Fakaemāmani Lahi
Talu mei he kamataʻangá, mo e ʻamanaki mai ʻa e fuofua kāingalotu ʻo e Siasí, kau ai ʻa Siosefa Sāmita, ʻe mafola ʻa e ongoongolelei kuo fakafoki maí ki hono kotoa ʻo e māmaní. Naʻe maʻu ʻe Siosefa ha fakahā ʻi he 1831, ʻo palōmesi ange ko e ongoongoleleí “ʻe teka atu mei ai … ki he ngaahi ngataʻanga ʻo e māmaní,” ʻa ia naʻe feinga mālohi mo fakamātoato ʻa e Kāingalotú ke fakahoko ʻi heʻenau ngāue ke malanga mo tānaki fakataha mai ki Saioné. ʻI he kotoa e hisitōlia ʻo e Siasí, naʻe tupulaki ia ki ha tui fakalotu fakaemāmani lahi, ko ha founga naʻe tākiekina lahi ʻe ha ngaahi tūkunga fakahisitōlia lahi ange kae pehē ki he fakahinohino ʻa e kau taki ʻo e Siasí mo e ngāue mateaki ʻa e kau mēmipa ʻo e Siasí.
Naʻe hoko fakataha ʻa e kamataʻanga mo e tupulaki vave ʻa e Siasí pea mo e tupu e tokolahi ʻo e kakaí ʻi he māmaní pea fakalahi e fefolauʻakí, hikifonuá, fetuʻutakí, ngāueʻangá, mo e poto he laukongá mo e tohí ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻI he kamata mai ʻa e senituli 20, naʻe aʻu e ngaahi vahefonua mo e kolonia ʻo ʻIulope, ʻAmelika, mo ʻĒsiá ki hono ngataʻanga fakasiokālafí, hili ʻenau maʻu e vahefonua mo e kelekele kotoa ʻo e māmaní pea maʻu mo e mafai fakapuleʻanga ki hono kakaí. Naʻe lahi ange leva e fehokotaki ʻa e kakai ʻo e māmaní mei he ngaahi feituʻu vāmamaʻó ʻi ha ngaahi founga kehekehe. Naʻe hanga ʻe he ngaahi meʻa lalahi naʻe hokó ʻo fakatupu ha ngaahi tūkunga naʻe foua ʻe he kakai tokolahi ʻo e māmaní ʻi he senituli 20 mo e 21, ʻo hangē ko e ongo Tau Lahi ʻa Māmaní pea mo ha founga kuo fakalōloa ai ʻa e fakaʻatā mei he pule fakakoloniá ʻa ia naʻe fetongi ai ʻa e ngaahi puleʻanga ne kolonia kimuʻá ʻe ha ngaahi puleʻanga naʻe puleʻi fakalotofonua. Naʻe fakafou ʻi he ngāue fakafaifekaú, hikifonuá, mo e hokohoko atu e ngāue fakaetauhí, ʻa e fakatupulaki ʻe he Kāingalotú he vahaʻataimi pehení haʻanau komiunitī fakaemāmani lahi pē ʻanautolu.
Naʻe ʻikai lava ke hū ʻa e kau fuofua faifekau ʻa e Siasí mo ʻenau pōpoakí ki he ngaahi ʻēlia kotoa pē ʻo e māmaní. Naʻe fetuʻutaki ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ki he kau mēmipa ʻo e fāmilí mo e mahení ʻo fakafou he ngaahi fetuʻutaki fakatāutahá, ʻa ia naʻe kamata ke fakaaʻu atu ai ki honau ngaahi fonuá pe hala fononga naʻa nau maheni mo iá ʻo fakafou he ngaahi ngāue hangē ko e ngāue fakakautaú, pisinisí, mo e takimamatá. Ko e ngaahi vahefonua naʻe fuofua fakaʻatā mai ki he Siasí ko e ʻIunaiteti Siteití, Kānata, ʻOtu Motu Pilitāniá, konitinēniti ʻo ʻIulopé, mo e ʻOtu Motu Pasifikí. Naʻe mafola atu mei he ngaahi feituʻú ni ʻa e ngaahi fetuʻutaki fakatāutahá ʻi hono vahevahe ʻe he kau mēmipa foʻoú mo honau ngaahi fāmili mo e kaungāʻapí ʻa e ongoongoleleí. ʻI he kamata ke hanga ʻe he kau taki ʻo e Siasí ʻi he 1890 tupú ʻo tapou ki he kau ului foʻoú ke ʻoua naʻa nau hikifonua ki he Hihifo ʻo ʻAmelika Tokelaú ka nau nofo ʻo fakamālohia ʻa e ngaahi siteiki ʻi honau fonua tupuʻangá, naʻe lava leva ke fokotuʻu ha ngaahi fakatahaʻanga lotu ʻi ʻAmelika Tokelau, ʻIulope, mo e Pasifikí.
