2025
Fehokotaki Mālohi mo Ofi Ange ki he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi ha Ngaahi Fuakava
Fēpueli 2025


Fakaʻilekitulōnika Pē

Fehokotaki Mālohi mo Ofi Ange ki he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi ha Ngaahi Fuakava

Mei ha lea ʻi ha fakatahaʻanga lotu naʻe fai ki he fānau ako ʻi he ʻUnivēsiti Pilikihami ʻIongí ʻi Polovo, ʻIutā, USA, ʻi he ʻaho 5 ʻo Māʻasi, 2024. Ke maʻu kakato ʻa e leá, ʻalu ki he speeches.byu.edu.

Ke tupulaki mo maʻu ʻa e faʻahinga moʻui ʻoku maʻu ʻe he Tamai Hēvaní, ʻoku tau takitaha fiemaʻu ke fakahoko mo tauhi ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá.

ko ha tā tongitongi ʻo Kalaisi ʻi he tafaʻaki ʻo ha vai maʻa

ʻOku fakatefito e ngaahi fuakava naʻe fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ʻi ha fono taʻengata mo taʻe feliliuakí. ʻOku taha pē ʻa e founga ke foki ai ʻo nofo mo e ʻOtuá, pea ʻoku fokotuʻu ia ko e hala ʻo e fuakavá. ʻOku ʻuhinga ʻa e kupuʻi lea hala ʻo e fuakavá ki he ngaahi fuakava hokohoko ʻoku tau haʻu ai kia Kalaisi pea fakafehokotaki kiate Ia mo ʻetau Tamai Hēvaní. Ko hono fakahoko mo tauhi ʻo e ngaahi fuakavá ko e founga ia ʻoku tau fakalelei ai kitautolu ki he ʻOtuá. ʻOku ʻikai lava ke aleaʻi e ngaahi fuakava ko ʻení. ʻOku fakafou ʻiate kinautolu hono liliu, fakahaofi, mo hakeakiʻi kitautolu ʻe he ʻEikí. ʻOku tau fakahoko kinautolu ʻaki ʻetau kau ʻi he ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí. ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he ʻOtuá ha ngaahi tāpuaki pau ʻi heʻetau tauhi e ngaahi fuakava ko ʻení. Ko e fuakavá ko ha tukupā ia ʻoku totonu ke tau mateuteu ki ai, maʻu ha mahino lelei ki ai, mo fakaʻapaʻapaʻi moʻoni.

Ki he tokotaha kotoa pē, ʻoku kamata ʻa e hala ʻo e fuakavá ʻi he fuakava ʻo e papitaisó (vakai, 2 Nīfai 31:17–18). Ki he kakai tangatá, ʻoku kau ʻi he hala ʻo e fuakavá ʻa e sitepu mahuʻinga ki hono maʻu ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí. Ki he taha kotoa, ʻoku hokohoko atu e hala ʻo e fuakavá ʻi he ngaahi fuakava ʻi he ʻenitaumeni fakatemipalé, ʻa ia ʻoku tau fuakava ai ke talangofua ki ha fono ʻe nima. Ka neongo ia, ʻoku ʻikai mavahevahe ʻa e ngaahi fono ko ʻeni ʻe nimá—he ʻikai te ke lava ʻo fili ke talangofua ki ha ngaahi konga iiki ʻo e fono ʻe nimá; ʻokú ke fuakava ke talangofua ki he nimá kotoa pe ʻikai hanau taha. Ko e fuakava fakaʻosi ʻoku tau fai mo e ʻOtuá ʻi he temipalé ko e fuakava ia ʻoku fai ʻi he taimi ʻoku silaʻi fakataha ai ha tangata mo ha fefine ʻi he fuakava foʻou mo taʻengata ʻo e malí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:1–4).

Ko e hā ʻoku fiemaʻu ai ha ngaahi fuakava lahí? ʻOku ʻuhinga ia he ʻoku ʻikai ngata pē ʻi he hokohoko ʻa e ngaahi fuakavá, ka ʻoku toe fiemaʻu mo mahuʻinga foki ia ʻi hotau vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá. ʻOku tānaki ʻe he fuakava takitaha ha vā fetuʻutaki, ʻo tohoakiʻi kitautolu ke tau ofi ange mo fakamālohia ʻetau fehokotaki mo e ʻOtuá.

ʻOku fokotuʻu mai ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ke tau fakaloloto ange hotau vā fetuʻutaki mo e ʻOtuá ʻi he taimi ʻoku tau fai ai ha ngaahi fuakava lahí. Naʻá ne pehē: “ʻOku maʻu ʻe he ʻOtuá ha ʻofa makehe ki he tokotaha kotoa pē ʻokú ne fai ha fuakava mo Ia ʻi he vai ʻo e papitaisó. Pea ʻoku toe loloto ange ʻa e ʻofa fakalangi ko iá ʻi he taimi ʻoku fakahoko mo tauhi faivelenga ai ha ngaahi fuakava ʻoku lahi angé.”

