Ngaahi Uiuiʻi Faka-Siasí
ʻI he ʻātakai ʻo e fuofua Kāingalotú ʻa ia ko e tokolahi taha aí ko e kau Palotisani, naʻe faʻa hā mai mei he kau lotú ʻa ʻenau mateakiʻi moʻoni ʻenau tui fakalotú ʻo hangē ha “ngāue ʻoku toputapu” pea mo ha “uiuiʻi fakalangí.” Naʻe fakatetuʻa leva ʻe hoko ʻa e ngāue fakafaifekaú ko ha ola ʻo e uiuiʻi ko iá. Naʻe faʻa ʻuhinga ʻa e foʻi lea “fakanofó” ki hono foaki totonu ʻo e mafai ki he ngāue fakalotú ki ha taha kuó ne tali ha uiuiʻi mei he ʻOtuá. Naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita ha ngaahi fakahā lahi ʻi he vahaʻa ʻo e 1829 mo e 1831 naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻa e fakalea tatau ʻi he taimi ne fakanofo ai ha kāingalotu ki he ngaahi lakanga ʻi he Siasí. Neongo naʻe hokohoko atu hono fakaʻuhingaʻi ʻo e foʻi lea “uiuiʻí” ko ha ngāue toputapu, ka naʻe ngāue ʻaki lahi ia ʻe he Kāingalotú ke ʻuhinga ki ha ngaahi fatongia pau ʻi he ngaahi houalotu ʻa e Siasí naʻe fakautuutu ʻene tupu ke tokolahi angé.
Naʻe kamata ʻi he ngaahi fuofua fakataha ʻi he 1830, ʻa e hoko ʻa e ngaahi tuʻunga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ko e ngaahi uiuiʻi ia ʻi he Siasí, ʻa ia naʻa nau fekauʻaki takitaha ai mo ha ngaahi fatongia pau. ʻI he tupu ʻa e Siasí ke tokolahí, naʻe fakalahi atu e ngaahi fatongia mei he faʻunga ko ʻeni ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻo faʻa fuofua kamata mei ha fatongia ʻi loto ʻi ha tuʻunga ʻi he lakanga fakataulaʻeikí. Naʻe fakataha e kau ʻōfisá ʻi he ngaahi fakataha alēlea mo e ngaahi kōlomú ke fakahoko honau ngaahi fatongiá ʻo fakafofongaʻi honau kāingalotu fakalotofonuá kae pehē ki he Siasí fakalūkufua.
ʻI he taimi ko ʻení, naʻe fokotuʻu atu ʻe he kau takí ʻa e ngaahi fakanofó mo e ngaahi fatongiá ʻi he ngaahi fakatahaʻanga mo e kakaí pea naʻe lava pē ke fakahā loto e kakai ʻoku ʻi he fakatahá pe ʻoku nau tali pe ʻikai tali e ngaahi fokotuʻu ko iá, pea taimi ʻe niʻihi naʻe faʻa tupunga ai hono aleaʻi ha ngaahi founga ʻe taha ke fetongi ʻaki. Ko e puipuituʻa ʻeni naʻe makatuʻunga ai hono tala naʻe “fili” ha kau taki pau ki honau lakangá pe fatongiá. Hangē ko ʻení, naʻe fakamatalaʻi ʻe Siosefa Sāmita ki he fuofua kau mēmipa ʻo e Fineʻofá ʻa e founga naʻe lave ai ʻa e fakahā naʻe fakataumuʻa kia ʻEma Sāmitá (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 25) ke hoko ia “ko e fefine kuo fili, ʻa ia kuo ui [ʻe he ʻEikí]” pea “fakanofo” ia ʻi he taimi ko iá ke ne tokangaʻi ʻa e Fineʻofá. Hili hono hikinimaʻi ʻe he kau mēmipa ʻo e Fineʻofá ke hoko ʻa ʻEma Sāmita ko honau palesitení, naʻe hanga ʻe Sione Teila ʻo “hilifaki hono ongo nimá ki he ʻulu ʻo Mīsisi Sāmitá ʻo tāpuakiʻi ia … ke tuʻu ʻo tokangaʻi mo fakalāngilangiʻi hono Lakangá, ke ne akoʻi” ʻa e kakai fefine ʻo e Siasí. ʻI he toenga ʻo e senituli 19 naʻe fakahoko ʻe he kau ʻōfisa kehe ʻo e Siasí honau ngaahi fatongiá ʻi he sīpinga tatau ko ʻení: ʻo uiuiʻi ʻe he ʻEikí ʻi he fakahā mo e ueʻi fakalaumālie, pea tuku atu ia ki he niʻihi kehé ke nau hikinimaʻi, ʻo “fili” pe hikinimaʻi ke fakahaaʻi e loto-taha ki ai, pea “fakanofo” pe “vaheʻi” ʻaki hono hilifakinima ke maʻu e ngaahi tāpuaki ki hono fakahoko e ngaahi fatongia ʻo honau lakangá.
