Ko e Fakalakalaka Fakatokāteliné

Lolotonga ʻa e taimi ʻo Siosefa ʻi ʻOhaioó, naʻá ne maʻu ha ngaahi fakahā lahi ʻa ia naʻe iku hoko ko ha ngaahi tui ʻo e Kāingalotú, fakamālohia ai ʻa e tokāteliné, mo fakahinohinoʻi ʻa e ngaahi tuʻunga puleʻi ʻo e Siasí ʻa ia ʻoku hokohoko atu hono fakaʻaongaʻi ʻi he Siasí ʻi he ʻaho ní.
An upper room in the John Johnson home in Hiram, Ohio, filled with long benches and several desks.
ʻI Tīsema 1830, naʻe fekauʻi ai ʻa e kau mēmpa ʻo e Siasí ʻe ha fakahā ke nau “fakataha hifo ki ʻOhaiō” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 37:3). Hili pē ha taimi nounou mei ai, lolotonga ha konifelenisi naʻe fakahoko ʻi he ʻApi Uitemaá ʻi Feieti, Niu ʻIoke, naʻe feinga ʻa e Kāingalotú ki ha fakamaʻalaʻala makehe ki he fekau ke fakatahatahá. Ko hono talí, naʻe talaʻofa ʻe he ʻEikí te Ne foaki kiate kinautolu ʻi ʻOhaiō ʻa ʻEne fonó pea ʻe “fakakoloaʻi ʻi ai ʻa [kinautolu] ʻaki ʻa e mālohi mei ʻolunga” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 38:32).

ʻI he muimui ki he ngaahi fakahā ko ʻení, naʻe fokotuʻu ʻa e hetikuota ʻo e Siasí ʻi he tokelau hahake ʻo ʻOhaioó mei Fēpueli 1831 ki Sānuali 1838 lolotonga e nofo ʻa Siosefa Sāmita mo hono fāmilí ʻi loto Ketilani mo e ʻēlia takatakai aí. Ko ha taimi ʻeni ʻo e maʻu fakahā, tupulaki, liliu, ikuna, mo e fakamamahi ʻi he hoko ʻa Siosefa ki hono fatongiá ʻo ʻikai ngata pē ʻi heʻene hoko ko ha tangata maʻu fakahā ka ko ha taki foki ʻi he koló mo ha faifaleʻi fakalaumālie maʻá e Kāingalotú. Lolotonga ʻa e taimi ko ʻení, naʻe maʻu ʻe Siosefa ha fakahā lahi ʻa ia naʻá ne fakafoki mai ai ha ʻilo naʻe mole makatuʻunga ʻi he ngaahi senituli lōloa ʻo e hē mei he moʻoní. Naʻe liliu ʻe he ngaahi fakahā ko ʻení ʻa e vakai ʻa e Kāingalotú ki he māmaní, moʻui hili ʻa e maté, pea mo e palani ʻa e ʻOtuá ki he fakamoʻuí. Naʻe ʻi ai foki mo ha ngaahi faʻu foʻou naʻá ne liliu e vakai ʻa e Kāingalotú ki hono faʻu ʻo e māmaní pea mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe ueʻi ai ʻa e Kāingalotú ke nau fokotuʻu ha ngaahi akoʻanga ke nau fekumi ki ha kau papi ului foʻou, fakapapauʻi e malu ʻa e koló, holoki ʻa e masivesivá, mo langaki hake ʻa e tokotaha kotoa.

Naʻe faʻu, liliu, mo fakalahi foki ʻe he ngaahi fakahā ko ʻení ʻa e faʻunga fakapule ʻa e Siasí mo fakalahi ʻa e mahino ki he mālohi mo e faʻunga ʻo e lakanga taulaʻeikí. Naʻa nau ui foki ʻa e Kāingalotú ke nau langa ha fale ʻo e ʻEikí—ko ha temipale ʻa ia te nau fakahoko ai ʻa e ngaahi ouau foʻou kuo fakafoki maí mo maʻu ʻa e ʻenitaumeni naʻe talaʻofa maí.