ʻOku ʻuhinga ʻeni ke tau fakatupulaki ha fehokotaki mālohi mo ofi ange ki he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he ngaahi fuakava ko iá. ʻI he taimi ʻoku tau fehangahangai ai mo e ngaahi faingataʻa ʻo e moʻuí, ʻoku holo leva ʻa e malava ke tau mamaʻo mei he ʻOtuá.

faiʻanga papitaiso ʻo ha temipale

1. Papitaisó

Ko e papitaisó ʻa e ʻuluaki fuakava ʻoku fakahoko ʻe he tokotaha kotoa pē ʻi he hala ʻo e fuakavá. Ko e fuakava ʻo e papitaisó ko ha fakamoʻoni ia ki he Tamai Hēvaní ʻi he ʻao ʻo e kakaí ʻi ha tukupā pau ʻe tolu: ke tauhi ki he ʻOtuá, ke tauhi ʻEne ngaahi fekaú, pea loto-fiemālie ke toʻo ʻa e huafa ʻo Sīsū Kalaisí (vakai, 2 Nīfai 31:7, 13–14; Mōsaia 18:10; 21:32, 35; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:37). Ko e ngaahi meʻa kehe ʻoku faʻa kaunga ki he fuakava ʻo e papitaisó—ke tau “fefuaʻaki ʻa [ʻetau] ngaahi kavengá,” “tangi fakataha mo kinautolu ʻoku tangí,” mo “fakafiemālieʻi ʻa kinautolu ʻoku ʻaonga ki ai ʻa e fakafiemālié” (Mōsaia 18:8, 9)—ko e ngaahi fua ia ʻo e tauhi ʻo e fuakavá kae ʻikai ko ha konga ʻo e fuakavá tonu. ʻOku mahuʻinga ʻa e ngaahi konga ko ʻení koeʻuhí he ko e meʻa ia ʻe fakanatula pē hono fai ʻe ha laumālie kuo uluí.

ko ha loki ouau ʻenitaumeni

2. Ko e ʻEnitaumení

Ko e fuakava hono hoko ʻoku fakahoko ʻe he tokotaha kotoa pē ʻi he hala ʻo e fuakavá ko e ʻenitaumení. Hangē ko ʻeku laú, ʻoku kau ʻi he ʻenitaumení ha ngaahi fuakava ke talangofua ki ha ngaahi fono ʻe nima ʻoku ʻikai lava ke fakamakehekeheʻi. ʻI heʻeku vakaiʻi ʻa e fono takitaha, vakai ki he founga ʻoku nau fakafenāpasi mo fakamālohia ai ʻa e ngaahi tafaʻaki ʻo e fuakava ʻo e papitaisó.

ʻUluakí, ʻoku tau fuakava ʻi he ʻenitaumení ke “moʻui ʻaki e fono ʻo e talangofuá,” ʻa ia ʻoku ʻuhinga ia ke tau “feinga ke tauhi e ngaahi fekau ʻa e Tamai Hēvaní.” ʻOku fenāpasi ʻa e fuakava ko ʻení mo e palōmesi ʻo e fuakava ʻo e papitaisó ke tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá.

, ʻoku tau fuakava ke “talangofua ki he fono ‘o e feilaulaú, ʻa ia ko hono ʻuhingá ke feilaulau ke tokoni ki he ngāue ʻa e ‘Eikí pea fakatomala ʻi he loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomala” ʻOku fenāpasi ʻa e fuakava ko ʻení mo e ngaahi talaʻofa ʻo e papitaisó ke tauhi ki he ʻOtuá mo tauhi ʻEne ngaahi fekaú. ʻIkai ngata aí, ko e fakatomalá ko ha konga mahuʻinga ia ʻo hono toʻo e huafa ʻo Sīsū Kalaisí.

Tolú, ʻoku tau fuakava ke “talangofua ki he fono ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.” ʻOku tau fai ha konga ʻo e meʻá ni ʻi heʻetau moʻui ʻaki e tokāteline ʻo Kalaisí. ʻOku kau heni hono “fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá ʻaki hono maʻu ʻa e ngaahi ouau ʻo e fakamoʻuí mo e hakeakiʻí” pea mo hono tauhi ʻo e ngaahi fuakava ko iá ʻi he kotoa ʻo ʻetau moʻuí. ʻOku kau ʻi he fuakavá ʻa e “feinga ke moʻui ʻaki ʻa e ongo fekau lalahi ʻe uá”: ke ʻofa ki he ʻOtuá mo e kaungāʻapí (vakai, Mātiu 22:37, 39). ʻOku fenāpasi ʻa e fuakava ko ʻení mo e ngaahi tafaʻaki kotoa ʻe tolu ʻo e fuakava ʻo e papitaisó.

