2025
Maʻá e Tokotaha Kotoa Pē ʻOku Ongoʻi Hangē ʻOku Nau Tōmui ʻi he Moʻuí
September 2025


Mei he YA Fakauiké

Maʻá e Tokotaha Kotoa Pē ʻOku Ongoʻi Hangē ʻOku Nau Tōmui ʻi he Moʻuí

Neongo naʻe teʻeki ke u aʻusia e ngaahi makamaile naʻá ku fokotuʻu kiate aú, ka naʻá ku kei tupulaki mo ako pē.

ko ha fakatātā ʻo ha tangata ʻoku feinga ke fakalaka ʻi ha meʻa fakafeʻātungia

Kuó ke ongoʻi ʻapē ʻokú ke tōʻohi ʻi he moʻuí?

Naʻá ku fakamoleki ʻa e konga lahi ʻo hoku taʻu uofulu tupú ʻi he fuatautau ʻeku fakalakalaká ʻi ha founga mātuʻaki mahino. Naʻe ʻi ai haʻaku ngaahi makamaile mo ha ngaahi meʻa pau ʻi he moʻuí naʻe ʻosi palani naʻá ku falala te nau fakahaaʻi mai ʻoku ou lavaʻi ʻa e meʻa kotoa naʻá ku fiemaʻu ʻi he moʻuí.

Ne u toki taʻu 30 pē he taʻú ni, ka ko ha konga lahi ʻo e ngaahi makamailé naʻe teʻeki ai ke hoko, tautautefito ki haʻaku ngāue maʻuʻanga moʻui. Pea koeʻuhí ko ia, ʻoku ou fefaʻuhi ai mo e ongoʻi hangē ʻoku ou tōmuí—ʻi hoku toʻú, ʻi he tuʻunga naʻe ʻamanaki ʻa e taha kotoa ke u ʻi aí, feituʻu naʻe ʻamanaki e taha kotoa ke u ʻi aí, pea fakamamahi tahá, ko e tuʻunga naʻá ku fiemaʻu ke u ʻi aí.

Naʻá ku ʻosi ʻiloʻi naʻá ku fie hoko ko ha toketā talu mei heʻeku kei taʻu hongofulu tupú, pea ko ha meʻa ia kuó u ngāue ki ai ʻi ha ngaahi taʻu lahi. Kapau te u toe foki ʻo talaange ki hoku tuʻunga taʻu hongofulu tupú ʻa ʻeku fuʻu tōmui ʻi heʻeku palaní, mahalo ʻe ilifia ia.

Ka ko e ongoongo leleí ʻeni: ʻOku maʻu ʻe hoku tuʻunga taʻu 30 ha fakakaukau lelei ange ki he moʻuí.

Ko ha Veʻeteka ʻOku ʻIkai Toe Ngata

ʻI hoku taʻu 18, naʻe fakaʻofoʻofa e meʻa kotoa. Naʻá ku hiki ki ha fonua kehe ke kamata he ʻunivēsití pea naʻe ola lelei ʻeku moʻuí ʻi ha feituʻu foʻou, naʻá ku kamataʻi ʻa e tefitoʻi lēsoni naʻe fakahoko ʻe he fānau ako fakafaitoʻo kehé, pea naʻá ku tauhi ke māʻolunga hoku ngaahi māká.

Naʻe hokohoko lelei pē ʻa e ngaahi meʻá ʻi he taimi naʻe taʻofi fakataimi ai ʻeku akó ke ngāue fakafaifekaú, foki mai ki ʻapi, pea toki mali ʻi ha ngaahi taʻu siʻi kimui ai.

Ka ko e taimi ʻeni naʻe kamata ke kiʻi faingataʻa ange ai e ngaahi meʻá.

ʻUluakí, naʻá ku kiʻi mālōlō ʻi ha taʻu ʻe taha he naʻe siʻi ʻaki ʻe hoku malí ha ngaahi taʻu ʻiate au pea fiemaʻu ke fakaʻosi ʻene akó. Naʻá ku tohi kole ʻi he taʻu hono hokó pea naʻe tali au ki ha ʻapiako ʻi hoku fonua tupuʻangá—ka naʻe ʻikai ke u tali koeʻuhí ko e tāpuni ʻa e kauʻāfonuá he KŌVITI-19 mo e faingamālie ngāue taʻeʻamanekina hoku uaifí. ʻI he taʻu hono hokó naʻá ku toe tohi kole ai, naʻe fakahoko ʻeni ʻi he fonua naʻá ku nofo aí, ka naʻe ʻikai ke ola fēfē he naʻe ʻikai ko ha taha nofo fonua au ʻi he fonua ko iá.

ʻI he taimi ne hoko ai hoku taʻu 27, kuó u loto-foʻi ʻaupito. Naʻe totonu ke ʻosi vaeua ʻeku ʻi he ʻapiako fakafaitoʻó he taimí ni! Naʻe hoko atu e moʻui hoku ngaahi kaungāmeʻa naʻá ku ako mo ʻosi fakataha mo kinautolú, ka u fihia au ʻi he meʻa naʻá ku ongoʻi naʻe hangē ha veʻeteka ʻoku ʻikai toe motu ʻo e tohi kolé mo e ʻikai talí.

Ngaahi Founga Kehekehe ʻo hono Fakahoko mo Fua e Fakalakalaká

Ko e anga ʻeku fakakaukaú, naʻá ku fihia ʻo ʻikai ke u toe fakalakalaka. Naʻe hanga ʻe he ʻikai ke u lavaʻi ʻa e ngaahi makamaile naʻá ku fokotuʻu ʻi heʻeku taʻu hongofulu tupú ʻo ʻai ke u ongoʻi loto-foʻi mo loto-mamahi pē ʻiate au.

