Ko Hono Fakaʻaongaʻi ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá ki Hoʻo Moʻuí
ʻI he Taimi ʻo e Fakapoʻulí mo e Faingataʻá, Kumi ʻa e Māmá
ʻOku ʻomai ʻe he ngaahi konga faingataʻa ʻo e moʻuí ha faingamālie ke tau “taufā” mo fakahoungaʻi ai e maama ʻa e ʻEikí.
Kapau te u tā valivali ha fakatātā ʻo ha taha ʻo e ngaahi taimi faingataʻa taha ʻo ʻeku moʻuí, ʻoku ou tui ʻe fōtunga hangē ko e langí ʻi he poʻulí—ʻo meimei fakapoʻuli ha konga lahi, kae tōtō-holo ai ha fanga kiʻi maama ʻoku fetapaki.
Ko e taimi ʻoku ou pehē ai naʻe fakapoʻulí, ko ʻeku lea moʻoni. Naʻá ku faʻa langa ʻulu mo langa fakatafaʻaki taha hoku ʻulú ʻo toe fakalalahi ʻi heʻeku ʻasi ki he māmá, ko ia naʻá ku fakamoleki ha ngaahi ʻaho lahi ʻi fale ʻo ʻikai ulo ha maama. Naʻá ku feimeʻatokoni ʻi he kiʻi maama siʻi naʻe hū mai ʻi he puipui ʻo e ngaahi matapā sioʻata ʻi hoku peitó. Naʻá ku tukuhifo e maama ʻi he screen ʻo ʻeku komipiutá ki he poipoila tahá ʻi he taimi naʻe fiemaʻu ai ke fai ʻeku ngāue fakaako mei ʻapí.
Naʻe hangē naʻe aata mo fakapōpōʻuli ʻa māmani—pea mo hoku laumālié.
ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, ko e ngaahi ʻaho ko ia naʻá ku ongoʻi moʻui lelei aí naʻe hangē ne fuʻu maamangia iá. ʻOku ou manatuʻi ʻeku hū ki tuʻa, ki he huelo kakato ʻo e laʻaá, pea ʻikai ke u meimei faʻa tui ki he longomoʻui mo e moʻui ʻa e māmaní.
Ko e Fakapoʻuli ʻOku Hoko Kimuʻa ʻi he Māmá
ʻOku ʻikai ko au pē kuó u aʻusia ha ngaahi taimi ʻo e fakapoʻuli moʻoní pe ko hano heliaki. Lolotonga e mata meʻa-hā-mai ʻa Līhai ki he ʻakau ʻo e moʻuí, naʻá ne mamata “ki ha ʻao fakapoʻuli ʻaupito” (1 Nīfai 8:23). Naʻe fakamatalaʻi ʻe Siosefa Sāmita ʻa e “ʻao fakapoʻuli matolu” naʻá ne ʻākilotoa ia ʻi heʻene fekumi ki ha tali ki heʻene lotú (Siosefa Sāmita–Hisitōlia 1:15). Hili e pekia ʻa e Fakamoʻuí ʻi he kolosí, “naʻe hoko leva ʻa e fakapoʻuli ki he funga ʻo e fonuá” (3 Nīfai 8:19).
ʻI he ongo meʻa takitaha ko ʻeni ne hokó, naʻe muʻomuʻa ha vahaʻa taimi faingataʻa ʻo e fakapoʻuli lahi ʻi he mōmeniti mahuʻinga mo liliu moʻui ʻo e māmá mo e fakahaá. Kia Līhai, naʻe kāpui ʻe he fakapoʻulí ʻa kinautolu naʻa nau meimei aʻu ki he fuʻu ʻakau nāunauʻia ʻo e moʻuí. Naʻe fakahaofi ʻa Siosefa Sāmita mei he filí ʻi he taimi naʻe “[ʻi ai] ha pou maama … naʻe lahi ange hono ngingilá ʻi he laʻaá” ʻi ʻolunga ʻiate ia (Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:16). Pea ko e mahuʻinga tahá, naʻe toetuʻu ʻa e Maama ʻo Māmaní ʻo foki mai ki māmani ʻi he hili ha ʻaho ʻe tolu ʻo e fakapoʻulí.
ʻI he 1833, naʻe fehangahangai ʻa e fuofua Kāingalotú mo e taha ʻo e ngaahi taimi faingataʻa taha ʻi he hisitōlia ʻo e Siasí ʻi onopōní. Kuo tuli kinautolu ʻe he kau fakatangá mei honau ngaahi ʻapí, fakaʻauha ʻenau ngoué mo e koloá, pea aʻu ʻo nau fakamanamana ke tamateʻi hanau tokolahi. Fekauʻaki mo honau ngaahi tūkungá, naʻe ui kinautolu ʻe he ʻEikí ko e kakai “ngaohikovia, mo fakatangaʻi, mo tuli mei he fonua ʻo honau tofiʻá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:1).
Naʻe ʻi fē ʻa e maama naʻa nau fiemaʻú?
ʻOku Tau “Taufā” nai ki he ʻEikí?
ʻI he ngaahi mōmeniti ʻo e fakapoʻulí, ʻoku ʻi ai ha vahaʻa taimi mahuʻinga kimuʻa pea toki hoko mai ʻa e maama ko iá ke fakahaofi kitautolu—ko ha taimi ʻoku tau ako ai ke falala ki he ʻEikí mo fakafalala ki Hono mālohí. Ko ha vahaʻa taimi faingataʻa mo pelepelengesi, te tau fili ai ʻo kapau ʻoku tau tui ke tatali ke “fakahā mai ʻa [e] toʻukupu [ʻo e ʻOtuá]” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:17).
