakafiefia ai ʻa e ngaahi foha [mo e ngaahi ʻofefine] kotoa pē ʻo e ʻOtuá” (Siope 38:7). Naʻa tau fili ʻa e tauʻatāina ke filí. ʻOku tau ʻaʻeva he taimí ni ʻi he tuí. Fakafou ʻi heʻetau aʻusiá, ʻoku tau ʻiloʻi ai e fakaʻofoʻofa, mahino, fiefia mo e taumuʻa ne talaʻofa ʻe he ʻOtuá ʻi he uhouhonga ʻo e veiveiuá, loto-foʻí, mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻui fakamatelié.

ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke tau moʻui taʻe te tau maʻu ha mahino ki hotau taumuʻá mo e huʻungá. Te tau lava ʻo fetuʻutaki mo e langí, langaki ʻa e tuí mo e malu ʻi he fāmilí pea ʻi he ongoongoleleí mo e Siasí, pea aʻusia hotau tuʻunga moʻoni, tauʻatāina, totonu mo fiefia tahá ʻo fakafou ʻi he talangofua loto-fiemālie mo fiefia ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá. ʻOku ʻomi ʻe he Fakaleleí——ʻi he pea fakafou ʻia Sīsū Kalaisí ʻa e haʻisia ko ʻeni ki he fuakavá.

vaʻa ʻo e fuʻu ʻakau mo e fanga foʻi moto

Ko e ʻAmanaki Lelei ʻo e Moʻui mo e Misiona ʻa Sīsū Kalaisí

ʻI he ʻaho takitaha, ʻoku kau ʻi he ʻamanaki lelei mo e talaʻofa ʻo e Toetuʻú ʻa e ngaahi tāpuaki mo e ngaahi akonaki ne vahevahe ʻe Sīsū Kalaisi lolotonga ʻEne ngāue haohaoa ʻi he matelié. ʻI hono tomuʻa fakanofo ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he kamataʻangá, naʻe ʻaloʻi ia ko e ʻAlo Pē Taha ʻo e ʻOtuá ne Fakatupú (vakai, Sēkope 4:5; ʻAlamā 12:33–34; Mōsese 5:7, 9). Naʻá Ne tupulaki ʻi he potó mo e lahí, pea ʻofeina ʻe he ʻOtuá mo e tangatá (vakai, Luke 2:52). ʻI he feinga pē ʻa Sīsū Kalaisi ke fakahoko ʻa e finangalo ʻo ʻEne Tamaí, naʻá Ne fakamolemoleʻi ʻa e ngaahi angahalá, fakamoʻui ʻa e mahakí, fokotuʻu ʻa e maté, mo fakafiemālieʻi ʻa e mahamahakí mo e liʻekiná.

ʻI he ʻosi pē ʻa ʻEne ʻaukai ʻaho ʻe 40, naʻá Ne fakamoʻoni ʻo pehē, “ʻOku ʻiate au ʻa e Laumālie ʻo [e ʻEikí], koeʻuhí kuó ne fakanofo au ke u malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí ki he masivá; kuó ne fekau au ke fakamoʻui ʻa e loto-mafesí, ke malanga ʻaki ʻa e huhuʻí ki he kau pōpulá, mo e fakaʻā ʻo e kuí, ke veteange ʻa kinautolu kuo laveá” (Luke 4:18; vakai foki, ʻĪsaia 61:1).

Ko kitautolu kotoa ia.

ʻI he ʻOhomohe Fakaʻosí, naʻe fufulu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e vaʻe ʻo ʻEne kau ākongá (vakai, Sione 13:4–8). ʻI he Māmani Motuʻá mo Foʻoú fakatouʻosi, naʻe fakahoko ʻe he “vai moʻuí” mo e “mā ʻo e moʻuí” Tonu ʻa e sākalamēnití. ʻI he ouau toputapu ʻo e sākalamēnití, ʻoku tau ui ki he Tamaí pea fuakava ke toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Sīsū Kalaisí, manatu maʻu ai pē kiate Ia, mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú, koeʻuhí ke ʻiate kitautolu maʻu ai pē ʻa Hono Laumālié (vakai, Luke 22:19–20; 3 Nīfai 18:7, 10–11).

ʻI he Ngoue ko Ketisemaní, naʻe kātekina ʻe Sīsū ʻo hulu hake ʻi he meʻa ʻe lava ʻo kātakiʻi ʻe he tangatá ke huhuʻi mo fakalelei maʻatautolu. Naʻe tafe ʻa e taʻataʻá mei he ava kotoa pē ʻo hono kilí. Naʻá Ne kātekina kotoa ʻa e ngaahi mamahí ni maʻá e kakai kotoa pē, ke ʻoua naʻa tau mamahi ʻo kapau te tau fakatomala (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 18:11; 19:16).

