Mei he YA Fakauiké
Fiemaʻu ke Ongoʻi Fakalaumālie Lelei Ange? Feinga ke Fakatupu ʻa e Nongá ʻi Hoʻo Moʻuí
ʻE lava ke tokoniʻi kitautolu ʻe he ngaahi mōmeniti fakalongolongó ke tauʻatāina ʻetau fakakaukaú mo fakaafeʻi ʻa e Laumālié.
Kuó ke ongoʻi nai ʻi ha taimi ʻo hangē ʻoku fai hoʻo ngaahi lotú ka ʻoku ʻikai maʻu ha tali? ʻOkú ke kole ha tali, fakafiemālie, pe fakahinohino, ka ʻoku hangē ʻoku fakalongolongo pē ʻa e ʻEikí?
Kuó u aʻusia ia. Ka ʻoku ou fifili he taimi ʻe niʻihi—ʻi he lolotonga e ngaahi taimi ko ia naʻá ku ongoʻi ai ʻo hangē ʻoku ʻikai tali mai ʻe he ʻOtuá, mahalo naʻá Ne fai mai pē ʻa e talí.
Mahalo naʻe ʻikai pē ke u ʻi ha feituʻu ke maʻu ai kinautolu.
Ko e Mālohi ʻo e Taimi Lōngonoá
ʻI ha kiʻi taimi kimuʻa atu, naʻá ku fanongo ki ha lea naʻe pehē ai ʻe Palesiteni M. Lāsolo Pālati (1928–2023) ki he kau kakai lalahi kei talavoú. Naʻá ne lea ʻaki ha meʻa naʻe ongo moʻoni kiate au:
“ʻOku ʻi ai nai haʻo kiʻi taimi fakalongolongo fakafoʻituitui? Kuó u fifili ai pe naʻe maʻu ʻe kinautolu naʻe moʻui ʻi he kuohilí ha faingamālie lahi ange ʻiate kitautolu he taimi ní, ke mamata, ongoʻi, pea mo aʻusia ʻa e nofoʻia ʻe he Laumālié ʻa ʻenau moʻuí.
“ʻOku hangē, ko e ngingila, longoaʻa, mo e femouekina lahi ange hotau māmaní, ʻoku faingataʻa ange ai ke tau ongoʻi ʻa e Laumālié ʻi heʻetau moʻuí. Kapau ʻoku ʻikai maʻu ʻe hoʻo moʻuí ha taimi lōngonoa, te ke fie kamata ʻapē … ke kumi ha taimi pehē?”
Tali siʻi, ʻa e hā?
ʻI he ngaahi meʻa kotoa ʻoku fiemaʻu ke tau fakahokó, ʻoku mahuʻinga pehē fau ʻa e lōngonoá? Naʻá ku fieʻilo, ko ia naʻá ku toe fie ʻilo ki he meʻa naʻe lea ʻaki foki ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo fekauʻaki mo e taimi lōngonoá. Naʻá ne akoʻi ʻo pehē:
“[Te tau lava ʻo] fakaʻaongaʻi hotau taimí ke fanongo ki he leʻo ʻo e ʻEikí ʻi Heʻene fanafana mai ʻEne fakahinohinó, fakafiemālié, mo e nongá. Ko e taimi fakalongolongó ko ha taimi toputapu—ko ha taimi te ne ʻomi ʻa e fakahā fakafoʻituituí mo ʻomi ha nonga.
Mapuleʻi koe ke ke maʻu ha taimi tokotaha mo ho ngaahi ʻofaʻangá. Fakaʻatā ho lotó ki he ʻOtuá ʻi he lotu. Tuku ha taimi ke ke fakafemoʻuekinaʻi ai koe ʻi he folofolá mo e moihū ʻi he temipalé.”
Ko ia, ʻoku mahuʻinga ʻa e taimi lōngonoá. ʻOku fēfē ʻa ʻene ngāué?
Fakatupulaki Hoʻo Ongoʻí
Naʻe ʻi ai ha taimi ʻi heʻeku moʻuí naʻá ku ongoʻi matuhia ai mei he Tamai Hēvaní. Neongo naʻá ku ʻalu ki he temipalé, lotu, mo lau folofola, ka naʻá ku kei ongoʻi mafasia pē. Naʻá ku fakatokangaʻi naʻá ku fakahoko ha ngaahi meʻa mahuʻinga fakalaumālie, ka naʻe ʻikai ke u tuku ha taimi lōngonoa ʻi heʻeku moʻuí ke u fakalaulauloto moʻoni ai ki heʻeku fetuʻutaki mo e Tamai Hēvaní. Naʻá ku fakakaukau leva ke u ʻahiʻahi fakakaukau loto—ke kiʻi mālōlō mei māmani ʻo fakaloloto ʻeku ongoʻingofua ʻa e Laumālié.
