2025
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni ʻa e Siasí ki he ʻAmanaki Leleí mo e Tokoní
ʻEpeleli 2025


“Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni ʻa e Siasí ki he ʻAmanaki Leleí mo e Tokoní,” Liahona, ʻEpeleli 2025.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoni ʻa e Siasí ki he ʻAmanaki Leleí mo e Tokoní

ʻOku ʻomi ʻe he Siasí ha ngaahi maʻuʻanga tokoni lahi maʻanautolu ʻoku fefaʻuhi mo e faingataʻaʻia fakaeʻatamaí, pea pehē ki he niʻihi ʻoku nau ʻofa aí mo e kau takí.

ongo nima ʻoku ala hake ke maʻu ha tokoni mei ha luo ʻi he kelekelé

Ta fakatātaaʻi ʻe David Green

Naʻe fakatokangaʻi ʻe ha faifaleʻi ʻi Silei naʻe ʻi ai ha kakai tokolahi ʻi hono koló hangē naʻa nau loto-mafasia mo tuenoá, tautautefito ki he lolotonga e ngaahi māhina ʻo e faʻahitaʻu momokó.

Lolotonga iá, ʻi hono fehuʻi ange fekauʻaki mo e ngaahi faingataʻa ʻi honau ʻēlia ʻi Saute ʻAfiliká, naʻe fakamatala ha faifaleʻi ki he ngaahi faingataʻaʻia ʻo e maʻunimaá mo fakaʻekonōmiká.

Pea naʻe ʻohake ʻe ha faifaleʻi ʻi Potukali ʻa e founga ʻoku tokoni ai e teke mālohi ʻi he mītia fakasōsialé ki he loto-mafasia lahi ʻa e kakai kei talavou ʻokú ne ʻiloʻí.

ʻOku ʻi ai ha ngaahi faingataʻa peheni ʻi he feituʻu kotoa pē, ʻikai ko ia? Ko hono moʻoní, mahalo ʻe makehe ha ngaahi teke mālohi mo e fakatupu mafasia pau ki ha angafakafonua pe tūkunga. Ka ʻi he ngaahi founga lahi, ʻoku fakaemāmani lahi ʻa e ngaahi sīpinga ʻo e faingataʻaʻia fakaeʻatamaí.

Naʻe pehē ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “ʻOku mahuʻinga fau ke manatuʻi ʻoku tau moʻui—pea ʻoku tau fili ke moʻui—ʻi ha māmani hinga ʻa ia ʻe toutou siviʻi tā tuʻo lahi ai ʻa e ngaahi taumuʻa fakalangi ʻo ʻetau tulifua ki he meʻa faka-ʻOtuá.”

ʻI hono maʻu ha mahino ki hení, mo ʻiloʻi ko Sīsū Kalaisi ʻa e ʻEiki Faifakamoʻuí, kuo faʻu ʻe he kau palōfesinale ʻi he Siasí ha ngaahi maʻuʻanga tokoni ki he moʻui lelei fakaeʻatamaí ke tokoni ke maʻu ʻe he kāingalotú ʻa e ʻamanaki leleí mo e tokoní. ʻOku fakahaaʻi ʻe he ngaahi maʻuʻanga tokoni ko ʻení ʻa e mahino fakasaienisi ʻoku tau maʻu fekauʻaki mo e moʻui lelei fakaeʻatamaí pea pehē foki ki he mahino fakalaumālie ʻoku tau maʻu fekauʻaki mo e ngaahi moʻoni ʻo e ongoongoleleí.

Tatau ai pē pe ʻokú ke lolotonga fefaʻuhi mo e tuʻunga lelei fakaelotó pe ʻikai, ka ʻoku ʻaonga hano vakaiʻi ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni ko ʻení. Ko hono moʻoní, ʻoku ʻi ai ha taha ʻokú ke lava ʻo tākiekina ʻoku faingataʻaʻia he taimi ki he taimi. ʻI hoʻo maʻu ha mahino ki he tūkungá mo e tokoni ʻoku maʻú, te ke mateuteu lelei ange ai ke hoko ko ha tali ki heʻenau ngaahi lotú. Pea ʻe fakamālohia koe ʻi hoʻo fakahoko iá.