Ko e Fonó

ʻI ha fakahā naʻe maʻu ʻi he ʻaho naʻe tūʻuta ai ʻa Siosefa ki Ketilaní, naʻe folofola ange ʻe he ʻEikí “pea te mou maʻu ʻeku fonó ʻi he lotu ʻo hoʻomou tuí, koeʻuhí ke mou ʻiloʻi ʻa e founga ki hono puleʻi ʻa hoku siasí pea ʻai ke totonu ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē ʻi hoku ʻaó” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 41:3). Ko e tokolahi ʻo e kau fuofua papi ului ʻi Ketilaní ko ha niʻihi pē ʻo e “fāmili” naʻe nofo ʻi he Faama Moalií. Naʻe feinga ʻa e kulupu ko ʻení ke nau moʻui ʻaki ʻa e meʻa naʻe mahino kiate kinautolu ko e fakakaukau ʻa e Fuakava Foʻoú ki he “meʻa taha pē” (Ngāue 4:32). Naʻe fakatokangaʻi ʻe Siosefa Sāmita naʻe manumanumelie ʻa e ngaahi ngāue ʻa e fāmilí ka ʻoku ʻikai tuʻuloa. ʻI hono ʻiloʻi ʻe fakahā mai ʻe he ʻEikí ʻa e fono kuo talaʻofá ʻo fakafou ʻi he lotu ʻi he tuí, naʻe ui ai ʻe Siosefa Sāmita ha fakataha ʻo ha kaumātuʻa ʻe toko hongofulu mā ua ʻi he ʻaho 9 ʻo Fēpueli, 1831, ko e ʻaho pē ia ʻe nima hili ʻene tūʻuta ʻi ʻOhaioó.

Lolotonga ʻa e fakatahá, naʻe muimui ʻa e niʻihi naʻe kau ki he fakatahá, ʻi he ui ʻa e ʻEikí ke nau kau fakataha ʻi he lotú. Hili ʻenau “fakatahataha ʻi he lotu taumaʻu, pea nau tali ke maʻu mo fakahoko ʻa e Fonó,”1 naʻe fehuʻia ʻe he kaumātuʻá ʻa e ngaahi fiemaʻu tefito mo vivili ʻa e Siasí. Ko hono talí, naʻe lau ʻe Siosefa Sāmita ha ngaahi tali mei he ʻEikí, ʻa ia naʻe hoko ko e makatuʻunga ʻo ha fakahā naʻe ʻiloʻi ʻi he taimi ko iá ko e fono ʻo e fakatapuí mo e lakanga tauhí pe ko e Fonó (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 42). Naʻe akoʻi ʻe he fakahā ko ʻení ki he Kāingalotú, ʻa e founga ke nau tānaki, fetokoniʻaki, mo fekumi ai ki he potupotutatau fakaʻekonōmiká ʻo ʻikai siʻaki ʻa e fili mo e fatongia fakatāutahá.