Hili ʻeku kamata vaheʻi e taimi lōngonoa ke fakalaulauloto mo feinga ai ke fetuʻutaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisí, naʻá ku ongoʻi ha faikehekehe lahi ʻi heʻeku malava ke fakatokangaʻi ʻEna fakahinohinó ʻi heʻeku moʻuí. Naʻá ku toe ongoʻi foki ha nonga mo ha fiefia lahi ange ʻi he ngaahi tūkunga ne u ʻi aí.
Naʻe fakamoʻoni ʻa Pīsope L. Toti Patesi, ko e Tokoni Ua ʻi he Kau Pīsopeliki Pulé ʻo pehē, “Ko e fakalongolongó … ʻoku mahulu hake ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu ai ha meʻa lahi ange ʻi he tuku pē ha taimi ki he ʻEikí—ʻoku fiemaʻu ai ke tukuange ʻetau ngaahi fakakaukau veiveiuá mo e manavasiʻí kae tukutaha hotau lotó mo e ʻatamaí kiate Ia.”
Kapau ʻokú ke fie tānaki atu ha nonga lahi ange ki hoʻo moʻuí pea fetuʻutaki mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi, ko e fakalaulauloto ki hoʻo folofolá, fakamoleki ha taimi ʻi he temipalé, mo e lotu fakaʻahó ko ha ngaahi founga fakaʻofoʻofa ia ke fanongo ai kiate Kinaua. Te ke lava foki ʻo fakaʻaongaʻi ha ngaahi mōmeniti kehe ʻi he lōngonoá ʻi ha ngaahi meʻa hangē ko ʻení:
-
Kamata siʻisiʻi: Kumi ha feituʻu lōngonoa he ʻikai fakahohaʻasi ai koe, peá ke tangutu ʻi ha ngaahi miniti siʻi ʻo tokanga ke ke mānava māmālie.
-
Fili ha potufolofola ʻokú ke saiʻia taha ai: Kumi ʻi he folofolá ki ha kupuʻi lea faingofua ke toutou lea ʻaki ʻi hoʻo fakakaukaú ʻi he lolotonga haʻo mihiʻi hoʻo mānavá.
-
Tā ha fasi leʻo siʻi: Fakaʻaongaʻi ha ngaahi ongo ʻoku fakanongá ke tokoni atu ke ke fakamolū ho sinó mo fakanonga ho ʻatamaí.
-
Fakaʻaongaʻi ha taimi ke mavahe ai mei he māmaní: Kiʻi luelue pe tangutu ʻo vakai ki natula ʻo ʻikai fanongo ki ha faʻahinga fasi, podcasts, pe ngaahi tohi kuo hiki fakaʻilekitulōnika (audiobooks). Tokanga taha pē ke ke vakai ki he ngaahi fakatupu fakaʻofoʻofa ʻa e ʻOtuá, fakalaulauloto, mo lotu.
Ko e Fakafanongo ki Hono Leʻó
Kapau ʻokú ke ongoʻi ʻokú ke fāifeinga ke fanongo ki he leʻo ʻo e ʻEikí, manatuʻi—ko e taimi ʻe niʻihi ʻoku ʻikai ke tau ʻi ha feituʻu lōngonoa, fakaʻatamai pe fakatuʻasino, ke ongoʻi ai kiate Ia. Pea ʻi he taimi ʻe niʻihi, naʻa mo e fakautuutu ange ʻa e lōngonoá, ʻoku fiemaʻu ʻe he Tamai Hēvaní ia ke tau tatali ʻi he faʻa kātaki ki Hono finangaló. Neongo ia, ʻe lava ke tokoni ʻa e taimi lōngonoá ke fakaleleiʻi ʻetau ongoʻi Iá mo tokoni ke tau tupulaki ʻo falala ki hotau tuʻunga fakalangí, ʻetau taumuʻá, mo ʻetau tuí.
ʻOku tau faʻa fiemaʻu ha kiʻi taimi lōngonoa ke tau fakatokangaʻi ai e fakahinohino ʻa e ʻEikí. ʻAi ha taimi ke ke ʻomi ai e lōngonoá ki ho lotó mo e fakakaukaú ka ke lava ʻo ongoʻi Ia.