Tokoni ki he Moʻuí

ʻI he Gospel Library, ʻoku ʻomi ʻe he Siasí ha ngaahi maʻuʻanga tokoni lahi maʻanautolu ʻoku faingataʻaʻiá, pehē foki ki honau ngaahi ʻofaʻangá mo e kau takí.

  • ʻI he polokalama Gospel Library, kumi ʻa e konga ʻoku ui ko e “Tokoni ʻo e Moʻuí.” Lomiʻi ai ke ʻasi hake ha ngaahi tefito kehekehe, kau ai e “Moʻui Lelei Fakaeʻatamaí.”

  • ʻI he ChurchofJesusChrist.org, sio ki he “Ngaahi Laipelí,” “Tokoni ʻo e Moʻuí,” mo e “Moʻui Lelei Fakaeʻatamaí.”

ʻOku pehē ʻi he konga ʻe taha, “ʻE lava ʻe he ngaahi meʻa lahi ʻo tānaki atu ki he ngaahi faingataʻa ʻo e moʻui lelei fakaeʻatamaí—tupuʻanga fakatuʻasinó (genetics), ʻātakaí, ngaahi fakatuʻutāmaki fakalavea lahí, ngaahi tūkunga ʻo e moʻuí, pea, ʻi he taimi e niʻihi, ko e ngaahi fili ʻokú te faí. “ʻOku tatau ai pē pe ko e hā e ngaahi kupu fengāueʻakí, ka te tau lava ʻo maʻu ha mālohi mei he Fakamoʻuí.”

ʻI ha ngaahi lea fakafonua ʻe niʻihi, te ke sio ki ha ngaahi fehokotakiʻanga ki he ngaahi laine telefoni tokoni ki he faingataʻá ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻOku lahi ha ngaahi fonua ʻoku nau fakahoko taʻetotongi ʻi he taimí ni ha ngaahi tokoni ʻoku ʻikai fakahāhāholo ʻo fakafou ʻi he telefoní pe fetohiʻaki ʻi he telefoní. ʻE lava ʻe he kau taki ʻo e uōtí mo e koló ʻo poupouʻi ʻa e kau mēmipá ke tānaki e ngaahi fika ko ʻení ki heʻenau tohi tuʻasilá ke mateuteu ke fakaʻaongaʻi ʻo kapau te nau teitei ongoʻi ʻoku nau ʻi ha tuʻunga fakatuʻutāmaki.

ʻIkai ngata aí, ʻoku vahevahe ʻe he konga ko ʻeni ki he Tokoni ʻo e Moʻuí ha ngaahi fakamatala moʻoni ʻi he moʻuí ʻa kinautolu kuo nau maʻu ʻa e melinó neongo e ngaahi faingataʻaʻia fakaelotó mo fakaeʻatamaí.

Naʻe pehē ʻe ʻElitoni ʻa ia naʻe moʻua ʻi he ʻāvanga femalēleakí, “Ko e meʻa faingataʻa taha ki he fokoutua fakaeʻatamaí ʻokú te ongoʻi liʻekina mo tuenoa moʻoní.”

Ko e fetuʻutaki mo e kau faifaleʻí pea mo e faitoʻó, tali e ʻofa mei he ngaahi kaungāmeʻá, liliu e ngaahi fiemaʻú, mo e loto-fiemālie ke tali e tokoni ʻa e ʻEikí, kuo hoko kotoa ia ko ha ngaahi meʻangāue ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe ʻElitoni ʻi heʻene faifeinga ke moʻui leleí. Naʻá ne pehē, “Te ke lava ʻo fakahoko ha meʻa ʻoku lahi ange ʻi he meʻa te ke malava ʻiate koe peé ʻo kapau te ke fakafalala ki he Fakamoʻuí.”