Faá, ʻoku tau fuakava ke tauhi e “fono ʻo e angamaʻá, ʻa ia ʻoku tapui ai ha fetuʻutaki fakasekisuale ʻi he vā ʻo ha tangata mo ha fefine ʻoku teʻeki ai ke na mali fakalao.”

Naʻe pehē ʻe ʻEletā Sefilī R. Hōlani: “Naʻe fakataumuʻa e malí talu mei he Ngoue ko ʻĪtení ʻo hokohoko atu ai, ki hono fakatahaʻi kakato ʻo ha tangata mo ha fefine—hona lotó, ʻamanaki leleí, moʻuí, ʻofá, fāmilí, kahaʻú, mo e meʻa kotoa pē. … Naʻe pau ke na hoko ko ha ʻkakano pē taha’ ʻi heʻena moʻuí [vakai, Sēnesi 2:23–24].”

He ʻikai ke tau lava ʻo aʻusia ʻa e faʻahinga moʻui ʻoku fiefia ai ʻa e Tamai Hēvaní … taʻe ʻi ai ha tukupā kakato ke anganofo ʻi he nofo-malí ki hotau husepānití pe uaifí ʻo fakatatau mo e palani ʻa e ʻOtuá. ʻOku fenāpasi ʻa e fuakava ko ʻení mo e tafaʻaki ʻo e fuakava ʻo e papitaisó ke tauhi e ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá.

Nimá, ʻoku tau fuakava ke “tauhi ʻa e fono ʻo e angamaʻá,” ko hono ʻuhingá ke fakatapui kitautolu mo e meʻa kotoa ʻoku tāpuakiʻi ʻaki kitautolu ʻe he ʻEikí ke langa ʻaki Hono Siasí. Naʻe fakafoki mai e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeiki māʻoniʻoní ke lava ʻo fakahoko e ngaahi ouau ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻo fakaʻatā ai ke tau fai ha ngaahi fuakava mo e ʻOtuá. ʻE toki lava pē ke fakahoko ʻeni maʻá e fānau ʻa e ʻOtuá ʻi he ongo tafaʻaki fakatouʻosi ʻo e veilí ʻo fakafou ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí. ʻOku tau tukupā ai ke poupou ki he ngāue ʻa e ʻOtuá. ʻOku fenāpasi ʻa e fuakava ko ʻení mo e tafaʻaki ʻo e fuakava ʻo e papitaisó ke tauhi ki he ʻOtuá. ʻIkai ngata aí, ʻoku fenāpasi ʻa e fuakava ko ʻení mo hono toʻo kiate kitautolu ʻa e huafa ʻo Kalaisí koeʻuhí ʻoku fiemaʻu ʻi hono moʻui ʻakí ke tau tauhi maʻu ha loto kuo liliu moʻoni.

ko ha loki sila

3. Ko Hono Silaʻi Fakataha ʻo ha Fefine mo ha Tangata

Kuo fokotuʻu ʻeni ʻa e tuʻunga ki he fuakava ʻoku fekauʻaki mo hono silaʻi fakataha ʻo ha fefine mo ha tangatá. ʻOku nau maʻu ʻi he ouaú ni ha ngaahi talaʻofa, ʻoku nau fefakapapau ʻaki ai, pea ʻoku nau fai ha fuakava mo e ʻOtuá. Ke toe vakaiʻi e ngaahi talaʻofá, tau toe foki muʻa ʻi ha taʻu ʻe lauiafe. Naʻe maʻu ʻe ʻĒpalahame ʻa e ongoongoleleí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:14; ʻĒpalahame 2:11) pea fakahoko ʻa e mali fakasilesitialé, ʻa ia ko e fuakava ʻo e hakeakiʻí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:1–4; 132:19, 29). Naʻe maʻu ʻe ʻĒpalahame ha talaʻofa ʻe foaki ki hono hako fakamatelié ʻa e ngaahi tāpuaki kotoa pē ʻo ʻene ngaahi fuakavá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:29–31; ʻĒpalahame 2:6–11). ʻOku hoko ʻa e tokotaha kotoa pē ʻoku kamata ʻi he hala ʻo e fuakavá ko e “hako ʻo ʻĒpalahame … pea ko e fānau hoko ʻo fakatatau mo e talaʻofá” (Kalētia 3:29).