Naʻe lavakiʻi mo tukuakiʻi loi ʻa Sīsū Kalaisi, naʻe manukiʻi mo tā fakamamahiʻi Ia, pea naʻe ʻai ha kalauni talatala ki Hono fofonga fakatōkilaló (vakai, Mātiu 27:26, 29; Maʻake 15:15, 17, 20, 31; Luke 22:63; Sione 19:1–2). “Naʻe lavea ia koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá … ʻi hono ngaahi taá ʻoku tau moʻui ai” (ʻĪsaia 53:5). Naʻe “hiki hake [Ia] ki he kolosí” ke tohoakiʻi kitautolu kiate Ia (vakai, 3 Nīfai 27:14–15). Ka naʻe aʻu ki he kolosí, naʻe kei fakamolemole pē ʻa Sīsū Kalaisi (vakai, Luke 23:34). Naʻá Ne kole kia Sione ke tokangaʻi ʻEne faʻeé (vakai, Sione 19:26–27). Naʻá Ne ongoʻi liʻekina (vakai, Mātiu 27:46; Maʻake 15:34). Naʻá Ne pehē naʻá Ne fieinua koeʻuhí ke fakahoko e folofola ko iá (vakai, Sione 19:28). ʻI he taimi ne fakahoko ai e meʻa kotoa pē, naʻá Ne “pekia” (Luke 23:46; vakai foki, Sione 10:17–18).

ʻOku ʻafioʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e founga ke tokoniʻi ai kitautolu ʻi heʻetau mahamahakí, ngaahi vaivaí, liʻekiná, tuenoá, mo e ngaahi faingataʻá (vakai, ʻAlamā 7:12). ʻOku faʻa hoko ʻa e ngaahi faingataʻa peheé ko e nunuʻa ʻo e ngaahi fili ʻa e niʻihi kehé. ʻOkú Ne ʻafioʻi foki e founga ke fiefia ai mo kitautolu ʻi heʻetau fiefiá mo e houngaʻiá, founga ke tangi mo kitautolu ʻi he kakato ʻetau fiefiá. ʻOkú Ne ui angavaivai mai kiate kitautolu ʻi Hono huafá, ʻaki Hono leʻó, ki Heʻene tākangá. ʻOkú Ne ui ki he tokotaha kotoa pē ʻi he feituʻu kotoa pē. ʻOkú Ne fakaafeʻi kitautolu ke tau vakai mo maʻu ha mahino ki he moʻui fakamatelié ʻo fakafou ʻi ha fakakaukau ʻoku taʻengatá. ʻI heʻetau ʻaʻeva angatonu mo tauhi ʻetau ngaahi fuakavá, ʻokú Ne talaʻofa mai ʻe lava ke fengāueʻaki fakataha ʻa e meʻa kotoa pē ki heʻetau leleí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 90:24; Loma 8:28).

ʻI Heʻene taimí mo e foungá, ʻoku hoko ʻa e fakafoki maí—ʻo ʻikai ngata pē ki he tuʻunga ne ʻi ai ʻa e ngaahi meʻá ka ki he meʻa foki te nau lava ʻo aʻusiá. Ko e moʻoni, ʻe lava ʻe Sīsū Kalaisi ʻo fakatauʻatāinaʻi kitautolu mei he pōpulá mo e angahalá, mei he maté mo heli, pea lava ʻo tokoniʻi kitautolu ke tau fakahoko hotau tuʻunga fakalangí ʻi heʻetau aʻusia e tuʻunga ʻoku ope atu ʻi he meʻa te tau ala mafakakaukauá, ʻo fakafou ʻi he tuí mo e fakatomalá.

Ko e Talaʻofa ʻo e Fakahaofí

Koeʻuhí ko Sīsū Kalaisi, ʻoku ʻikai ko e ngataʻangá ʻa e maté. ʻOku tau pehē ʻi he Toetuʻú:

Kuo ikunaʻi ʻa e maté, fai hotau veteangé.

Kuo ikuna ʻa Kalaisi.

ʻI he fekau mo e mālohi mei Heʻene Tamaí, naʻe lava ʻe Sīsū ʻo tuku hifo ʻEne moʻuí pea toe maʻu hake ia (vakai, Sione 10:17). Lolotonga ʻa e tokoto e sino ʻo Sīsū Kalaisí ʻi he fonualotó, naʻá Ne ngāue fakaetauhi mo fokotuʻutuʻu e māmani tataliʻanga ʻo e ngaahi laumālié ʻo fakahā ange “ʻa honau huhuʻi mei he ngaahi haʻi ʻo e maté” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 138:16).