Ngaahi Tokoni ʻa e Moʻui Fakafalala Pē Kiate Kitá

Kuo fakaafeʻi nai koe ke ke kau ʻi ha taha ʻo e ngaahi kalasi moʻui fakafalala pē kiate kita ʻoku fakahoko ʻe he Siasí? ʻOku talanoaʻi ʻi he ngaahi fealēleaʻaki fakakulupu maʻongoʻongá ni ha ngaahi tefito hangē ko e meʻa fakapaʻanga fakatāutahá, kamata mo fakatupulaki ha pisinisí, mo e ako ke maʻu ha ngāue ʻoku lelei angé. ʻOku ʻi ai foki ha kalasi ki he loto-vilitaki fakaelotó.

Te ke lava ʻo maʻu ʻa e tohi ngāué ʻi he Gospel Library ʻi he “Ngaahi Tohí mo e Ngaahi Lēsoní,” “Moʻui Fakafalala Pē Kiate Kitá,” pea ʻalu ki he “Ko Hono Maʻu ha Mālohi ʻi he ʻEikí: Ivi Matuʻuaki Fakaelotó.” ʻOku ʻi ai ha ngaahi vahe ki hono ikunaʻi ʻo e ʻitá, maʻu ha mahino ki he loto-mafasiá, fakatupulaki ha ngaahi sīpinga fakakaukau leleí, mo ha meʻa lahi ange.

Hangē ko ʻení, ʻi he vahe 4, “Ko Hono Mapuleʻi ʻo e Loto-Mafasiá mo e Loto-Hohaʻá,” te ke maʻu ai ha vitiō fekauʻaki mo e founga naʻe ako ai ha taʻahine ko ʻOlivia ke fakafepakiʻi ʻa e holi ke haohaoá ʻaki e falala ki he ʻEikí. Naʻe pehē ʻe ʻOlivia, “Ko e ʻaloʻofa ʻa e ʻOtuá ʻEne malava ke fakakakato ʻeku taʻe kakató—ʻEne finangalo ke ʻofa ʻiate au mo ʻeku taʻe haohaoá mo ʻeku ngaahi vaivaí kotoa. Pea ʻoku ou pikitai pē ki ai.”

Te ke lava ʻo ʻeke ki hoʻo kau taki fakauōtí pe fakakoló ʻa e taimi ʻe fakahoko hono hoko ai ʻa e kalasi ko ʻení ʻi homou feituʻú, pe ʻaʻahi ki he ChurchofJesusChrist.org/self-reliance ke ako lahi ange.

tokotaha ʻoku ala hifo ke puke ʻa e nima ʻo ha taha ʻi ha luo he kelekelé

Tokoni mei he Kāingalotu Kehe ʻo e Siasí

Mahalo ko e maʻuʻanga tokoni lelei taha ʻoku ʻomi ʻe he Siasí ko kitautolu! Te tau lava ʻo fakapapauʻi ʻoku tau felangakihakeʻaki kae ʻikai ke tauʻaki tukuhifo. Ko e founga ʻe taha ke kamata aí ko hono vakaiʻi ʻetau ngaahi fakamahamahaló pea mahalo mo e ngaahi maʻuhala fekauʻaki mo e faingataʻaʻia fakaeʻatamaí.

Naʻe pehē ʻe ʻIoniseki Kili, ko ha faifaleʻi he Ngaahi Tokoni ki he Fāmilí ʻi Kōleá, “ʻOku faʻa lau e ngaahi palopalema fakaeʻatamaí ko ha vaivai fakataautaha pe ko ha luma ki he fāmilí, ʻa ia naʻe fakalotosiʻi ai ki he niʻihi fakafoʻituituí ke nau kumi ha tokoni. ʻOku hohaʻa e kakaí te nau fehangahangai mo e fakafaikehekehe fakasōsialé ʻo kapau te nau moʻua ʻi ha faingataʻaʻia fakaeʻatamai.”

ʻOku tau manavaʻofa nai ki he niʻihi kehé, ʻi hono ʻiloʻi ko ia ʻoku ʻikai mahino kiate kitautolu ʻa e meʻa tonu ʻoku nau fouá? ʻOku tau ala atu nai ʻi he ʻofa, ʻo ʻaʻeva ʻi he faʻa kātaki mo kinautolu neongo kapau ʻoku faingataʻa mo taʻepau ʻa e halá? ʻOku tau fekumi nai ki he lelei tahá ʻi he niʻihi kehé kae ʻikai tokanga taha ki honau ngaahi vaivaí?

