Mei he YA Fakauiké
Te u Maʻu Fēfē ʻa e Fiefiá ʻi he Taimi Kuo Ongonoa ai ʻa e Loto-mafasiá?
Naʻe fekauʻi mai kitautolu ki he moʻui fakamatelié ni ke tau maʻu ʻa e fiefiá.
Naʻá ku fakatokangaʻi ʻoku faingataʻa ke ʻilo ha ʻuhinga ʻo e moʻuí, ʻi he lolotonga ʻo e faʻa loto-mafasiá. Pea naʻa mo e taimi ne fakaʻau ʻo taʻeoli ai e ngaahi ʻekivitī naʻá ku manako taha aí, naʻá ku ongoʻi foʻi pea toe foki pē ʻo mohe. Naʻe lau ʻaho—pea lau uike he taimi ʻe niʻihi—ʻa e ʻikai ke u lava ʻo ongoʻi ha faʻahinga meʻa.
ʻI he lolotonga e taimi peheé, ʻoku faingataʻa ke toe manatuʻi ʻe fakaʻau ʻo toe lelei ʻa e ngaahi meʻá, peá u fakatokangaʻi ʻeku fehuʻia:
Te u lava fēfē ʻo maʻu ʻa e fiefiá ʻi he taimi ʻoku hangē ʻoku ʻikai ke u lava ai ʻo ongoʻi ha meʻá?
Tali Hoʻo Ngaahi Ongó
ʻOku meimei ko e meʻa fakamuimui taha ʻoku ou fie fakahoko ʻi he taimi ʻoku ou loto-mafasia aí ke talanoa pe toe fakakaukau ki heʻeku ongó. Neongo ia, kuó u fakatokangaʻi ʻoku faʻa tokoni ʻa ʻeku tali ʻeku ngaahi ongo fakaelotó ke u maʻu ha fiemālie. ʻOku kau heni ʻa hono tali te u ongoʻi loto-mamahi ʻi he taimi ʻe niʻihi pea mo toe tali ʻoku ʻatā pē ke u ongoʻi e fiefiá.
Naʻá ku toki ʻilo kimuí ni ha founga ʻoku fakaʻaongaʻi ʻi he tou taʻo maá ʻoku ui ko e hifihifi (scoring). ʻOku hifihifi ʻe he kau taʻomaá ha fakatātā fakaʻofoʻofa ʻi he tafaʻaki ki tuʻa ʻo e takaonga kuo tauteu ke taʻó. ʻOku ʻai ʻe he fakatātā naʻe ʻai ʻi he takaongá ke ʻi ai ha feituʻu fakanatula ke hū ai ʻa e maó pea mo e foʻi maá ke tupu ʻi he lolotonga hono taʻó. Ka ʻikai hifihifi, ʻe mafahi ʻa e foʻi maá pea pā ʻo movete ki ha ngaahi feituʻu ʻoku ʻikai fiemaʻu.
Pea hangē ko e foʻi tou kuo teʻeki ai hifihifí, ʻoku fakatupu ʻe he kukuta ʻo e loto-mamahi ʻoku fakatupu ʻe he loto-mafasiá (pe maó) ʻa ʻeku ngaahi ongoʻi taʻe-oliʻiá pea faifai pē ʻo pā. Ka ʻikai ha feituʻu lelei ke tukuange ai, ʻe fakatupu ʻe he ngaahi ongo ko ʻení ha mamahi mo ha maumau kiate au mo e niʻihi kehé, ʻo toe lahi ange ai ʻa e siakale ʻikai lelei mo ongonoa ʻo e loto-mafasiá.
Hangē tofu pē ko hono hifihifi ʻo e maá, naʻe pau ke u kumi ha ngaahi founga lelei ke tukuange ai ʻa e ngaahi ongo hoku lotó——ʻaki ha talanoa kau ki ai, lotua, fakamālohisino, ʻaati, ʻalu ki he temipalé, pe ha toe ngaahi founga kehe. ʻE lava pē ke fakamamahi—ʻo hangē ko hano fakaava ʻo ha matakafo naʻá ku saiʻia ange ke tāpuniʻi peé—ka ʻi heʻeku fai iá ʻokú ne ʻai ke u lava ʻo fakaleleiʻi e ngaahi ongo hoku lotó, ʻo fakatauʻatāinaʻi ai au meiate kinautolu. Ko e toki taimi ia ʻoku hangē ʻoku tukuange ai ʻe he ongonoá ʻa ʻene pikí. ʻOku kamata leva ke u toe ongoʻi ʻa e fiefia ʻo e moʻuí.
ʻE lava ke ongo taʻe-malava hano fakamatalaʻi e ngaahi ongó ʻi he taimi ʻoku kuku ai koe ʻe he loto-mafasiá. Ka ʻi he tokoni ʻa e Fakamoʻuí, ʻoku lava ke tukuange ai ʻa e loto-mamahí mo e loto-mafasiá kae ʻi ai ha potu ki he fiefiá. Hangē ko e lea ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani, ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “Kātaki ʻo manatuʻi ʻapongipongi, mo e kotoa ʻo e ngaahi ʻaho hoko mai aí, ʻoku tāpuakiʻi ʻe he ʻEikí ʻa kinautolu ʻoku fie fakalakalaká.” Ko ha kamataʻanga lelei ʻa e kiʻi holi ko ia ke maʻu ʻa e fiefiá.