ʻI he taimi ʻoku silaʻi ai ha tangata mo ha fefine, ʻoku talaʻofa kiate kinaua ʻa e ngaahi tāpuaki ko ʻení, ʻo hangē pē ko ʻĒpalahamé. ʻOku kau ʻi he ngaahi tāpuakí te na “ʻalu atu ʻi he ʻuluaki toetuʻú; … maʻu ʻa e ngaahi taloni, ngaahi puleʻanga, ngaahi pule fakapilinisi, mo e ngaahi mālohi, ngaahi pule, …; pea te [na] fakalaka atu ʻi he kau ʻāngeló, … ʻo maʻu [hona] hakeakiʻí mo e nāunau ʻi he ngaahi meʻa kotoa pē …, ʻa ia ko e nāunau ko ha kakato ia pea ko ha hokohoko atu ai pē ia ʻo e ngaahi hakó ʻo taʻengata pea taʻengata(Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 132:19; vakai foki ki he veesi 20). Lolotonga e silá, ʻoku fai ʻe ha fefine ha fuakava mo hono husepānití pea fakahoko ʻe ha tangata ha fuakava mo hono uaifí. ʻOku hoko ʻa e ngaahi ngāue ʻo e moʻui fakamatelié ko e kaungā ngāue. ʻOku kau fakatouʻosi ʻa e husepānití mo e uaifí ki ha tuʻunga ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻa ia he ʻikai lava hona taha ʻo hū tokotaha ki ai pea ʻoku fiemaʻu ia kae toki lava ʻo hū ki he tuʻunga māʻolunga taha ʻo e puleʻanga fakasilesitialé (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 131:1–4). ʻOkú na fetauhiʻaki ʻiate kinaua pea ki heʻena fānaú peá na tauhi ai ki he ʻOtuá. ʻI hono silaʻi ha tangata mo ha fefiné, ʻokú na fuakava ai mo e ʻOtuá ke tauhi kotoa e ngaahi fekau fekauʻaki mo e malí ʻi he fuakava foʻou mo taʻengatá.

ʻOku fenāpasi mo fakamālohia ʻe he ngaahi ʻelemēniti ʻo e ʻenitaumení mo e silá ʻa e ngaahi tafaʻaki kotoa ʻe tolu ʻo e fuakava ʻo e papitaisó. ʻOku fepikitaiʻaki ʻa e tafaʻaki kotoa pē ʻo e fuakava ʻo e papitaisó mo e ngaahi fuakava ʻo e ʻenitaumení mo e silá pea nau fefakamālohiaʻaki.

ʻOku ʻikai fakamālohiʻi pe fakakounaʻi kitautolu ʻi ha faʻahinga founga ke tau nofo maʻu ai ʻi ha vā fetuʻutaki fuakava mo e ʻOtuá naʻa mo e hili ʻetau fili ke fai e ngaahi fuakava ko ʻení. ʻI he taimi ʻoku tau fakahoko ai ha fehokotaki fakafuakava mo e ʻOtuá, ʻoku tau vahevahe ha fuakava mo Ia. ʻOku tau aʻusia mo kau fakataha ʻi he fuakavá. ʻOku hoko foki ʻeni ki ha fefine mo ha tangata ʻi he taimi ʻokú na sila aí; ʻokú na fefuakavaʻaki ʻiate kinaua. ʻOku ou tui ʻoku hala ʻa e fakakaukau ʻoku haʻisia ha taha ki ha taha ʻo taʻengata; ʻoku ʻikai fakapōpulaʻi, fakamālohiʻi pe fakakounaʻi kinautolu. Ka, ʻoku nau vahevahe mo aʻusia fakataha ʻa e fuakavá. ʻOku kei hokohoko atu pē ʻa e hoko ʻa e tauʻatāina ke filí ko ha konga mahuʻinga ʻo e mali taʻengatá. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, Tokoni ʻUluaki ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí: “ʻOku tau ʻiloʻi foki he ʻikai fakamālohiʻi ha taha [ʻe he ʻOtuá] ke sila ʻi ha vā fetuʻutaki ʻoku ʻikai loto ki ai ʻa e tokotaha ko iá. Ko e ngaahi tāpuaki ʻo e silá ʻoku papau ia maʻanautolu kotoa pē ʻoku tauhi ʻenau ngaahi fuakavá ka ʻoku ʻikai teitei fakamālohiʻi ke sila ha taha ʻoku taʻe-taau pe taʻe-loto ki ai.” He ʻikai fakamālohiʻi ha taha ke nofo ʻi ha mali ʻoku ʻikai ke nau fili pe tali, ʻo aʻu ai pē ki he hili ʻa e sila ʻi he temipalé.