Naʻe lava ʻe he ngaahi tūkunga fakavahaʻapuleʻangá mo e fakalakalaka ʻi he fefolauʻakí ʻi he konga kimuʻa ʻo e 1900 tupú ʻo fakaʻatā ʻa e kau teuteu faifekau ne tupu ʻo tokolahí ke fakaaʻu ʻenau malangá ki he ngaahi fonua mulí, ʻa ia ne maʻu ai ha ngaahi founga foʻou ki hono fokotuʻutuʻu ʻo e ngaahi misioná, vahefonuá, mo e kolo ʻo e Siasí. Naʻe ngāue leva e kau faifekau ʻi he 1920 tupú ke fakamālohia feʻunga ʻa e ngaahi vahefonuá ke lava ʻe he kau mēmipa fakalotofonuá ʻo tokangaʻi ʻenau ngaahi faiʻanga lotú. ʻI he tupu tokolahi ʻa e mēmipasipí, naʻe toe vahevahe ʻa e ngaahi ʻiuniti ʻo e Siasí ke feau e meʻá ni, ʻo toe lahi ange leva ʻa e ngaahi uooti mo e ngaahi siteiki ʻi he funga ʻo e māmaní. Naʻe hokohoko atu e ngāue makehe ʻa e kau ʻAposetoló ki hono “fakaava e matapā ʻo e puleʻanga ʻo e langí ki he ngaahi puleʻanga kotoa pē” ʻaki e ngāue fakataha mo e kau taki fakapuleʻangá ke maʻu ha ngofua ke fokotuʻu ʻa e Siasí ʻi ha ngaahi fonua foʻou. ʻI he aʻu ki he taʻu 1940 tupú, naʻe ʻi ai ha ngaahi misiona ʻe fāngofulu ʻi ʻIulope, ʻAmelika Tokelau mo ʻAmelika Tonga, ʻOtu Motu Pasifikí, mo ha ngaahi konga ʻo ʻĒsia.
Hili e Tau Lahi ʻa Māmani Hono II, naʻe tokoni ha kāingalotu ko ha kau sōtia ke fakafeʻiloaki pe toe fokotuʻu ʻa e Siasí ʻi he ngaahi fonua ʻa ia naʻa nau ngāue aí, tautefito ki Siapani, Kōlea, ʻOtu Filipainí, Vietinami, mo Taileni. Naʻe tokangaʻi ʻe Palesiteni Tēvita O. Makei, ʻa ia naʻá ne siotonu ʻi heʻene hoko ko ha ʻAposetolo kei talavoú ki he ngaahi faingataʻa naʻe fehangahangai mo e kāingalotu ne nau nofo mavahe mei ʻAmelika Tokelaú, ha polokalama langa falelotu mo e temipale ke tokoni lelei ange ki he ngaahi faiʻanga lotu ʻi he funga ʻo e māmaní. ʻI he vahaʻa ʻo e 1945 mo e 1955, naʻe langa ai ha ngaahi ʻapisiasi ʻe 630, pea ko ha konga lahi naʻe langa ia ʻe he Kāingalotu fakalotofonuá. ʻI he fakaʻau ke tokolahi ange ʻa e ngaahi siteiki ʻi mulí, naʻe ʻikai fuoloa mei ai kuo lahi ange mo e ngaahi temipalé. ʻI he vahaʻa ʻo e 1955 mo e 1985, naʻe langa ai ha ngaahi temipale ʻe hongofulu mā valu mavahe mei he ʻIunaiteti Siteití ʻi ʻIulope, Pasifikí, ʻAmelika Lotoloto mo Saute, fakahahake ʻo ʻĒsiá, mo e fakatonga ʻo ʻAfiliká. Naʻe fakautuutu e langa temipalé ʻi he senituli 21, mo ha ngaahi temipale ʻe laungeau naʻe lolotonga ngāue ʻi he funga ʻo e māmaní ʻi he 2024.
Naʻe liliu ʻe he vave ʻa e hikifonua fakavahaʻafonuá mo e fakalakalaka ʻo e fefonongaʻakí ʻi he vahaʻa ʻo e 1990 tupú mo e konga kimuʻa ʻo e 2000 tupú ʻa e ngāue fakafaifekaú fakaemāmani lahi. Naʻe fakalahi ʻe he ngaahi tekinolosia ki he mītia fakamafolá mo e ʻinitanetí ʻa e ngaahi sēnolo fetuʻutaki ʻa e Siasí ki ha ngaahi lea fakafonua lahi ange ʻi ha toe taimi kimuʻa. Naʻe tupulaki e Potungāue Liliu Leá ki ha fuʻu potungāue lahi, ʻo tokoni ke ʻomi e ngaahi folofolá, ouau fakatemipalé, ngaahi lea ʻo e konifelensi lahí, mo e ngāue fakapulusí ki ha ngaahi haʻofanga lea fakafonua kehekehe ʻo e Siasí hono kotoa. ʻI he taʻu 2020 tupú, naʻe angamaheni ke kamataʻi e ngaahi polokalamá, ngaahi ngāué, mo e ʻū naunaú ʻaki ʻa e fakakaukau ki he fetuʻutaki fakaemāmani lahi ʻo e kau mēmipa ʻo e Siasí.
Ngaahi Tefito Fekauʻakí: Church Growth, Tupulaki ʻa e Ngāue Fakafaifekaú, Ngaahi Kolo ʻo e Kau Sōtiá, Interreligious Relations, ʻIkai Kau ki ha Faʻahi Fakapolitikale, Ngaahi Uōtí mo e Ngaahi Siteikí