Naʻe Fakatupu Kitautolu ʻe he ʻOtuá ke Tau Maʻu ʻa e Fiefiá
ʻI he taimi ʻoku ou ongoʻi ai e haʻahaʻa ʻo e loto-mafasiá heʻene taulōfuʻú, ʻoku ou faʻa vakai ki he 2 Nīfai 2:25: “[ʻOku] ʻi ai ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá koeʻuhí ke nau maʻu ʻa e fiefiá.”
Ko ia, ʻoku tau ʻi hení ke maʻu ʻa e fiefiá. Ka ʻoku hangē ia ʻoku ʻikai ke fuʻu fakafiemālie ʻi he taimi ʻoku ʻai ai ʻe he loto-mafasiá ʻo fuʻu faingataʻa ke ongoʻí. Neongo ia, ʻi he konga kimuʻa ʻo e vahé, ʻoku tau ʻilo ai ka ʻikai ha fehangahangai te tau hoko ai “ʻo hangē ʻoku maté, ʻo ʻikai ke moʻui pe mate, pe ha ʻauʻauha pe taʻe-ʻauʻauha, pe ha fiefia pe mamahi” (2 Nīfai 2:11).
Ko ia he ʻikai leva ke tau ʻilo ʻoku ʻi ai ha lelei ʻo ʻikai foua ʻa e koví. Ko hono moʻoní, he ʻikai ke tau ongoʻi ha faʻahinga meʻa. Te tau ongonoa ʻo taʻengata. ʻOku fiemaʻu ʻa e ngaahi taimi faingataʻa ko iá ke fāifai pea tau maʻu mo ʻiloʻi ai ʻa e fiefiá.
ʻOku faingataʻa ke tui ʻe lava ke ʻaonga ʻa e faʻahinga aʻusia fakamamahi peheé—ka he ʻikai ke u fie nofo ʻi ʻitāniti ʻi ha faʻahinga tuʻunga tatau ai pē ʻo ʻikai ha toe fakalakalaka. Ko e ngaahi taimi ʻo ʻeku mamahí, mamahiʻiá, mo e ongonoá ko e meʻa tofu pē ia ʻoku ou lava ai ʻo fiefia ʻi he taimi ʻoku ou fiefia ai mo hoku fāmilí, ʻi he heka pasikala he moʻungá, laukongá, pe foua ʻa e fakatomala fakaʻahó.
ʻOku ʻAfioʻi Koe ʻe Kalaisi
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Poni H. Kōtoni, ko e Palesiteni Lahi kimuʻa ʻo e Kau Finemuí, “ʻOku ʻafioʻi [ʻe Sīsū Kalaisi] ʻetau mamahí pea ʻokú Ne folofola … ʻOmi ʻa e loto-hohaʻá mo e loto-mafasiá, ʻa e ongosiá, ko e hīkisiá mo e taʻepauʻiá, ʻa e fakamaau-halaʻí, ʻa e tuenoá, pe ko kinautolu ʻoku ʻpuke ʻi ha mahaki ʻe tahá.ʼ”
ʻOku ou ʻofa ʻi hoku Fakamoʻuí. ʻOku ou ʻiloʻi naʻá Ne mamahi mo pekia tonu maʻaku. ʻE hanga ʻe hoʻo tafoki kiate Iá ʻo fakaʻatā ke ke ikunaʻi ha faʻahinga meʻa pē ʻokú ke fepaki mo ia—pea naʻa mo e ngaahi manavasiʻi mālohi fau ʻoku lava ke ʻomi ʻe he loto-mafasiá. Te ke ala fakakaukau ʻi ha taimi ʻe niʻihi ʻokú ke tuenoa, ka heʻikai ngalo koe ʻia Kalaisi, he kuó Ne “tohi-tongi koe ʻi [hono] ʻaofi nimá” (ʻĪsaia 49:16). Naʻá Ne feilaulauʻi ʻEne moʻuí maʻau, pea naʻá Ne haohaoa. Kapau ʻoku feʻunga ʻEne falala atu kiate koé ke fai ia, pea ta ʻoku ʻi ai moʻoni ha ʻamanaki ʻe hoko mai ʻa e fiefiá.
Kapau ʻokú ke ongoʻi he ʻikai teitei ngata ʻa e fakapoʻulí, kātaki ʻo manatuʻi e ngaahi lea ʻa Palesiteni Hōlaní: “ʻI ha māmani ʻoku fuʻu fie maʻu ai ʻa e maama kotoa pē ʻe ala maʻú, ʻoua muʻa naʻá ke fakasiʻia e maama taʻengata naʻe foaki ʻe he ʻOtuá ki ho laumālié kimuʻa pea fakatupu e māmani ko ʻení. Talanoa ki ha taha. Kole ha tokoni. … ʻOku maʻu e tokoni, mei he niʻihi kehé kae tautautefito mei he ʻOtuá. ‘Oku ʻofaʻi, fakamahuʻingaʻi mo fiemaʻu koe.”
Kiate au, ʻoku faʻa hoko ʻa e kole tokoni ki he ʻOtuá ko e ʻuluaki sitepu ia ki tuʻa mei he siakale ʻo e loto-mafasiá, pea hangē ko e kaka ʻi ha moʻungá, ko e taimi ʻe niʻihi ko e meʻa pē ʻoku fiemaʻú ke u tokanga pē ki he sitepu hono hokó. ʻOku ou ʻilo te u toe ongoʻi fiefia ʻo fakafou ʻia Kalaisi, kehe pē ke kei hoko atu ʻeku laka ʻi he hala ʻo e tuʻunga faka-ākongá.