2025
Fefaʻuhi mo e Fakafehoanakí
Sune 2025


ʻOua Naʻa Liʻaki e Fakataha Lotu Ko ʻEní

Fefaʻuhi mo e Fakafehoanakí

Te tau lava ʻo ikunaʻi ʻa e ʻahiʻahi ke fakafehoanakí, ʻi heʻetau loto-tokangá mo e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí.

Mei ha lea ʻi ha fakataha lotu naʻe fai ki he fānau ako ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí ʻi Polovo, ʻIutā, USA, ʻi he ʻaho 7 ʻo ʻOkatopa 2019. Ke maʻu kakato ʻa e leá, ʻalu ki he speeches.byu.edu.

Ko Kalaisi ʻoku folofola ki Heʻene kau ākongá

Ko e fakahehema ko ia ke fakafehoanakí ko ha meʻa ia ʻoku ou fakakaukau ki ai he taimi kotoa pē koeʻuhí he ʻoku ou fai maʻu pē ia. Ka naʻa mo e fakamatala ko iá ʻoku fuʻu takihala. Ko e pehē, “ʻOku ou fakahoko maʻu pē iá,” ʻoku hangē ia ko haʻate pehē, “ʻOku ou mānava maʻu peé.” ʻOku hoko pē ʻo ʻikai haʻaku fakakaukau ki ai. ʻE lava ke hoko tupukoso pē—meimei fakanatula pē. Ko e ʻuhinga ia ʻoku mātuʻaki fakatupu hohaʻa aí. ʻOku tau ʻilo mei he Mōsaia 3 ko e taimi ʻoku tuku ai kitautolu ki hotau tuʻunga “fakakakanó,” ʻoku faingataʻa ke tau “[talangofua] ki he fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní” (veesi 19).

Ko e hā leva ʻe ueʻi kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ke tau faí?

ʻUluakí, ʻoku fiemaʻu ke tau ʻiloʻi ʻa e palopalemá. Tuku ke u fakamatalaʻi ia ʻaki haʻaku fakahaaʻi e founga ne u faʻa fakaʻaongaʻi ki hono fakakaukauʻi e fakamatala fakafolofola ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 7. ʻOku toe fakamatalaʻi ʻe he vahe ko ʻení ʻa e founga naʻe fakahaaʻi ai ʻe Sione ʻene fakaʻamu fakamātoato ke maʻu “ʻa e mālohi ki he maté, koeʻuhí ke [ne] moʻui pea ʻomi ʻa e ngaahi laumālie kia [Kalaisi]” kae ʻoua kuo toe hāʻele mai ʻa Sīsuú (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 7:2; vakai foki, Sione 21:20–23). ʻOku tau ako ʻi he vahe 7 ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá naʻe fakaʻamu ʻa Pita ke ne “haʻu fakatoʻotoʻo ki [he ʻEikí] ʻi [Hono] puleʻangá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 7:4).

Ko e founga ʻeni naʻá ku fakakaukau naʻe hoko ai ʻa e meʻa ko ʻení. Naʻe kiʻi moulu mai ʻa Pita ki he Fakamoʻuí ʻo fehuʻi leʻosiʻi ange, “Ko e hā e fakaʻamu [moʻoni] ʻa Sioné?” ʻOku ʻilo ʻe Pita naʻe fakaʻamu ʻa Sione ke kei moʻui ʻi māmani ʻo malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí, kae ʻoua kuo hoko ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Maí. ʻOku ou lava ʻo sioloto ki ha feinga ʻa Pita ke malimali mo pehē, “Tamani. Meʻa fakaʻofoʻofa ia.” Ka ʻi heʻene fakakaukau moʻoní ʻoku pehē ai ia, “ʻAaaa! ʻOku ou vale ʻaupito! Ko e hā naʻe ʻikai ke u kole ai ʻa e meʻa ko iá? Ko e hā naʻe ʻikai ke u fakakaukau ai ki aí? ʻOku angatonu lahi ange ʻa Sione ʻiate au! ʻOku ʻikai fai ha lau ia ki heʻene veʻe vave ange ʻiate aú! Ko e hā ʻoku ou faʻa taaimuʻa ai mo ʻohomuʻa he meʻa kotoá?”