ʻIlo Kuo Toe Fakafoki Maí

Lolotonga ʻa e ngāue ki hono liliu ʻo e Tohi ʻa Molomoná, naʻe vēkeveke ʻa Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ke fakaʻaongaʻi ʻena ngaahi meʻafoakí ke “ʻomi ki he māmá . . . ʻa e ngaahi konga ko ia ʻo ʻeku ngaahi folofola ʻa ia kuo fufuuʻi koeʻuhí ko e angahalá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 6:27). ʻI ʻOkatopa 1829, naʻe fakatau ai ʻe Siosefa mo ʻŌliva ha konga lahi ʻo e Tatau ʻo e Tohi Tapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí mei he fale tohi ʻa E. B. Kalanitini. ʻI Sune 1830, hili hono paaki ʻo e Tohi ʻa Molomoná mo hono fokotuʻu ʻo e Siasí, naʻe kamata ngāue leva ʻa Siosefa mo ʻŌliva ʻi heʻena liliu lahi hono uá: ko e liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú.
Sacred History Exhibit
Naʻe fakaʻaongaʻi ʻa e tatau ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Tatau ʻa e Tuʻi ko Sēmisí ʻi hono liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú. ʻI he Angalelei ʻa e Mīsiume Hisitōlia ʻo e Siasí.
Ko e taimi naʻe mavahe ai ʻa Siosefa Sāmita mei he vahefonua Niu ʻIoké, kuo ʻosi kamata ʻene ngāue ʻi he liliu fakalaumālie ʻo e Tohi Tapú. ʻI heʻene aʻu ki he taimi ko iá, kuo ʻosi fakahoko ʻe Siosefa hono toe vakaiʻi lahi mo ha ngaahi tānaki ki he mata meʻa-hā-mai ʻa Mōsesé mo e talanoa ʻo ʻĪnoke ʻoku maʻu ʻia Sēnesí.2 ʻI he ʻaho naʻá ne tūʻuta ai mo ʻEma ʻi Ketilaní, naʻe fakahinohinoʻi ʻa e Siasí ʻe ha fakahā “ke langa … ha fale” maʻa Siosefa ke ne “nofo ai mo liliu lea” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 41:7). Naʻe lau ʻe Siosefa Sāmita ʻene ngāue ʻi hono toe vakaiʻi ʻo e Tohi Tapú ko ha “tuʻutuʻuni faka-ʻOtua” pea mo ha “vaʻa” mahuʻinga ʻo hono uiuiʻi ia ko ha palōfitá.3 Ko e ngāue ʻa Siosefa Sāmita ki hono toe vakaiʻi ʻo e Tohi Tapú, ko ha “tokoni fakahangatonu ki he ngaahi fakahā lahi” ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ʻa ia “ʻoku ʻi ai ha vahe ʻe hongofulu tupu naʻe tupu fakahangatonu mei hono fai ʻo e liliú pe ʻoku ʻi he ngaahi fakahinohino kia Siosefa mo ha niʻihi kehe fekauʻaki mo ia.”4
Ko e loki ʻi he ʻapi ʻo Sione mo ʻElesā Sionisoní, ʻa ia naʻe liliu ai ʻe Siosefa Sāmita ʻa e Tohi Tapú pea mo maʻu ai ha ngaahi fakahā lahi.
Ko e fatongia ʻo hono liliu ʻo e Tohi Tapú ki hono maʻu ʻo e fakahaá, mahalo ʻoku fakamoʻoniʻi lelei taha ia ʻi he fakahā naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ʻi he 16 ʻo Fēpueli, 1832. ʻI ha ngaahi uike kimuʻa, koeʻuhi ko e ngāue ʻa Siosefa Sāmita ke ne tokangaʻi ʻa e ngāue fakafaifekau ʻi he ʻēlia takai ʻo Hailame, ʻOhaioó, naʻe tuʻu ai ʻene ngāue ki he liliú. ʻI ha fakahā naʻe maʻu ʻi Sānuali 1832, naʻe fakahinohino ai ʻe he ʻEikí ke hoko atu ʻene liliú pea tokanga taha ki he ngāue ko iá “kae ʻoua ke ʻosi ia” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 73:4).

ʻI he siʻi hifo ʻi he māhina mei ai, kuo maʻu ʻe Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni, ʻa ia naʻá ne hoko ko e tokotaha tohí, ha mata meʻa-hā-mai lolotonga ʻena liliu e Sione 5:29. Naʻe ʻiloʻi ʻaki pē ʻe he Kāingalotú he taimi ko iá, “ko e Mata Meʻa-Hā-Maí,” naʻe ʻi he fakahā ko ʻení ha fakamatala lahi naʻe foʻou fekauʻaki mo e toetuʻu ʻa e maté pea mo e ngaahi puleʻanga ʻe tolu ʻoku tatali mai kiate kitautolu ʻi he moʻui ka hokó (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76). Makehe mei aí, ʻoku akoʻi kitautou ʻe he fakahā ko ʻení, koeʻuhi ko Kalaisi “ʻoku fakatupu pea naʻe fakatupu … ʻa e ngaahi māmá” pea ʻi heʻetau hoko “ko e ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine kuo fakatupu ki he ʻOtuá,” ʻoku maʻu ʻe he fefine mo e tangata kotoa pē ha natula faka-ʻOtua ʻoku taʻengata (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:24).