ʻOku ʻomi ʻe he Siasí ha ngaahi faingamālie lahi ke fakahoko ai e ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisi ko ʻení. Fakafou ʻi hono fua ʻo e ngaahi uiuiʻí mo e ngāue fakaetauhí, ʻoku tau takitaha maʻu ʻa e faingamālie ke fakatou tali mo fakahoko ha tokoni ʻi he kotoa ʻo ʻetau moʻuí. ʻOku fakapapauʻi ʻe he faʻunga ʻo e ngaahi uōtí mo e koló ʻoku ʻikai ke tau teitei tuenoa ʻi hotau ngaahi faingataʻaʻiá.

Naʻe pehē ʻe Linitā ʻOpuene, ko ha faifaleʻi ʻa e Ngaahi Tokoni ki he Fāmilí ʻi Naisīliá, “ʻOku ʻi ai maʻu pē ʻa e kau taki fakalotofonuá ke poupou mo fakalotolahi mai ʻi he taimi ʻoku tau fetuʻutaki ai kiate kinautolú. Te nau lava ʻo fai ha fakahinohino fakalaumālie, tokoni ʻi he faʻa lotu, mo ʻomi ha ngaahi fakakaukau pe maʻuʻanga tokoni pau ki heʻetau fononga fakalaumālié.”

ʻE lava ʻa e kau pīsopé ʻo tokoni ki he kāingalotú ke nau fetuʻutaki mo e faifaleʻí ʻo fakafou ʻi he Ngaahi Tokoni ki he Fāmilí ʻi ha ngaahi feituʻu ʻe niʻihi pe fakafetuʻutaki e kakaí ki ha kau faifaleʻi fakalotofonua ʻa ia ʻoku fenāpasi ʻenau fakahoko fatongiá mo e ngaahi tuʻunga moʻui ʻo e ongoongoleleí.

ʻOku fie poupouʻi ʻe Sisitā ʻOpuene ʻa kinautolu ʻoku fefaʻuhi mo e ngaahi palopalema fakaeʻatamaí, neongo ʻoku nau ongoʻi ʻoku nau fakahoko ʻa e meʻa kotoa ʻoku nau malavá ke nofo ofi ki he ʻEikí. Naʻá ne pehē, “Pīkitai ki hoʻo tui kia Kalaisí pea ʻoua naʻa teitei veiveiua ʻi Heʻene ʻofa kiate koé. ʻOku ʻikai ʻuhinga hoʻo faingataʻaʻia fakaeʻatamaí ʻoku ʻikai ʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻiate koe. ʻOkú Ne ʻafioʻi hoʻo ngaahi faingataʻaʻiá.”

ʻOku Hokohoko Atu ʻa e Fealēleaʻakí

Ko e ʻuluaki fakamatala ʻeni ʻi ha fakamatala ʻe tolu he taʻú ni ʻi he ngaahi maʻuʻanga tokoni ki he moʻui lelei fakaeʻatamaí. ʻE vahevahe ʻi he makasini ʻo Sune 2025 ha ngaahi maʻuʻanga tokoni fakataautaha te tau lava ʻo fakaʻaongaʻi ke tokoni ʻi he moʻui lelei fakaeʻatamaí, pea ʻe aleaʻi ʻi he makasini ʻo ʻAokosi 2025 ʻa e founga ʻe lava ke tokoni ai ʻa e ngaahi vā fetuʻutaki fepoupouʻakí. Kapau ʻokú ke ongoʻi ʻe ala fiemaʻu ʻa e faifaleʻí, fakakaukau ke lau ʻa e “Fekumi ki ha Mataotao ʻi he Moʻui Lelei Fakaʻatamaí ʻOku Taau mo Koé” (fakamatala fakakomipiuta pē), Liahona, Sānuali 2019, ʻi he Gospel Library.