ʻOku Haʻi Mālohi Ange Kitautolu ʻe he Ngaahi Fuakava Lahí ki he ʻOtuá

ʻOku hanga ʻe he ngaahi fuakava lahí ʻo ʻunuki ke tau ofi ange kia Kalaisi pea fakamālohia ʻetau fetuʻutaki kiate Iá. Ko e taumuʻa ʻo e ngaahi haʻi ko ʻení ke tokoniʻi kitautolu ke tau hoko ko ha kau ākonga ului, faivelenga, mo līʻoa ange ʻo Sīsū Kalaisi. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he meʻa kuó u aʻusia fakatāutahá, ʻi he fakalau ʻa e taimí, ko e kakai lalahi ko ia kuo ʻosi papitaiso, maʻu ʻenitaumeni, mo sila ki honau malí, ʻoku ngalingali te nau pukepuke mo fakaloloto ange honau tuʻunga fakaākonga ʻi he hala ʻo e fuakavá. ʻOku meimei ke siʻisiʻi ange ʻa e kakai lalahi kuo ʻosi papitaiso mo maʻu ʻenitaumeni ka ʻoku teʻeki ai ke nau sila ki ha mali. Ko e kakai lalahi kuo ʻosi papitaiso ka ʻoku teʻeki maʻu ʻenitaumení, ʻoku siʻisiʻi ange ke nau pukepuke mo fakaloloto honau tuʻunga fakaākongá ʻi he fakalau ʻa e taimí. ʻI he matuʻotuʻa hotau tuʻunga fakaākongá, ʻoku tau tānaki atu e ngaahi fuakava ʻo e ʻenitaumení ki heʻetau fuakava ʻi he papitaisó. ʻOkú ne haʻi mālohi ange kitautolu ki he ʻOtuá. Pea kapau ʻoku maʻu ʻa e tāpuakí ʻi he sila ki ha hoamalí, ʻe lava leva ke toe mālohi ange ʻa e haʻi ʻo e fuakavá.

Kae kātaki ʻo manatuʻi, ʻoku ʻikai fakapapauʻi ʻe he ngaahi meʻá ni hotau tuʻungá. ʻOku tau ʻiloʻi ha niʻihi fakafoʻituitui kuo teʻeki maʻu ʻenitaumeni ka ko ha kau ākonga faivelenga ʻo Kalaisi, pea ʻoku tau ʻiloʻi ha niʻihi kuo ʻosi sila ki ha hoamali ʻoku ʻikai faivelenga. Ko e faivelengá ko ha fili fakafoʻituitui ia fekauʻaki mo e founga ʻoku tau moʻui ʻaki ai e ngaahi fuakava kuo tau fakahokó. ʻOku ʻikai taʻofi ʻe he ʻikai sila ki ha hoamalí hoʻo fakalakalaka ʻi hoʻo hoko ko ha ākonga ki he Fakamoʻuí. ʻI he hokohoko atu hoʻo loto-toʻa ki hoʻo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí, ʻe hokohoko atu ai pē hoʻo fakalakalaká.

Ngaahi Fakaafe Kiate Kinautolu ʻOku Teʻeki Maʻu ʻEnitaumení

ʻI heʻene peheé, ʻi heʻeku hoko ko e ʻAposetolo ʻa e ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻoku ʻi ai ha ngaahi fakaafe maʻa kimoutolu takitaha. Ko ʻeku fakaafe kiate kinautolu kuo ʻosi papitaiso ka ʻoku teʻeki maʻu ʻenitaumení ke mou teuteu mo maʻu homou ʻenitaumení. Ko e fili ko ia ke maʻu ʻenitaumení ʻoku fakafoʻituitui ia pea ʻoku totonu ke fai ia ʻi he faʻa lotu. ʻOku makatuʻunga pē ia ʻi hoʻo tauʻatāina ke filí—ʻikai ha toe taha kehe. ʻIkai ngata aí, ʻoku ʻikai ko e fatongia ia ʻo ha taha kehe—kau taki, kaungāmeʻa, kulupu fakatoʻu, fāmili, pe ko au—ke fili ʻeni maʻau pe tākiekina ʻapē koe ke ke fai ia. Kuo ʻosi taau hamou tokolahi mo e ngaahi fiemaʻu kotoa pē ke maʻu ʻenitaumení kapau ʻokú ke ongoʻi ha holi ke maʻu mo tauhi e ngaahi fuakava toputapu ʻo e temipalé ʻi he toenga hoʻo moʻuí. ʻOku tau lau ʻi he Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá:

“ʻE lava ke fili ʻe he kāingalotú ke maʻu honau ʻenitaumení ʻi he taimi kuo nau feau kotoa ai ʻa e ngaahi makatuʻunga ko ʻení:

  • Kuo pau ke nau ʻosi taʻu 18.

  • Kuo nau ʻosi mei he akó pe ʻoku ʻikai ke nau toe ako ʻi he ako māʻolungá pe ko ha ako ʻoku tatau mo ia.

  • Kuo ‘osi ha ta‘u kakato ʻe taha mei honau hilifakinimá.

  • ‘Oku nau ongoʻi ha holi ke ma‘u mo tauhi e ngaahi fuakava toputapu ʻo e temipalé ‘i he kotoa ʻo ʻenau mo‘uí.”

Hokohoko atu pē hoʻo teuteú kae ʻoua kuó ke mateuteu. ʻOku kau heni hono fakahoko ʻo e ngāue hisitōlia fakafāmilí mo e feʻunga ke maʻu mo fakaʻaongaʻi ha lekomeni temipale ki he papitaiso mo e hilifakinima fakafofongá. ʻIkai ngata aí, tokanga taha ki he fuakava kuó ke ʻosi fakahokó. Maʻu fakauike ʻa e sākalamēnití ʻi he loto-tokanga. Kapau te ke fili ke liʻaki ʻa e houalotu sākalamēnití ʻi he taimi te ke lava ai ʻo maʻulotú, ʻokú ke fokotuʻu koe ʻi ha tuʻunga fakatuʻutāmaki fakalaumālie. Hokohoko atu ke moʻui faivelanga ʻaki e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. ʻI hoʻo tali ʻa e fakaafe ko ʻení, te ne tohoakiʻi koe ke ke ofi ange ki he ʻOtuá.