Lakanga Fakataulaʻeikí

Ko e ngaahi fakahā lahi naʻe maʻu ʻi he vahaʻataimi ko ʻení, ʻokú ne ʻomi ha ʻata lahi mo ha fakamaʻalaʻala ki he lakanga fakataulaʻeikí. Ko e taimi naʻe pulusi ai ʻa e ngaahi fakahā ko ʻení ʻi he fuofua tatau ʻo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, naʻe fakahingoa kinautolu ko e “ʻI he Lakanga Fakataulaʻeikí” pea “hoko ko ha tohi fakahinohino ki he lakanga fakataulaʻeikí mo hono puleʻi ʻo e Siasí.”5
The Newel K. Whitney store played a major role in the history of the Church in Kirtland, Ohio. Joseph and Emma Smith lived here for a short while. Several significant revelations were received here. The School of the Prophets was held in the store from January 24, 1833, until sometime in April 1833. Photo taken May 2022.
Ko e Falekoloa N. K. Whitney & Co. ʻa e feituʻu naʻe maʻu ai ha ngaahi fakahā lahi ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá.
Ko e niʻihi ʻo e ngaahi fakahā ko ʻení ʻokú ne fakamatalaʻi ha ngaahi lakanga pau mo ha ngaahi kōlomu pea mo ha ngaahi fatongia ki honau puleʻí. Ka neongo ia, naʻe fokotuʻutuʻu ʻe he ngaahi fakahā kehé ʻa e tokāteline ʻo e Lakanga fakataulaʻeikí, fakamatalaʻi hono natula taʻengatá, mo akoʻi kiate kitautolu, ko e mālohi ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ko e mālohi ia ʻa e ʻOtuá ʻokú ne tohoakiʻi e houʻeiki fafine mo e tangata kiate Ia ʻo fakafou ʻi he ngaahi fuakavá. ʻI he ʻaho 22 mo e 23 ʻo Sepitema, 1832, naʻe maʻu ʻe Siosefa Sāmita ha fakahā lōloa ki he lakanga fakataulaʻeikí lolotonga ʻene fakataha alēlea mo ha ongo kulupu ʻo ha kau maʻu lakanga fakataulaʻeiki. ʻI he fakahā ko ʻení, ngalingali naʻe maʻu ʻi he Falekoloa N. K. Whitney & Co. ʻoku tau ako ai, naʻe foaki ʻa e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ki ha kau palōfita māʻonioʻoni talu mei he kimuʻa hono fakatupu ʻa e māmaní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:6–17) pea ʻoku ʻi he “ngaahi ouaú ʻa e mālohi ʻo e anga faka-ʻOtuá.” ʻOku fokotuʻu foki ʻe he fakahā ko ʻení, ʻa kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he malumalu ʻo ha “fakapapau mo e fuakava,” ʻa ia ʻi heʻenau fakahoko honau uiuiʻí, ʻe fakamaʻa ai kinautolu.

Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí pea mo e Fakakoloa ʻAki ʻa e Mālohí

Kae mahulu hake ʻi ha toe meʻa, naʻe fakalahi ʻe he ngaahi fakahā naʻe maʻu ʻi ʻOhaioó ʻa e mahino ʻa e Kāingalotú ki he natula mo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. ʻI he “Mata Meʻa-hā-maí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76), naʻe mamata ʻa Siosefa Sāmita mo Sitenei Likitoni ki he Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí. Naʻá na pehē:

“Pea ko e ongoongoleleí ʻeni, ko e ongoongo fakafiefia, ʻa ia naʻe fakamoʻoniʻi mai kiate kimaua ʻe he leʻo mei he langí—

“Naʻá ne haʻu ki he māmaní, ʻio ʻa Sīsū, ke kalusefai ia koeʻuhi ko e māmaní, pea ke ne fua ʻa e ngaahi angahala ʻa e māmaní, pea ke fakamāʻoniʻoniʻi ʻa e māmaní, pea fakamaʻa ia mei he taʻe-māʻoniʻoni kotoa pē;

“Koeʻuhí ke lava ʻo fakamoʻui ʻiate ia ʻa kinautolu kotoa pē kuo tuku ʻe he Tamaí ki hono mālohí mo fakatupu ʻiate iá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 76:40–42).
Ko e Temipale Ketilaní
Hili ha taimi nounou mei hono fakatapui ʻo e fale ʻo e ʻEikí ʻi Ketilaní, naʻe toe hā ʻa Kalaisi ʻo folofola kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele:

“Ko au ko e ʻuluakí mo e kimuí; ko au ia ʻa ia ʻoku moʻuí, ko au ia ʻa ia naʻe fakapōngí; ko au homo taukapo ki he Tamaí.