ʻI he laukonga ko ʻení, ʻe lava ke pehē ʻe ha taha ʻoku peheni e fakalea ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 7:5: “ʻOku ou pehē kiate koe, ʻe Pita, ko [hoʻo fakaʻamu ke haʻu fakavavevave ki hoku puleʻangá] ko ha fakaʻamu lelei ia; ka kuo fakaʻamu hoku ʻofaʻanga ko [Sioné] ke ne fai ha meʻa lahi ange, pe ko ha ngāue lahi ange ʻi he meʻa [kuó ke faí, ko e fakapikopiko koe].” Naʻá ku fakatokangaʻi naʻe ʻikai pehē ʻa e vēsí. Ko hono fakalea moʻoní ʻeni: “ʻOku ou pehē kiate koe, ʻe Pita, ko e holi lelei ʻeni; ka kuo holi ʻa hoku ʻofaʻangá ke ne fai ha meʻa lahi ange, pe ko ha ngāue lahi ange ʻi he lotolotonga ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá ʻi he meʻa kuó ne fai kimuʻá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 7:5; naʻe tānaki atu hono fakamamafaʻí).

ʻOku ou ongoʻi ʻeni ʻi he mālohi ʻo e moʻoní: ʻoku ʻikai fakahoko ʻe hotau ʻOtua haohaoa mo ʻofá ʻa e faʻahinga fakafehoanaki naʻá ku fakakaukau ki ai ʻi he meʻa ko ʻení. Naʻe fakafehoanaki pē ʻe Sīsū ʻi he veesi ko ʻení ʻa Sione ki he moʻui pē ʻa Sione kimuʻá—ʻa Sione mo Sione kimuʻá. Naʻá ne fakafehoanaki pē ʻa Pita mo e Pita motuʻá, ʻa e Pita kimuʻá. Pea ʻokú Ne fakafehoanaki pē au mo au kimuʻá.

ʻOku tau ʻilo kotoa ʻeni, ʻikai ko ia? Ka ʻo kapau ʻoku tau ʻilo ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení, kapau ʻoku nau ʻai ke tau ongoʻi fiemālie, ko e hā leva ʻoku fuʻu faingataʻa ai ke manatuʻi kinautolú? Ko e hā te tau lava ʻo faí?

Ko e Founga Hono ʻIloʻí

ʻIo, ʻoku ʻi ai ha meʻa, te tau lava ʻo manatuʻi maʻu pē. Ko e ʻuluakí leva, ʻai ke tau tokanga ʻi heʻetau fakahehema ke fakafehoanakí. Pea ko ha ngaahi meʻa ʻeni ʻoku tau fakatokangaʻi.

ʻOku tau ongoʻi ʻe lava ke iku ʻa e fakafehoanakí ki he faʻahinga kovi kotoa pē. ʻI he tafaʻaki ʻe taha, te ne lava ʻo fakatupu ʻa e anga fiemeʻá. Te ne lava ʻo fakatupu ʻa e ʻulupupulá. Te ne lava ke fakatupu ʻa e sio laló mo e taʻe-tokaʻí. Te ne lava ʻo fakatupu ʻa e fakahōhōlotó mo e fakafiefiemālié mo e mūnoá. ʻI he tafaʻaki ʻe tahá, te ne lava ke fakatupu ʻa e loto-foʻí. Te ne lava ke fakatupu ʻa e mole ʻo e ʻamanakí. Te ne lava ʻo fakatupu ʻa e ongoʻi taʻe-mahuʻingá mo e maá. Ko ha meʻangāue mālohi ia ki he angahalá mo e mamahí!

Te tau lava ʻo fakahoko e founga ʻa Nīfaí. Te tau lava ke pehē, “Ko e hā te u tukulolo ai ki he ngaahi ʻahiʻahí, koeʻuhí kae lava ʻe he tokotaha angakoví ʻo maʻu ha mālohi kiate au ʻo maumauʻi ʻa ʻeku melinó, pea fakamamahiʻi ʻa hoku laumālié?” (2 Nīfai 4:27).

