2025
Faleʻi Mahuʻinga ki Hono Kumi ʻo e Tokotaha Totonu ke Mali mo Iá
Liahona ʻOkatopa 2025


Fakataha Lotu ʻoku ʻOatú

Faleʻi Mahuʻinga ki Hono Kumi ʻo e Tokotaha Totonu ke Mali mo Iá

ʻOku ʻi ai ha foʻi lea ʻe nima ʻoku ou loto ke ke manatuʻi: faitotonu kakato, loto fakatōkilalo taʻesiokita.

ko ha ongomeʻa mali ʻokú na maʻu meʻatokoni mo kakata fakataha

ʻOku ʻi ai ha ngaahi faingamālie, meʻa ʻoku malava, mo ha ngaahi faingamālie maʻongoʻonga ʻi he taimi fakaʻofoʻofa ko ʻeni ʻo e moʻuí.

ʻOku ou fie vahevahe ha fanga kiʻi fakakaukau mo kimoutolu ʻoku teʻeki ai ke malí ka ʻoku mou lolotonga fekumi fiefia, vēkeveke, fakaofo, pea ngali fakailifia mo fakamanavahē he taimi, ke maʻu ʻa e tokotaha te ke iku nofo mo ia ʻi he toenga hoʻo moʻui fakamatelié pea mo hono kotoa ʻo ʻitānití. ʻE lava ke hoko ʻeni ko ha aʻusia mātuʻaki toputapu mo fakafiefia ʻi hoʻo moʻuí.

Ke Mou Loto-toʻa!

Ko ʻeku ʻuluaki faleʻi pē kiate kimoutolú ke mou loto-toʻa. Feinga mālohi ke fakatupulaki ha feohi fakakaungāmeʻa taha ki he taha. ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke ke fakakaukau ʻe tupulaki ʻa e feohi fakakaungāmeʻa kotoa pē ʻo hoko ai ha feʻofaʻaki, ka ʻe lahi e meʻa ʻe ʻilo mei he feohi taha ki he tahá.

ʻI he ngaahi taʻu kuo hilí, naʻe fai ai ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ko e Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí ʻa e lea ko ʻení: “ʻOku mau faleʻi kimoutolu ke mou feohi mo e kau taautaha tangata pe fefiné ʻi he ngaahi sīpinga teiti ko ē ʻoku malava ke fakaiku ki he malí.”

Naʻe tānaki kimui ange ʻa ʻEletā Lōpeti D. Heili (1932–2017) ʻo pehē: “ʻI he taimi ʻokú ke teiti aí, feinga ke ke ʻilo e meʻa kotoa pē kau ki he tokotaha ko eé. Kapau ʻe lava, feinga ke feʻilongaki mo e ongo fāmilí. ʻOku faitatau nai hoʻomo ngaahi taumuʻá? ʻOkú mo maʻu nai e ongo tatau pē ki he ngaahi fekaú, Fakamoʻuí, lakanga fakataulaʻeikí, temipalé, fatongia fakaemātuʻá, uiuiʻi faka-Siasí mo e tokoni ki he niʻihi kehé? Kuó ke ʻiloʻi nai e founga e tokotaha ko eé he taimi ʻoku taulōfuʻu ai e moʻuí, anga ʻene tali e lavameʻá mo e tōnounoú, matuʻuaki e lotoʻitá mo talia e ngaahi faingataʻá? ʻOku tukuhifo ʻe he tokotaha ʻokú mo teití e niʻihi kehé pe fakahikihikiʻi kinautolu? ʻOku hoko nai ʻene fakakaukaú, leá, mo e tōʻongá ko ha meʻa te ke fie nofo ai mo ia he ʻaho kotoa?”

Talangofua ki he Ngaahi Fono ʻo e Moʻui Maʻá, Mapuleʻí, mo e Angamaʻá

ʻI he taimi ʻokú ke loto ai ke fakatupulaki ha vā fetuʻutaki ʻoku ope atu ʻi he feohi fakakaungāmeʻá ki he feʻofaʻakí, ʻoku fuʻu mahuʻinga leva ke ke talangofua ki he ngaahi fono ʻo e moʻui maʻá, mapuleʻí, mo e angamaʻá.

ʻOkú ke ʻiloʻi ʻokú ke maʻu ha ngaahi ongo mo e holi fakatuʻasino mālohi kuo pau ke mapuleʻi pea puleʻi fakalelei ke fakaʻehiʻehi mei he ʻuma ʻo fuʻu tōtuʻá pe faʻahinga fealaʻaki ʻoku taʻefeʻungá.