ʻI he pongipongi ʻo e ʻaho hono tolú, naʻá Ne toe tuʻu mei he fonualotó. Naʻá Ne folofola kia Mele. Naʻá Ne hā ki ha ongo ākonga ʻi he hala ki ʻEmeasí, ko ʻEne Kau ʻAposetoló, mo ha niʻihi kehe. (Vakai, Mātiu 28; Maʻake 16; Luke 24; Sione 20.)

ʻI ha fakamoʻoni ne fakalea kehekehe, naʻá Ne fakaafeʻi ʻEne kau ākongá ke lī honau kupengá ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e vaká; ko e taimi ko ʻení, neongo naʻe fonu ia ʻi he iká, ka naʻe ʻikai mahae ʻa e kupengá (vakai, Sione 21:6–11; Luke 5:3–7). Naʻá Ne fafanga ʻa e kau ākongá pea kōlenga tuʻo tolu kia Pita ke fafanga ʻEne fanga sipí mo e fanga lamí (vakai, Sione 21:12–17). Naʻá Ne hāʻele hake ki langí, ʻo fakahā ʻoku totonu ke vahevahe ʻe Heʻene kau ākonga he kuonga ko iá mo kitautolu kotoa he taimi ní ʻa e ongoongo nāunauʻia ʻo e Toetuʻú mo ʻEne ongoongoleleí ki he puleʻanga, matakali, mo e kakai kotoa pē (vakai, Mātiu 28:19–20; Maʻake 16:15).

Ko Sīsū Kalaisi ʻa hotau Tauhisipi Leleí mo e Lami ʻa e ʻOtuá. Naʻá Ne foaki ʻEne moʻuí maʻá e pea ki Heʻene fanga sipí. ʻI he ngoué pea mo e kolosí, naʻá Ne kātekina ʻa e taʻemakātekiná mo fakalelei maʻatautolu. ʻI he māmaní pea ʻi he taʻengatá, ʻokú Ne tā mai ʻa e sīpinga ʻo e founga ʻoku hanga ai ʻe he “[maté ʻo fakaava e matapā ki he taʻengatá].”

Fakafou ʻi he mālohi ʻo e Fakalelei mo e Toetuʻu ʻa Kalaisí, ʻe toe fakataha hotau sinó mo e laumālié ʻi he toetuʻu fakatuʻasinó. Te tau nāunauʻia, pea toe fakafoki ki he fōtunga mo e sino fakatuʻasinó, ʻa e konga kotoa pē. Naʻa mo e tuʻoni louʻulu ʻo hotau ʻulú ʻe toe fakafoki mai. Te tau tauʻatāina mei he mamahi ʻo e nofo taimí, mahakí, fakatuʻutāmaki fakatuʻasinó, mo e taʻemalava fakaeʻatamaí. ʻE lava ke tāpuekina kitautolu ʻe he Fakalelei ʻa Kalaisí ke tau ikunaʻi ʻa e fakamavaheʻi fakalaumālie mo e mate fakalaumālie kotoa pē. Tuʻunga ʻi he fakatomalá, ʻoku tau tauʻatāina mei he angahala mo e mamahi kotoa pē pea fakaʻatā ki ha kakato taʻengata ʻo e ʻofá mo e fiefiá. ʻI heʻetau haohaoa, maʻa, mo tauʻatāiná te tau lava ʻo foki ʻi hotau ngaahi vā fetuʻutaki fakafāmili mahuʻinga tahá ki he ʻao nāunauʻia mo fakasilesitiale ʻo e ʻOtua ko ʻetau Tamaí pea mo Sīsū Kalaisí.

Te tau toe mamata ki hotau ngaahi ʻofaʻangá. ʻI heʻetau toe fakataha mo kinautolu ʻoku tau ʻofa aí, te tau fevakaiʻaki ʻi ha fakakaukau ʻoku taʻengata—ʻi he ʻofa, mahino, mo e angaʻofa ʻoku lahi ange. ʻE lava ke tokoniʻi kitautolu ʻe he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ke tau manatuʻi ʻa e meʻa ʻoku mahuʻingá pea fakangaloʻi e meʻa ʻoku ʻikai mahuʻingá. ʻI he vakai ki hotau Fakamoʻuí mo e ngaahi vā fetuʻutakí ʻaki ha tui mo e houngaʻia lahi angé, ʻoku ʻomi ai ʻa e nongá, fakamaʻamaʻa ʻa e ngaahi kavengá, fakaleleiʻi e ngaahi lotó, mo fakatahaʻi ʻa e ngaahi fāmilí ʻi he māmaní pea ʻi he taʻengatá.