Te tau lava ʻo fakatokangaʻi e faʻa fehalaaki lahi ʻa e ngaahi fakafehoanaki ko ʻení—ʻa ʻenau faʻa makatuʻunga ʻi he ngaahi loi mo e fakavaʻe taʻe-kakato, ʻa e niʻihi kehé mo haʻatautolú fakatouʻosi. ʻOku mahuʻinga ke fakatokangaʻi, mahuʻinga ke fehangahangai mo ia, mo mahuʻinga maʻu pē ke fakamanatu kiate kitautolu.

Lahi Fau Hono Ngaahi Tafaʻakí

ʻOku totonu e tokanga lahi ki he felāuaki ʻa Kolihola mo ʻAlamā ʻi he ngaahi lēsoni mo e ngaahi fakahinohino ʻo e Siasí. Ka ʻoku ou tui ʻoku ʻikai fai ha tokanga feʻunga ki he taha ʻo e ngaahi fakamatala ʻa Koliholá ki he mahino ʻo ʻene loí. Naʻe taku ʻe Kolihola “ʻoku tuʻumālie ʻa e tangata taki taha ʻo fakatatau ki hono ʻatamaí, pea ʻoku ikuna ʻe he tangata taki taha ʻo fakatatau ki hono iví” (ʻAlamā 30:17). ʻOku ʻikai ke moʻoni ʻa e lau ko iá, pea ko e taimi ʻoku tau faitotonu ai kiate kitautolú, ʻoku tau ʻiloʻi ʻoku ʻikai moʻoni ia.

Ko ʻeku ʻuhingá he ʻikai lava ʻe ha taha ʻo pehē, ʻi he ʻuhinga taupotu tahá, “Naʻá ku tuʻumālié koeʻuhí ko hoku potó,” pe “Naʻá ku ikuná koeʻuhí ko hoku iví.” Ko hono moʻoní, ʻoku tau ʻiloʻi ʻoku lahi e ngaahi meʻa ʻoku kau ki aí. ʻOku lahi fau e ngaahi meʻa ʻoku ʻikai ke tau puleʻí, ko e feituʻu ʻoku fanauʻi ai kitautolú, hotau matakalí, tuʻunga tangata pe fefiné, ngaahi akoʻanga kiate kitautolú, tuʻunga fakaako ʻa ʻetau mātuʻá, ngaahi afa tukufakaholó hangē ko e māʻolungá mo e sino kaukauá, taimi ʻo ʻetau tohi kolé mo kinautolu ʻoku tohi kole ki ha polokalama pe ngāue. ʻOku kaunga kātoa e ngaahi moʻoni ko ʻení ki he tuʻunga ʻoku tau maʻu ai ha faingamālieke “koloaʻia” pe “ikuná.” Pea ʻi he meʻa ko iá, ko e hā leva ʻa e fōtunga pau ʻo e “koloaʻiá” pe “ikuná”?

ʻOku tau lava ʻapē ke fakatokangaʻi e ʻuhinga ʻoku ʻikai taau ai ʻa e fakafehoanakí—kiate kitautolu pe ki he niʻihi kehé? ʻOku lahi fau e ngaahi tafaʻaki ʻoku kaunga ki aí.

Ko e kotoa ʻo e ngaahi meʻá ni ke tau pehē pē ʻoku totonu ke tau mavaʻofa lahi ange ki he taha kotoa he ʻoku ʻikai ke tau ʻiloʻi pe ko e hā e kavenga ʻoku nau fuesiá pe ko e hā ʻokú ne fakamafasiaʻi kinautolú. Pea ʻoku totonu ke tau loto-fakatōkilalo lahi ange ʻi he taimi ʻoku tau lavameʻa aí.

Siʻi Ange Fekauʻaki mo Kitautolu

ʻOku ʻi ai haʻaku fānau lelei ʻe toko fā—ko Paʻale, Māsolo, Tulūmeni, mo ʻEsilī—pea kuó u ako ha ngaahi meʻa lahi meiate kinautolu. ʻOku ʻi ai ha ʻata ʻoku hā mahino ki hoku ʻatamaí he ʻahó ni ʻo tatau pē mo e taimi naʻe hoko ai ʻi he taʻu ʻe 15 tupu kuo hilí, ko haʻaku vaʻinga hapohapo mo ʻema ongo tamaiki tangata lalahí, ʻa Paʻale mo Māsolo, ʻi he tafaʻaki kimui homau ʻapí. Naʻe taʻu nima pe ono ʻa Paʻale; mahalo ko Māsoló naʻe taʻu tolu. Te u tolongi ʻa e foʻi pulú kiate kinaua takitaha. Naʻe meimei ke hapo maʻu pē ʻe Paʻale ʻa e foʻi pulú. Ko Māsoló, naʻe ʻikai ke fuʻu lahi.