ʻOku ou fakapapauʻi atu ko ha ʻAposetolo ʻa e ʻEikí, ko hono fakatonuhiaʻi koe ʻi hoʻo ongoʻi fetokangaʻakí pea fakaofi atu ki hano fai ha meʻa taʻe taau te ne maumauʻi ai e fono ʻo e angamaʻá, he ʻikai tokoni atu ia ʻi he fili fakalaumālie mahuʻinga ʻokú ke fakaʻamu ke fakahokó. ʻE ho ʻatamaí, lotó, mo e ngaahi ongo fakalaumālié.

Fokotuʻu hoʻo ngaahi fakangatangatá. Fokotuʻu ha ngaahi fakangatangata pau ʻi he meʻa kotoa pē ʻokú mo fakahoko fakatahá, ke ʻoua naʻa toe lava ʻo maumauʻi pe kiʻi leʻei ki he tafaʻakí ʻi haʻamo maʻu ha fuʻu ongo mālohi.

Fakaʻaongaʻi e Faingamālié

Hokó, ʻoua naʻá ke manavasiʻi ke fakaʻaongaʻi e faingamālie feohi mo ha taha ʻe ʻikai hā mahino pe te ke fili. ʻI he kamata ke u maheni mo Kefí, naʻe ʻikai ngata pē ʻi heʻene hoko ko ha taha tui mo poto lahí, ka ko ha pilinisesi Folōlita foki ia. Naʻá ne vala lelei pea naʻe ʻi ai pē hono faʻahinga tuʻunga māʻolunga pau. Ko ha tamasiʻi faama au. Ne ʻi ai ʻemau kiʻi faama pulu siʻisiʻi.

Ka naʻe tuku mai ʻe Kefi haku faingamālie. ʻOku ou tui naʻe kehe hoku puipuituʻá mei he tokotaha naʻá ne ʻamanaki ke hoko ko hono husepānití. ʻOku ʻikai fiemaʻu ia ke tau maheni pē mo kinautolu ʻoku nau puipuituʻa tatau mo kitautolú. ʻOku tau sio ʻo fakalaka atu mo lahi ange ki honau tuʻunga totonú mo e tuʻunga te nau aʻusiá.

ʻOku ou saiʻia he kupuʻi lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Tēvita ʻO. Makei (1873–1970), ʻa ia ko e palōfita ʻa e ʻEikí ʻi he māmaní ʻi heʻeku fuofua hū ki he ʻunivēsití. ʻI haʻane lea ki he kakai tangatá, naʻá ne pehē:

“Kapau te ke feʻiloaki mo ha taʻahine ʻokú ke ongoʻi ha holi ke aʻusia ha meʻa, ʻokú ne ueʻi koe ke ke fai ho lelei tahá, pea fakaʻaongaʻi ho lelei tahá, ʻoku taau ke maʻu ʻe he finemui ko iá ʻa hoʻo ʻofá. …

“… ʻOku ʻikai te ke feinga ke kumi faingamālie ʻaki ia ʻi hoʻomo feohí; ʻokú ke ongoʻi ʻiate ia ʻokú ke fie hoko ko e meʻa kotoa pē ʻoku totonu ke [ke] aʻusiá, he te ne ueʻi fakalaumālie koe ki he tuʻunga lelei tahá.”

Tukupā ke Faitotonu mo Loto Fakatōkilalo

ʻOku ʻi ai ha foʻi lea ʻe nima ʻoku ou loto ke ke manatuʻi: faitotonu kakato, loto fakatōkilalo taʻesiokita.

Naʻe pehē ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani, ko e Palesiteni Leʻoleʻo ʻo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, “ʻOku matala ʻa e ʻofa moʻoní ʻi he taimi ʻoku tau tokanga lahi ange ai ki ha taha kehe ʻo laka ange ʻi heʻetau tokanga pē kiate kitautolú.”

ʻI he tupulaki hoʻomo teití ki hono matuʻaki fakapapauʻi ke mo fevahevaheʻaki hoʻomo moʻuí, ʻokú mo vahevahe ai hoʻomo ngaahi fakakaukau fakataautaha loloto tahá, hoʻomo ngaahi fakaʻamú, mo hoʻomo ngaahi manavasiʻí. ʻOkú mo fevahevaheʻaki pe ko hai kimoua, ko hai kimoua ʻi he kuohilí, pea ko hai ʻokú mo fie hokosiá. Faitotonu kakato, loto fakatōkilalo taʻesiokita.