Ngaahi Fakaafe kiate Kinautolu ʻOku Teʻeki Silaʻí

Tau tafoki muʻa kiate kinautolu kuo ʻosi papitaiso mo maʻu ʻenitaumeni ka ʻoku teʻeki ai ke nau sila ki ha hoamalí. ʻOku tau ʻiloʻi kotoa ʻoku kau ʻi he sila ki ha hoamalí ʻa e tauʻatāina ke fili ʻa ha taha kehe. ʻOku ʻikai ke ke fakapapauʻi ʻa e sitepu ko ʻení ʻiate koe tokotaha pē. ʻOku nofotaha ʻeku fakaafé ʻi he meʻa te ke lava ʻo faí.

Kapau ʻoku teʻeki ai hoko ʻa e sila ki ha hoamalí ko ho tāpuaki ʻo aʻu ki ha tuʻunga ʻoku kau ai hoʻo tauʻatāina ke filí, ʻoua naʻá ke fakatoloi hono ngāue ʻaonga ʻaki ho ngaahi faingamālié. ʻOua naʻá ke tāpuniʻi ʻa e matapaá ki he faingamālié. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻi Mē ʻo e 2023:

“ʻOku ʻi ai ha palani ha Tamai Hēvani ʻofa maʻa ʻEne kau taautaha kei talavoú, pea ʻoku kau ʻi he palani ko iá ʻa e malí mo e fānaú.

“… ʻOkú ma faleʻi atu ke mou fengāueʻaki fakataha mo e tuʻunga tangata pe fefine fehangahangaí, ki ha ngaahi sīpinga teiti ʻoku ʻi ai ʻa e tuʻunga malava ke iku ki ha malí.”

Manatuʻi, ʻoku ʻikai fehuʻia ʻa e moʻui taʻengatá ʻi he tuʻunga lolotonga ʻo e nofo-malí ka ko e tuʻunga fakaākongá; ʻa ia ko e, “toʻa ʻi he fakamoʻoni ʻo Sīsuú” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:79; vakai foki, 121:29). Te ke lava ʻo maʻu ʻa e ʻaloʻofa ʻa Kalaisí ʻi he talangofua ki he ngaahi fono mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí. ʻIkai ngata aí, ʻoku ou fakaafeʻi kimoutolu ke mou tokanga taha ki he ngaahi fuakava kuo mou fakahokó. ʻAlu maʻu pē ki he temipalé pea kau ʻi he ngāue hisitōlia fakafāmilí. Maʻu fakauike ʻa e sākalamēnití ʻi he loto-tokanga. ʻI hoʻo fai iá, te ke fakamālohia ai hoʻo fehokotaki mo Sīsū Kalaisí (vakai, 3 Nīfai 18:12–13).

Kiate kinautolu ʻoku teʻeki ai sila ki ha hoamali ʻi he moʻuí ni pe ko kinautolu naʻe ʻikai hoko ʻenau silá ʻo hangē ko ʻenau ʻamanakí, fakakaukau ki he talaʻofa fakafiemālie ko ʻeni naʻe fai ʻe Palesiteni Lōlenisou Sinou ʻi he 1899. ʻI heʻene lea kau ki he kakai fefine teʻeki malí, naʻá ne pehē: “ʻOku hangē ʻoku ʻi ai ha mamahi lahi fekauʻaki mo e tuʻunga ko ʻení. ʻOku ʻikai fiemaʻu ʻeni ia. …[Ka] kuo ʻoatu ha ngaahi tokāteline fakavalevale ki ha niʻihi ʻo e kau fafiné fekauʻaki mo e meʻá ni pea mo ha ngaahi meʻa kehe ʻo ha natula tatau. … ʻOku ʻikai ha mēmipa ʻo e Siasí ʻe mate hili haʻane moʻui faivelenga ʻi he moʻui ko ʻení, ʻe mole meiate ia ha faʻahinga meʻa koeʻuhí ko e ʻikai ke ne lava ʻo fai ha ngaahi meʻa pau kapau naʻe ʻikai ke ne maʻu ʻa e ngaahi faingamālie ko iá. … Te nau maʻu kotoa ʻa e ngaahi tāpuaki, hakeakiʻi mo e nāunau ʻe maʻu ʻe ha tangata pe fefine ʻa ia ʻokú ne maʻu ʻa e faingamālie ko ʻení. … [Te nau] maʻu ha ngaahi founga te nau lava ai ʻo maʻu ʻa e ngaahi tāpuaki kotoa ʻoku fiemaʻu ʻe he kakai ʻoku ʻi he tuʻunga malí.”