ʻOku ou lava ʻo sio ki he tokanga ʻa Māsoló, ʻene sio ki he foʻi pulú—kae kei tō maʻu peé. Tatau ai pē pe naʻe fēfē ʻeku tolongi e foʻi pulú, naʻe hangē naʻe tau maʻu pē ia ʻi hono ʻulú ʻi heʻene hū hifo ʻi hono ongo nimá, he naʻe ʻuluaki tomuʻa hapo pē ia pe hapo tōmui. Meʻa-mālié he ko ha foʻi pulu mātuʻaki molū moʻoni. Ka ko e meʻa ʻeni he ʻikai toe ngalo ʻiate aú: Naʻe fiefia ʻa Māsolo, punopuna, pea kikī fiefia ʻi he taimi kotoa pē naʻe hapo ai ia ʻe Paʻalé. ʻOku ou kei lava pē ʻo ongoʻi hono kiʻi leʻó ʻi heʻene kaila, “Tō atu, Pā!” pe “Fakaʻofoʻofa ia, Pā!” Peá ne ʻai leva ke tō ʻa e tolo hono hoko naʻe fai atu ki aí. Ka naʻe hangē naʻe ʻikai hōloa ai ʻene fiefia ʻi he lavameʻa ʻa Paʻalé. Hangē naʻá ne ʻiloʻi naʻe ʻikai ko ʻene feʻauhí mo Paʻale. Te ne ala fiefia pē ʻi he lavameʻa ʻa Paʻalé. Te tau toe maʻu fēfē mai nai e kaungā fakafiefia fakakei-iiki ko iá ʻi he monūʻia ʻa e niʻihi kehé?

ʻI he taimi ʻoku haohaoa ai ʻetau taumuʻá, ko e taimi ʻoku tau ngāue loto-maʻa aí, pea ko e taimi ko ʻetau taumuʻá pē taha ke tāpuakiʻi ʻa e niʻihi kehé, ʻoku ʻikai leva hano ʻaonga ʻo e fakafehoanaki hīkisiá. ʻOku ʻikai hanau ʻaonga ʻi heʻetau fakakaukaú. ʻI he taimi ʻoku tau fonu ai ʻi he manavaʻofá, te tau hangē ko e Fakamoʻuí. Ko e hā naʻe fakanatula ai pē kiate Ia ʻa e ngaahi taumuʻa haohaoá? Koeʻuhí pē, he naʻá Ne ʻafioʻi Ia pea ʻokú Ne ʻafioʻi koe mo ʻafioʻi au. ʻOku liliu ʻe he meʻa ko iá ʻa e meʻa kotoa.

Kapau te tau fehuʻi kiate kitautolu pe naʻe fakafehoanaki ʻe Sīsū Ia pe ʻikai, mo kinautolu naʻa nau feohí, pe fakafiefiemālie pē ʻi Hono tuʻuʻanga ʻi he ngaahi tuʻunga ʻo e … lavameʻá” pea mo ia naʻe ʻi lalo ʻiate Iá, ʻe ngalivale leva ʻa e fehuʻí. ʻOku tau manatuʻi ko e Fakamoʻuí ʻeni naʻe taumuʻa ke ʻai kitautolu—fakatatau mo e fakalea ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88—“ke tuʻunga tatau mo iá”! (veesi 107). ʻOku ʻikai ha meheka, ʻikai ha feʻauʻauhi. Kapau naʻe ʻi ai ha ʻahiʻahi ke fakafehoanaki, naʻe “ʻikai te ne fakavaivai” ki ai (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:22). Pea te tau lava ʻo hangē ko Iá.