Kapau ʻokú ke fefaʻuhi mo e ponokalafí pe kuó ke fefaʻuhi mo ia ʻi he kuohilí, ʻoku totonu ke ʻiloʻi ʻe he taha ʻe hoko ko ho hoa taʻengatá ʻa ho faingataʻaʻiá mo e founga naʻá ke fehangahangai ai mo iá. Kapau kuó ke faingataʻaʻia ʻi he ngaahi maʻunimā kehé, ko hono tauhi e fono ʻo e angamaʻá, loí, pe kaihaʻá, ʻe ueʻi koe ʻe he loto fakatōkilaló mo e faitotonú ke ke ʻoange ki he taha ʻokú ke ʻofa aí ha faingamālie ke ne fakakaukauʻi fakalelei mo fakalaumālie ʻi he faʻa lotu ʻene fili ki he hoko atú, kimuʻa hano tali mo fanongonongo atu ʻe fai ha fakamaʻu.

ʻOku fiemaʻu nai ke lea ʻaki e meʻa kotoa pē kuo hokó? ʻFai ʻaki pē hoʻo fakapotopotó mo e fakaʻutoʻuta leleí. Kapau naʻa ke toʻo e foʻi pululole ʻa Melé he kalasi onó taʻe maʻu ha ngofua, mahalo ʻe lava ke fakangaloʻi ia. Ka ʻo kapau naʻá ke fefaʻuhi mo e ponokālafí ʻi ha taʻu ʻe ua, ta ʻoku mahuʻinga ange ia.

Ko ha meʻa lelei ke ke ʻeke pē kiate koe pe ko e hā te ke loto ke ʻilo ki aí kapau ko e hoá koe, ʻo teuteu ʻi he faʻa lotu ke feohi he kotoa hoʻo moʻuí mo ha taha ʻokú ke ʻofa ai.

ʻE lava ke vave e mahino ha meʻa mei he ngaahi taʻu kuo hilí pea ʻikai ha fakafeʻātungia. Kapau ko e palopalemá pe vaivaí pe angahalá naʻe toki hoko pē kimuí ni mai, te ne ala ʻai e taha kehé ke ne toʻo māmālie ʻa e vā fetuʻutakí mo tuku ha toe taimi mo ha aʻusia lahi ange ke vakaiʻi pe ʻokú ne mateuteu nai ke toe hoko atu. ʻE ala fiemaʻu ki ai ha lotu lahi ange, ngaahi fealeaʻaki mo e mātuʻá pe kau taki falalaʻangá, pea mo ha aʻusia lahi ange mo e tokotaha ʻokú ke ʻamanaki ke nofo mo ia ʻo taʻengatá.

ʻOku totonu ke tau manatuʻi ʻoku ʻikai ha taha ia ʻe haohaoa. ʻOku tau fehalaaki kotoa pē. ʻI he lea totonu atu ʻa e tokotaha ʻokú ke ʻofa aí kiate koé, fakaʻapaʻapaʻi ʻene loto-toʻá. Kapau naʻe ʻi ai moʻoni ha meʻa naʻe hoko ʻi he kuohilí, tukulotoʻi e folofola ko ʻení: “Ko ia ia kuó ne fakatomala mei heʻene ngaahi angahalá, ʻoku fakamolemoleʻi ia, pea ko au ko e ʻEikí ʻoku ʻikai te u toe manatu ki ai” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 58:42).

Te u toe fakaʻaongaʻi ha kupuʻi lea meia Palesiteni Hōlani: “ʻOku ʻikai ha faikaumeʻa fakamātoato pe fakamaʻu mali pe nofomali ʻe taau mo e hingoá ʻo kapau he ʻikai ke tau tuku kakato ʻa e meʻa kotoa ʻoku tau maʻú ki ai pea ʻi heʻetau fai iá ʻoku tau falala kakato ai kiate kitautolu mo e tokotaha ʻoku tau ʻofa aí.”

Faitotonu kakato, loto fakatōkilalo taʻesiokita.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Dallin H. Oaks, “The Dedication of a Lifetime” (Church Educational System Fireside for Young Adults, May 1, 2005), 5–6, Gospel Library.

  2. Robert D. Hales, “Ko e Fehangahangai mo e Faingataʻa ʻo e Māmaní he ʻAho Ní,” Liahona, Nōvema 2015, 45–46.

  3. David O. McKay, “As Youth Contemplates an Eternal Partnership,” Improvement Era, Mar. 1938, 139.

  4. Jeffrey R. Holland, “How Do I Love Thee?” (fakataha lotu ʻa e ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí, 15 ʻo Fēpueli, 2000), 3, speeches.byu.edu.

  5. Jeffrey R. Holland, “How Do I Love Thee?,” 3.