vaʻa ʻo e fuʻu ʻakau mo ha ngaahi matala

Ko e ʻAmanaki Lelei ʻo e Mahutafeá mo e Fiefiá

ʻOku kau ʻi he Toetuʻu ʻia Sīsū Kalaisí ʻa e fakaava ʻo e ngaahi matapā ʻo e langí, fakalahi ʻa e fua ʻo e vainé, pea fakaʻau ke fakaʻofoʻofa ange ʻa e ngaahi fonuá. ʻOku kau ʻi he Toetuʻu ʻia Sīsū Kalaisí ʻa hono fakafiemālieʻi mo tokangaekina ʻo e kau uitoú mo e fānau paeá, fiekaiá mo e tuenoá, ʻa kinautolu ʻoku ilifia, ngaohikovia, pe fihia ʻi he tūkunga fakatuʻutāmakí ʻo ʻikai ko hano foʻui. ʻI he ʻafioʻi kitautolu takitaha ʻe Sīsū Kalaisí, ʻokú Ne fakaafeʻi kitautolu ke tau sio pea tokoni ʻi he ʻofa mo e manavaʻofa, ʻo hangē ko ia ʻokú Ne fakahokó.

ʻI he ngaahi meʻa lelei kotoa pē, ʻoku fakafoki mai ʻe Sīsū Kalaisi ʻo mahutafea (vakai, Sione 10:10; ʻAlamā 40:20–24). ʻOkú Ne talaʻofa “ʻoku fonu ʻa e māmaní, pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa feʻunga pea hulu ange” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 104:17). ʻOku kau ʻi Heʻene fakafoki mai ʻa e meʻa kotoa peé ʻa e kakato ʻo ʻEne ongoongoleleí, ko e mafai mo e mālohi ʻo Hono lakanga fakataulaʻeikí, pea mo e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava toputapu ʻoku maʻu ʻi Hono Siasí, ʻa ia ʻoku ui ʻi Hono huafá, ko e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní.

ʻOku kau ʻi he Toetuʻu ʻia Sīsū Kalaisí ha ngaahi fale māʻoniʻoni lahi ange ʻo e haʻu ʻa e ʻEikí ke toe ofi ange ki he fānau ʻa e ʻOtuá ʻi he ngaahi feituʻu lahi, ʻo ʻomi ki hotau lotó ʻa e tokāteline ʻo e “kau fakamoʻui ki he moʻunga ko Saioné” (vakai, ʻOpataia 1:21). ʻOku ʻomi ʻe he ʻEikí ha founga fakamāʻoniʻoni taʻesiokita ke tau fakahoko ai ʻi māmani ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu mo holi ki ai hotau ngaahi ʻofaʻanga kuo mamaʻo atú ʻi he nofo taʻengatá, ʻa ia ne ʻikai ke nau lava ʻo maʻu maʻanautolú.

Ko ʻeku ʻamanakí ia, palōmesí, mo e fakamoʻoní. ʻOku ou fakamoʻoni ki he ʻOtua ko ʻetau Tamaí; ki hotau Fakamoʻuí mo e Huhuʻi ko Sīsū Kalaisí; pea mo e Laumālie Māʻoniʻoní. Fakatauange te tau maʻu ʻi he Toetuʻú pea mo e ʻaho kotoa pē, ʻa e ʻamanaki lelei taʻengata mo e talaʻofa ʻi he palani fakalangi ʻa e ʻOtuá ki he fiefiá, mo hono hala ʻo e fuakavá ki he liliu fakalangi mei he moʻui fakamatelié ki he moʻui taʻe-faʻa-maté mo e moʻui taʻengatá. Fakatauange ʻi he uike takitaha ʻe lava ʻe he fakapapau ʻo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ʻo fakamaʻamaʻa ʻetau kavengá, tokoni ke tau fakanonga ʻa e niʻihi kehé ʻi honau mamahí, pea fakatauʻatāinaʻi hotau lotó ke maʻu e kakato ʻo ʻEne fiefiá.

ʻOku fakafou ʻi he ʻamanaki lelei mo e talaʻofa ʻo e Toetuʻú, ʻa e fakakakato ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e ngaahi fakaʻānaua hotau lotó mo tali ʻa e ngaahi fehuʻi hotau laumālié.