Ko e Meʻa Mahuʻinga Tahá

Te ke maʻu ha ngaahi ʻīmeili pe pōpoaki text—mahalo ʻo aʻu pē ki he ʻahó ni—ʻo fakahoko atu naʻe fakangāueʻi ha taha kehe ia ʻi ha ngāue, naʻe fili ha taha kehe ia ki he timí, ʻoku ʻikai toe fie teiti tuʻo ua ha taha ia, kuo uiuiʻi ha taha kehe ia ko e palesiteni ʻo e Fineʻofá, mo ha ngaahi meʻa pehē. Kae ʻoua naʻá ke lau ia ko ha fakaʻilonga ʻo ho mahuʻingá. ʻOku ongo vevela ʻa e loto-mamahí, ka te nau toe lava pē ʻo tokoni lelei. ʻE lava ke “fengāueʻaki fakataha ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ke lelei ai ʻa kinautolu ʻoku ʻofa ki he ʻOtuá” (Loma 8:28). Kae ʻoua naʻa tuku e ʻahiʻahi ke fakafehoanakí, ke ne ʻoange ʻa e mālohi fakatupu ʻauhá ni ki he ngaahi taʻefiemālie ko ʻení. Ko e ngaahi fakafehoanaki ko ʻení ko ha ngaahi meʻa loi; ʻoku ʻikai—pea ʻikai ke nau lava—ʻo fakafuofuaʻi lelei ʻa e ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga tahá. ʻI he taimi ʻoku hoko ai ʻa e loto-mamahí, fakatau ʻetau mānavá; tau manatuʻi ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga moʻoní.

ʻOku ou manatuʻi ʻene mātuʻaki ongo kiate au ʻa e fuofua taimi naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe ha taha e meʻa naʻe lea ʻaki ʻe Palesiteni Tēvita O. Makei fekauʻaki mo e sioloto ki heʻetau ʻinitaviu mo e ʻEikí. Naʻe fakamamafaʻi ʻe Palesiteni Makei he ʻikai fehuʻi mai ʻe he ʻEikí fekauʻaki mo ʻetau ngāue maʻuʻanga moʻuí, ka ko ʻetau angatonú pē. He ʻikai ke Ne ʻeke ʻa ʻetau tohi fakalau hotau ngaahi fatongia ʻi he Siasí, ka ko ʻetau tokanga pē ke tokoni ki he niʻihi kehé. Ko e ngaahi meʻa ʻeni ʻoku mahuʻinga moʻoní.

Tau kumi kotoa muʻa ha sioʻata. Tau vakai ai kiate kitautolu. Tau angimui, “ʻOku ʻikai ko ʻeku feʻauʻauhí mo ha taha kehe; ko ʻeku feʻauhi pē mo au. Ko e feʻauhí mo e angahalá, kae ʻikai ʻiate kitautolu.” Pea kuo pau leva ke tau lotu ʻaki e ivi kotoa ʻo e lotó ke fakafonu kitautolu ʻaki ʻa e ʻofa haohaoa ʻa Kalaisí (vakai, Molonai 7:48), ʻa Ia “ko e kamataʻanga mo e ngataʻanga [ʻo ʻetau] tuí” (Hepelū 12:2; vakai foki, Molonai 6:4). Kuo pau ke tau fakafisi ke tuku ke hanga ʻe he loí ʻo “motuhi [ʻetau] fiefia” (ʻAlamā 30:22) ʻi he ngaahi moʻoni ʻoku loloto mo mālohi ange ʻi he ngaahi loi ʻo e fakafehoanakí. Pea kuo pau leva ke tau hū ki tuʻa he matapaá, fakangaloki kitautolu, pea kamata ke tokanga ki he niʻihi kehé.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Ezra Taft Benson, “Beware of Pride,” Ensign, May 1989, 6.

  2. Vakai, David O. McKay, ʻi he Robert D. Hales, “Understandings of the Heart” (Brigham Young University devotional, Mar. 15, 1988), 7–8, speeches.byu.edu.

  3. Vakai, Boyd K. Packer That All May Be Edified (1982), 51–52; vakai foki, Jeffrey R. Holland, “The Other Prodigal,” Ensign, May 2002, 64.

  4. Vakai, Susan W. Tanner, “The Sanctity of the Body,” Liahona, Nov. 2005, 15.