“Vakai, kuo fakamolemoleʻi ʻa hoʻomo ngaahi angahalá kiate kimoua; ʻokú mo maʻa ʻi hoku ʻaó; ko ia, hiki hake homo ʻulú pea fiefia.

“Tuku ke nēkeneka ʻa e loto ʻo homo kāingá, pea tuku ke fiefia mo e loto ʻo hoku kakai kotoa pē, ʻa ia kuo nau langa ʻaki honau tūkuingata ʻa e falé ni ki hoku hingoá” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110:4–6).
Ko e ngaahi tuʻunga malanga ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí ʻi he tuliki fakahihifo ʻo e fungavaka ʻuluaki ʻo e Temipale Ketilaní. Naʻe hoko ʻi heni ʻa e mata meʻa-hā-mai ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110.
ʻI he temipale naʻe fakatapuí, naʻe maʻu ai ʻe he Kāingalotú ʻa e fakakoloa ʻo e mālohi ʻa ia naʻe talaʻofa ange ʻi he meimei taʻu ʻe nima kuohilí ʻi he taimi naʻe fekauʻi ai ke nau fakatahataha ki ʻOhaioó. Neongo naʻe fakafeʻiloaki ʻa e “fakakoloaʻí (ʻenitaumeni)” ʻi Nāvū ʻaki ha ngaahi ouau makehe mo ha ngaahi founga ngāue makehe, ka ko e fakakoloaʻi ʻaki ʻa e mālohi ʻa ia naʻe talaʻofa ange ki he Kāingalotu ʻi Ketilaní, naʻe kau ai ʻa e “taimi hangē ha Penitekosí” ʻi he hili hono fakatapui ʻo e temipalé pea mo e “fakafoki mai ʻo e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí” ʻe Mōsese, ʻIlaiase, mo ʻIlaisiā ʻi he Temipale Ketilaní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 110).6

Naʻe hoko ʻa e fakakoloaʻi ʻaki ko ʻeni ʻo e ngaahi kī mo e ngaahi ouau foʻoú hili hono fakahā ʻe he ʻEikí, kuo tali ʻa e feilaulau ʻa e Kāingalotú ki hono langa ʻo e temipalé pea kuo fakamolemoleʻi ʻenau ngaahi angahalá ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.
  1. John Whitmer, ʻi he “History, 1831–circa 1847,” 12, josephsmithpapers.org.
  2. Vakai, Mōsese 1–7. Ki ha fakamatala makehe fekauʻaki mo e ngāue ko ʻení, vakai ki he Joseph Smith ʻi he History, 1838–1856 [Manuscript History of the Church], volume A-1, 48, josephsmithpapers.org; vakai foki, Joseph Smith, Old Testament Revision 1, pp. [1]–[19].
  3. Vakai, Elizabeth Maki, “Ko e Liliu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e Tohi Tapú,” ʻi he Puipuituʻa ʻo e Ngaahi Fakahaá (2016); Joseph Smith, ʻi he History, 1838–1856 [Manuscript History of the Church], volume A-1, 175, josephsmithpapers.org.
  4. Maki, “Ko e Liliu ʻe Siosefa Sāmita ʻa e Tohi Tapú.”
  5. Historical Introduction, “Doctrine and Covenants, 1835,” josephsmithpapers.org. Ko e ngaahi fakahā ʻoku ʻi ai ʻa e fakahingoa ko ʻení, ko e ngaahi vahe 20, 84, 86, mo e 107 ia ʻi he taimi ní. Ko e ngaahi fakahā ʻe tolu fakamuimuí naʻe maʻu ia ʻi ʻOhaiō.
  6. Ngaahi Tefito ʻi he Hisitōlia ʻo e Siasí, “Fakakoloaʻi ʻaki e Mālohi,” Gospel Library.