ʻOku ou ongoʻi ʻoku fiemaʻu ke u tānaki atu ʻoku ʻikai totonu ke ke ʻāvea pe naʻá ke maʻu ʻa e faingamālie ke silaʻi koe ki ha [hoamali] pea mole e faingamālie ko iá meiate koe, pe, naʻe ʻikai iku hoʻo sila ʻi he fale ʻo e ʻEikí ʻo hangē ko ia naʻá ke ʻamanaki ki aí. ʻOua naʻá ke veiveiua ʻiate koe pē. ʻOku feʻunga e ʻaloʻofa ʻa e ʻOtuá ki he taha kotoa pē. ʻE lava ke fakaleleiʻi ha “meʻa pē ʻoku taʻe-fakafiemālie ʻi he moʻui ní, ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.” ʻI hoʻo tali ʻa e fakaafe ko ʻení, ʻe tākiekina koe ʻe he meʻá ni ke ke ofi ange ai ki he ʻOtuá.

Ngaahi Fakaafe kiate Kinautolu ʻOku Sila ki ha Hoamalí

Ko kinautolu kuo sila ki ha hoamalí, ko e sila ko ʻení ko ha makamaile ia ʻi hoʻo moʻuí, kae ʻikai ko ha ngataʻanga. ʻOku fiemaʻu ke ke vilitaki atu ki muʻa mo tokanga taha ki he ngaahi fuakava kuó ke fakahokó, ʻo hangē ko ʻeku poupouʻi e niʻihi kehé ke nau fakahokó: ko hono maʻu ʻa e sākalamēnití ʻi he loto-tokanga, moihū ʻi he temipalé, mo fakahoko ʻa e ngāue hisitōlia fakafāmilí. ʻIkai ngata aí, feinga ke hoko ko ha hoamali lelei ange ʻaki haʻo maʻu ha ngaahi ʻulungaanga faka-Kalaisi. Hoko ko e hoamali ʻoku taau mo ho malí. Kapau ʻokú ke monūʻia ke hoko ko ha mātuʻa, hoko ko e mātuʻa ʻoku taau mo hoʻo fānaú. ʻI hoʻo tali ʻa e fakaafe ko ʻení, ʻe ʻunuki koe ʻe he meʻá ni ke ke ofi ange ki he Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi pea fakamālohia hoʻo ngaahi haʻi fakafuakava mo Kinauá.

Ngaahi Fakaafe maʻá e Taha Kotoa

Tatau ai pē pe kuó ke fai ha fuakava ʻe taha pe lahi, tokanga ki he fakatokanga ʻa e Fakamoʻuí:

“Ka ʻoku ala lava ke hinga ʻa e tangatá mei he ʻaloʻofá pea mavahe mei he ʻOtua moʻuí;

“Ko ia tuku ke tokanga ʻa e siasí pea lotu maʻu ai pē, telia naʻa nau tō ki he ʻahiʻahí;

“ʻIo, pea naʻa mo kinautolu kuo fakamāʻoniʻoniʻí ke nau tokanga foki mo kinautolu” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 20:32–34).

Naʻe fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ha ngaahi fuakava lahi ke tāpuakiʻi kitautolu, kae ʻikai fakahalaiaʻi kitautolu. Ko e founga lelei taha ke teuteu ai ke maʻu ʻa e meʻa kotoa pē ʻoku maʻu ʻe he Tamai Hēvaní ko e tokanga taha ki he ngaahi fuakava kuo tau faí mo teuteu ki he fuakava hokó. Ko e founga ia ʻoku tau “fakakaukau fakasilesitiale aí.” ʻOku ou fakamoʻoni ʻoku mālohi ʻa Sīsū Kalaisi ke faifakahaofi. ʻOkú Ne hōifua ki ha vā fetuʻutaki vāofi mo koe, naʻa mo ha vā fetuʻutaki ʻi he fuakavá. ʻOku ou lotua ke mou fai ha ngaahi fuakava ʻi he loto-moʻoni pea tuku ke faitāpuekina kimoutolu ʻe he ngaahi fuakava ko iá ʻi he taimí ni pea ki he taʻengatá.

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, David A. Bednar, “Haʻisia ki he Fakamoʻuí ʻi he Ngaahi Fuakavá,” Ki Hono Fakamālohia ʻo e Toʻu Tupú, Fēpueli 2022, 3–5.