Ka ko e meʻá ʻeni—ʻoku lahi fau ha ngaahi founga kehekehe ke fakahoko mo fua ʻa e fakalakalaká. Pea ʻi heʻeku fakakaukau ki aí, kuó u fakatokangaʻi ta naʻá ku tupulaki mo kei ako pē.

Ko e ʻuluaki taʻu ʻo ʻeku mālōloó? Ko ha faingamālie ia kiate au ke u fakahaaʻi ki hoku uaifí naʻe mahuʻinga ʻene akó kiate au mo kei maʻu ha aʻusia ko ē te ne tokoniʻi au ke u hoko ko ha toketā lelei angé.

Ko e taʻu hono hokó, ʻi he taimi naʻá ku fakasītuʻaʻi ai ʻa e faingamālié? Ko ha faingamālie ia ke ma lotu ai mo alēlea fakataha fekauʻaki mo ha founga ke fakapalanisi ʻa e ngaahi meʻa mahuʻinga ʻoku fepakipakí mo langa ʻa e faʻahinga moʻui naʻá ma fiemaʻú.

Pea ʻi he taʻu fakaʻosí, ʻi he taimi ne u ongoʻi liʻekina ai ʻi he ngaahi meʻa naʻe ʻikai ke u lava ʻo mapuleʻí? Naʻe taki au ʻe he meʻa ko iá ke u fekumi ki ha fakahā fakafoʻituitui, peá u maʻu ai e fakamahino naʻá ku fiemaʻu mei he Tamai Hēvaní naʻá ku ʻi he hala totonú, pea naʻa mo e taimi naʻá ku loto-foʻi ai mo ʻikai ke lava ʻo sio ki he meʻa ʻoku hanganaki mai mei he kahaʻú.

ʻOku ʻikai ke u fie fakangalingali ke pehē naʻe faingofua ʻa e ngaahi taʻu ko ia ʻo e tatalí. Lolotonga ʻeku moʻui ʻi he ngaahi taʻu ko iá, naʻá ku faʻa ongoʻi taʻe-fiemālie, ʻikai lava ha meʻa, mo loto-foʻi. Ka ʻoku mou ʻilo ha meʻa? Naʻe iku ʻo lelei ange ʻa e kahaʻú ʻi he meʻa naʻá ku mafakakaukauá. Ko hoku taʻu ua ʻeni ʻi he akoʻanga fakafaitoʻó, kae ngāue hoku uaifí ʻi heʻene ngāue naʻá ne fakaʻamuá, mo lava ke tokoniʻi fakapaʻanga kimaua. Hili ha ngaahi taʻu ʻo e fakamuʻomuʻa ʻene ngāué mo e akó, kuó ne mateuteu ke tokoniʻi au ʻi haʻakú, peá ma maʻu ʻa e faʻahinga feohi ʻe lava ke kei mālohi ʻi he ngaahi ʻaho faingataʻa ʻo e ako fakafaitoʻó.

Manatuʻi ʻa e Meʻa ʻOku Mahuʻinga Tahá

ʻOku ou kei hanganaki atu ki he ʻaho te u lava ai ʻo pehē ko ha toketā au. Kae hangē ko e akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní, naʻe hoko tonu ko ha toketaá, ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga ange ʻi he meʻa ko ʻeé.

Pea ʻoku tokoniʻi au ʻe heʻeku manatuʻi hoku tuʻunga ko e fānau ʻa e ʻOtuá, fānau ʻo e fuakavá, mo ha ākonga ʻa Kalaisí ʻi he taimi ʻoku ou fie pehē ai ʻoku ou “tōmuí,” ʻa ia ko ha meʻa ia ʻoku ou tui ʻoku fakahehema hatau tokolahi ke fai ʻi heʻetau hoko ko e kakai lalahi kei talavoú.

Mahalo ʻokú ke tatau mo au ʻo ʻosi fakahingoa pē koe ko ha taha tōnounou koeʻuhí ko e afeafe holo ʻi he ngāue maʻuʻanga moʻuí. Pe mahalo ʻoku sai pē hoʻo ngāue maʻuʻanga moʻuí ka ʻokú ke fehangahangai mo e fakahingoa ʻo e “teʻeki malí,” “fekuki mo ha fokoutua fakaʻatamai,” pe faʻahinga meʻa ʻoku kehe ʻaupito.

Ko e hā pē ho tūkungá, ʻiloʻi ʻoku lahi fau ʻa e ngaahi founga ke tupulaki ai mo ako pea fakalakalaká. ʻOua naʻá ke fuatautau koe ki he moʻui pe ngaahi fakaʻamu ʻa ha tokotaha kehe—pe naʻa mo hoʻo ngaahi fakaʻānaua ʻi he kuohilí.

Ka ke manatuʻi ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga tahá: “Ko hotau vā fetuʻutaki mo e Tamai Hēvaní mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá, ko hotau ngaahi fāmilí, mo e ngaahi kaungāʻapí, pea mo hono fakaʻatā ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí ke tataki kitautolu ʻi he ngaahi vā fetuʻutaki ko iá.”

Neongo ʻoku teʻeki ai ke u hoko ko ha toketā, ka ko ha foha au ʻo e ʻOtuá. Ko ha taha tauhi fuakava au. Ko ha tokotaha au ʻoku feinga mālohi ke hoko ko ha husepāniti lelei.

Pea ʻoku mahuʻinga ange maʻu pē ia ʻi he fakatonutonu he taimí.