Ko e konga lahi tahá, ʻoku ʻikai ke tau fili e ngaahi faingataʻa te tau fehangahangai mo iá, ka te tau fili ʻa e founga te tau tali ai kinautolú. Pea “ʻoku fakafalala lahi e lavameʻa mo e fiefia ʻa e tokotaha takitaha, ʻi he moʻuí ni mo e taʻengatá, ki heʻene tali e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí.”
Ko ia, ko e hā leva e meʻa naʻe fai ʻe he fuofua Kāingalotu ko iá ki honau ngaahi faingataʻaʻiá? Neongo naʻa nau “meʻa vaʻinga” ʻaki e faleʻi ʻa e ʻEikí, ʻo fakaiku ai ki he faingataʻa ko ʻení, ka “ʻi he ʻaho ʻo ʻenau faingataʻaʻiá, ʻoku nau taufā mai kiate [Ia]” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:8).
ʻI he taimi ʻoku tau fehangahangai ai mo e fakapoʻulí mo e faingataʻá, ʻoku tau “taufā” nai ki he ʻEikí? ʻOku tau hanga nai ki Heʻene māmá, pe ʻoku tau tafoki meiate Ia?
ʻOku ʻomai ʻe he ʻEikí ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 98, ʻa e meʻa ʻoku ou lau ko ha palani sitepu ʻe tolu ʻo e tafoki kiate Iá mo e kātekina ʻo e ngaahi taimi ʻo e fakapoʻulí:
-
Fakafetaʻi ʻi he meʻa kotoa (vakai, veesi 1).
-
Tatali ʻi he faʻa kātaki ki he ʻEikí (vakai, veesi 2).
-
Tui ʻe iku lelei ʻa e meʻa kotoa pē kiate koe (vakai, veesi 3).
Pea ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101, oku ʻomai ai ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi talaʻofa ko ʻení kiate kinautolu ʻoku kātakí:
-
“Ko kinautolu kuo fakamoveteveté ʻe tānaki ʻa kinautolu” (veesi 13).
-
“Ko kinautolu kotoa pē kuo tangí ʻe fakafiemālieʻi ʻa kinautolu” (veesi 14).
-
“Ko kinautolu kotoa pē kuo foaki ʻenau moʻuí koeʻuhí ko hoku hingoá ʻe fakakalauni ʻa kinautolu” (veesi 15).
Ko e talaʻofa ʻeni ʻa e ʻEikí—ʻe lava ke liliu hotau ngaahi faingataʻaʻiá ke fiefia. “Ko kinautolu kotoa pē ʻoku ʻikai te nau lava ʻo kātakiʻi ʻa e tauteaʻí, kae fakaʻikaiʻi aú, ʻoku ʻikai lava ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa kinautolu” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 101:5 ʻE lava ke fakatupulaki ʻe he fakapoʻuli ʻo e faingataʻá ʻa ʻetau malava ko ia ke fekumi mo fiefia ʻi he māmá.
Ko e Maʻu ʻo e Taumuʻá ʻi he Ngaahi Faingataʻá
Ke toe fakafoki mai ʻa e talanoa ki heʻeku kiʻi langa ʻulu faikehé, ʻoku ou manatuʻi ʻa e ʻaho naʻá ku maʻu ai ha tāpuaki ʻi he lolotonga ʻo e meʻa ne mei hoko ko e langa ʻulu kovi taha ʻi heʻeku moʻuí. Pea neongo naʻe ʻomi ʻe he tāpuaki ko iá ha ʻamanaki lelei ʻe fakalakalaka hoku tūkungá, ka naʻe toe tāpuakiʻi foki au ʻaki ha loto-vilitaki, tupulaki, manavaʻofa lahi ange ki he niʻihi kehé, pea mo ha ʻilo lahi ange ki he founga ke matuʻuaki ʻaki ʻeku langa ʻulú.
Naʻe iku ia ko e maama naʻá ku fiemaʻu ʻi he mōmeniti ko iá—ko ha palōmesi ko hoku ngaahi taimi faingataʻá naʻe ʻikai taʻe-ʻuhinga. Pea neongo ʻoku ʻikai palōmesi mai ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí te tau lava ʻo hao mei he ngaahi faingataʻa kotoa ʻi he moʻuí, ka ʻoku palōmesi mai ʻe lava ke ʻi ai ha taumuʻa hotau ngaahi ʻahiʻahí. ʻOku hoko hotau ngaahi faingataʻá ko ha ngaahi faingamālie, ʻo fou ʻia Kalaisi, ke fakamāʻoniʻoniʻi ai kitautolu.
Ko ia, pīkitai ki he fanga kiʻi maama ko iá ʻi hoʻo moʻuí. Tuku ke fakaivia koe ʻe he manatu ki he ngaahi mōmeniti fakaʻofoʻofa mo fonu māmá ʻi he taimi ʻo e fakapoʻulí.
Pea manatuʻi neongo ʻe lava ke pulonga kitautolu ʻe he ngaahi taimi faingataʻa ʻo e moʻui fakamatelié, ka ʻoku ʻatā maʻu pē ʻa e Maama ʻa Kalaisí kiate kitautolu.