  2. ʻOku ʻikai feʻunga pē ha vetehia nounou pe fakahaaʻi ʻo ha tui ki he ʻOtuá. Neongo ʻoku tau fakalelei ki he finangalo ʻo e ʻOtuá ʻi he fuakavá, ka ʻoku ʻikai ke tau fakahaofi kitautolu. Naʻe akoʻi ʻe Sēkope, ʻi he Tohi ʻa Molomoná, “Manatu, ʻo ka ʻosi hoʻomou fakalelei ʻa kimoutolu ki he finangalo ʻo e ʻOtuá, ʻoku ngata pea fou ʻi he ʻaloʻofa pē ʻa e ʻOtuá ʻa homou fakamoʻuí” (2 Nīfai 10:24). Naʻa mo e hili ʻetau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava lahi ko ʻeni mo e ʻOtuá, ʻoku fakahaofi pē kitautolu ʻi he ʻaloʻofa neongo ʻa e meʻa kotoa te tau lava ʻo faí. ʻOku hangē ʻa e fakalelei ki he ʻOtuá ʻi he fuakavá ko hano fai ha aleapau ʻi he vahaʻa ʻo ha faʻahi ʻe ua kuó na fepaki.

  3. Vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Fuakavá,” Gospel Library.

  4. ʻOku tau toki fai pē ha fuakava ʻi he taimi ʻoku tau tukupā ai ke tau fakahoko moʻoni iá. Vakai, Robert Bolt, A Man for All Seasons: A Play in Two Acts, xiii–xiv, 140.

  5. Vakai, David A. Bednar, “Maʻu ha Hingoa mo ha Ongoongo ʻOku Leleí,” Liahona, Mē 2009, 97–100. Mahalo ʻoku ʻikai kakato ʻa e foungá kae ʻoua kuo “tau tatau mo ia” (Molonai 7:48), ʻi he taimi te tau liliu kakato aí.

  6. Russell M. Nelson, “Ngaahi Fili ki he Taʻengatá” (fakataha lotu fakaemāmani lahi maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 15 Mē 2022), Gospel Library.

  7. Vakai, Russell M. Nelson, “ʻAmanakiʻanga ʻo ʻIsilelí,” Gospel Library. Naʻe fakaʻosi ʻe Palesiteni Nalesoni ʻene leá ʻaki ʻene palōmesi, “Pea ʻi he fakaʻosinga ʻo e moʻui fakamatelié, ʻoku mahuʻinga ʻa hono toe fakatahaʻi ʻo e fānau fuakava kotoa pē mo ʻetau Tamai Hēvaní [vakai, Saame 116:15].”

  8. Ko e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ko ha fiemaʻu fakafuakava ia maʻá e houʻeiki tangata faivelengá.

  9. Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá: Ko e Ngāue ʻi he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, 27.2, Gospel Library.

  10. Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 27.2.

  11. Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 27.2.

  12. Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 27.2.

  13. Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 27.2.

  14. Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 27.2.

  15. Jeffrey R. Holland, “Personal Purity,” Liahona, Nov. 1998, 76. Vakai foki, David A. Bednar, “ʻOku Mau Tui ki he Angamaʻá,” Liahona, Mē 2013, 41–44; Dale G. Renlund mo Ruth Lybbert Renlund, “The Divine Purposes of Sexual Intimacy,” Liahona, ʻAokosi 2020, 14–19.

  16. Tohi Tu‘utuʻuni Fakakātoá, 27.2; vakai foki, David A. Bednar, “Tuku Ke Langa ʻa e Falé Ni ki Hoku Hingoá,” Liahona, Mē 2020, 84–87.

  17. ʻOku kei ngāue pē ʻa e tauʻatāina ke filí. ʻOku tau tauʻatāina ke maumauʻi ʻetau ngaahi fuakavá pea tafoki mei ai, ka ʻoku fakatuʻutāmaki hono ngaahi nunuʻá. Vakai, Selemaia 17:5; ʻIsikeli 18:26; 33:12, 18; Malakai 2:1–5; Mātiu 7:27; 12:45; 13:21; Luke 12:47; Hepelū 6:4–8; 10:26–27; 2 Pita 2:22; ʻAlamā 24:30; 47:36; Hilamani 12:2; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 82:3; 84:41, 54.

  18. Dallin H. Oaks, “Ngaahi Puleʻanga ʻo e Nāunaú,” Liahona, Nōvema 2023, 29.

  19. Tohi Tuʻutuʻuni Fakakātoá, 27.2.2.

  20. Dallin H. Oaks, “Taukaveʻi ʻa e Moʻoní” (fakataha lotu fakaemāmāni lahi maʻá e kakai lalahi kei talavoú, 21 Mē 2023), Gospel Library.

  21. M. Russell Ballard, “ʻAmanaki Lelei ʻia Kalaisi,” Liahona, Mē 2021, 55.

  22. Lorenzo Snow, “Discourse by President Lorenzo Snow,” Millennial Star 61, no. 35, 547.

  23. Malangaʻaki ʻEku Ongoongoleleí: Ko ha Fakahinohino ki hono Vahevahe ʻo e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí (2023), 48.

  24. Russell M. Nelson, “Fakakaukau Fakasilesitiale!,” Liahona, Nōvema 2023, 117–119.