ʻI hono kotoa ʻo e senituli 19, naʻe foua ʻe he Siasí ha ngaahi fiemaʻu fakalotofonua lahi pea nau tuku atu ai ha ngaahi fatongia fakapuleʻanga mo fakalotu fakatouʻosi ki he kau mēmipa ʻo e uōtí mo e siteikí. Naʻe vahe ʻe he ngaahi houalotu tokoní ʻo hangē ko e Palaimelí, Lautohi Faka-Sāpaté, mo e Kautaha Mutuale Fakalakalaká ʻa e ngaahi fatongiá ʻo tatau ai pē pe ko e hā e tuʻunga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻoku maʻu ʻe he tokotaha ko iá, ʻo angamaheni ki he kau ngāue ʻofá. Naʻe faʻa fakanofo ʻi he ngaahi misioná ha kau faifekau ki he ngaahi lakanga ʻo e fitungofulú mo e kaumātuʻá, pea toutou ui tuʻo lahi leva ki ha ngaahi fatongia kehekehe ʻi he misioná. ʻI he taimi naʻe fuofua maʻu ai ʻe he kau faifekau fefiné ʻa e ui ke ngāue fakafaifekau taimi kakato ʻi he 1890 tupú, naʻe kamata totonu honau uiuiʻí ʻi hano vaheʻi ʻaki ha tāpuaki. ʻI he kamata ʻa e senituli 20, naʻe fakautuutu ange ʻa e fekauʻaki ʻa e “ngaahi uiuiʻí” mo e ngaahi lakanga mo e fatongia ʻi he ngaahi houalotu ʻa e Siasí ʻo tatau ai pē pe naʻe fakahoko ʻa e uiuiʻí mei ha tuʻunga ʻi he lakanga fakataulaʻeikí pe ʻikai.
ʻI he taimi ko ʻení pea mo e fakaʻau ke toe tokolahi ange ʻa e Siasí, naʻe ngāue e kau takí ke vakaiʻi fakalelei e founga ngāué mo holoki e puputuʻu he ngaahi uōtí, siteikí, mo e ngaahi houalotú. Naʻe toe vakaiʻi ʻe ha kōmiti fakafekauʻaki ʻa e ʻū tohi naʻe faʻu ʻe he Siasí pe ko ha taha pē ʻo hono ngaahi houalotú, ko e taumuʻa ke maʻu ha mahino mo e faaitaha lahi ange ʻi he Siasí kotoa. ʻI he tūkunga ko ʻení, naʻe ʻuhinga e foʻi lea ko e “uiuiʻi” ki ha faʻahinga fatongia pe lakanga naʻe fakahoko ki ha taha ʻi ha vahaʻataimi. Naʻe kamata ke toe mahino ange ʻa e kehekehe ʻo e “fakanofó” mo e “vaheʻí.” Naʻe fekauʻaki tefito pē ʻa e fakanofó ia mo hono foaki atu ʻo e mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻaki hono hilifaki ʻo e ongo nimá mo hono maʻu ʻo ha tuʻunga ʻi he lakanga fakataulaʻeikí, ka ʻoku fakamatalaʻi ʻe he vaheʻí ia hano maʻu totonu ʻe ha taha ha fatongia mo maʻu ha ngaahi tāpuaki makehe ʻoku fekauʻaki mo e fatongia ko iá ʻa ia naʻe fakahoko ʻe ha tokotaha ʻokú ne maʻu e lakanga fakataulaʻeikí. Ko e founga pē naʻe fakahoko ai ʻe he kau takí mo e fakataha alēleá ha ngaahi uiuiʻi ki ha niʻihi fakafoʻituitui, naʻa nau fakahoko tatau ʻa e “ngaahi tukuangé” ke fakaʻatā ai ha taha mei hono fatongiá. ʻI he faʻa toutou vilo pē ʻa e ngaahi fatongiá ʻi he kau mēmipa angamaheni pea ʻikai ke toe fakamaʻunga ki ha lakanga paú, naʻe angamaheni ange leva hono fai e tukuangé pea tātātaha ke toe ʻi ai ha ngaahi uiuiʻi ʻe fua pē ʻo aʻu ki he maté.
ʻI hono kotoa ʻo e senituli 20 ʻo aʻu ki he kamata ʻo e senituli 21, naʻe hoko ʻa e ngaahi uiuiʻí ko ha tefitoʻi founga ia ki he ngāue tokoní mo fakahoko e ngaahi ʻekitivitī ʻa e kāingalotú. ʻI he konga kimuʻa ʻo e 2000 tupú, naʻe pehē leva ʻoku mahuʻinga ʻa e ngaahi uiuiʻí ki he mēmipa kotoa pē ʻo e Siasí; naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Kōtoni B. Hingikelī ʻoku fiemaʻu ʻe he mēmipa kotoa pē ha kaungāmeʻa, ha fatongia, pea ke lehilehi ʻaki e folofola ʻa e ʻOtuá. Ke lava ʻo fakahoko e meʻa ko iá, naʻe fakafekauʻaki leva e ngāue tokoní ki he ngaahi misiona mo e kāingalotu kotoa pē ʻo e Siasí ʻaki ha ngaahi uiuiʻi.
Ngaahi Tefito Fekauʻakí: Ngaahi Liliu ki he Fokotuʻutuʻu ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí, Felototahaʻaki, Fakafekauʻaki, Ngaahi Uōtí mo e Ngaahi Siteikí